Η σχέση της Δύσης με το Βυζάντιο υπήρξε από τις πιο σύνθετες και αντιφατικές του μεσαιωνικού κόσμου: ένας μακροχρόνιος διάλογος, πότε γόνιμος και πότε βίαιος, που εκτυλίχθηκε στις όχθες της κοινής τους θάλασσας, της Μεσογείου. Από τη μία πλευρά, τους ένωνε η κοινή ρωμαϊκή κληρονομιά και η χριστιανική πίστη, έστω κι αν εκφραζόταν με διαφορετικά θεολογικά δόγματα και εκκλησιαστικές δομές. Ενσωματώνονταν στο ίδιο πολιτισμικό τόξο που περιελάμβανε εμπορικά δίκτυα, πνευματικές ανταλλαγές και την αίσθηση, άλλοτε ισχυρή κι άλλοτε αμυδρή, ότι αποτελούσαν τμήματα ενός ευρύτερου οικουμενικού χριστιανισμού.

Δύο κόσμοι, μία Μεσόγειος

Από την άλλη πλευρά, όμως, υπήρχε αμοιβαία καχυποψία, συχνά ενισχυμένη από τις ίδιες αυτές επαφές. Οι δύο κόσμοι διεκδικούσαν την πρωτοκαθεδρία, όχι μόνο στη θρησκεία αλλά και στην πολιτική νομιμοποίηση: η Κωνσταντινούπολη ως συνεχιστής της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και η Δύση, ιδιαίτερα μετά τη στέψη του Καρλομάγνου το 800, ως διεκδικητής αυτού του τίτλου. Οι διαφορές στην αντίληψη της εξουσίας, στο εκκλησιαστικό κύρος, στην τέχνη, ακόμη και στη διαχείριση του παρελθόντος, δημιούργησαν ένα συνεχές πεδίο αντιπαράθεσης.

Στα λιμάνια και τις αυλές, οι Βυζαντινοί και οι Δυτικοί μπορούσαν να συνεργάζονται ως εμπορικοί εταίροι, να θαυμάζουν ο ένας τα έργα του άλλου, να ανταλλάσσουν τεχνογνωσία, χειρόγραφα, έργα τέχνης και ιδέες. Στα πεδία των μαχών, όμως, από τις συγκρούσεις στα Βαλκάνια και τη νότια Ιταλία έως τις Σταυροφορίες που πέρασαν και από τα εδάφη της αυτοκρατορίας, οι ίδιοι συναντιούνταν ως αντίπαλοι.

Από τα χρόνια του Καρλομάγνου και την επίσημη ρήξη του 1054, μέχρι την καταστροφική Άλωση του 1204 από τους Σταυροφόρους και, στη συνέχεια, έως τον 15ο αιώνα, η σχέση Δύσης και Βυζαντίου κινήθηκε διαρκώς σε αυτό το τεντωμένο σκοινί: ανάμεσα σε περιόδους γόνιμης συνεργασίας και αμοιβαίου θαυμασμού και σε στιγμές ανοιχτής βίας, καχυποψίας και προδοσίας. Αυτή η διττή κληρονομιά της αλληλεπίδρασης και της σύγκρουσης είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε τόσο την πορεία της αυτοκρατορίας όσο και τον ρόλο της στη διαμόρφωση της μεσαιωνικής Μεσογείου.

Εμπορικοί και πνευματικοί δρόμοι

Πριν από τις μεγάλες συγκρούσεις, η Δύση και το Βυζάντιο συναντιούνταν σε αγορές και λιμάνια. Ιταλοί έμποροι από τη Βενετία, το Αμάλφι και τη Γένοβα δραστηριοποιούνταν στην Κωνσταντινούπολη ήδη από τον 10ο αιώνα, ανταλλάσσοντας πολυτελή προϊόντα της Ανατολής με μεταλλεύματα και υφάσματα της Δύσης.

Παράλληλα, Βυζαντινοί λόγιοι και καλλιτέχνες ταξίδευαν στη Δύση, φέρνοντας μαζί τους χειρόγραφα, καλλιτεχνικά μοτίβα και τεχνικές, ενώ μοναχοί και διπλωμάτες από την Ιταλία και τη Γαλλία επισκέπτονταν την Πόλη για να μελετήσουν τη θεολογία ή να διαπραγματευθούν συμμαχίες.

Θεολογικές και πολιτικές εντάσεις

Παρά την κοινή χριστιανική βάση, η απόσταση ανάμεσα στις δύο πλευρές μεγάλωνε. Το Σχίσμα του 1054 δεν ήταν ένα ξαφνικό γεγονός, αλλά η κορύφωση αιώνων διαφορών στη λειτουργία, στο δόγμα και στην εκκλησιαστική διοίκηση. Για το Βυζάντιο, η Ρώμη ήταν ολοένα και πιο «ξένη» στην πολιτική της λογική, ενώ η παπική Εκκλησία θεωρούσε τον εαυτό της υπέρτατη αρχή σε όλα τα χριστιανικά ζητήματα.

Οι Σταυροφορίες, ξεκινώντας ως εκστρατείες υπέρ της πίστης, σύντομα έγιναν και πολιτικά εργαλεία, φέρνοντας Δυτικούς στρατιώτες στα εδάφη της αυτοκρατορίας, μερικές φορές ως συμμάχους και άλλες ως σφετεριστές.

Πολιτισμικός διάλογος

Στα τέλη του 14ου και στις αρχές του 15ου αιώνα, το Δεσποτάτο του Μυστρά έγινε κέντρο λογιοσύνης και πνευματικής ακτινοβολίας. Ο Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων, με τη νεοπλατωνική του φιλοσοφία, συγκέντρωνε μαθητές και επισκέπτες από την Ιταλία. Οι διδασκαλίες του, που αναβίωναν το πνεύμα της κλασικής Ελλάδας, ενέπνευσαν ουμανιστές όπως ο Μαρσίλιο Φιτσίνο και, έμμεσα, το ίδιο το πρόγραμμα της Πλατωνικής Ακαδημίας στη Φλωρεντία.

Η πνευματική αυτή ακτινοβολία όμως δεν μπορούσε να εξαλείψει το τραύμα των προηγούμενων αιώνων, και κυρίως το γεγονός που θα καθόριζε για πάντα τη σχέση Δύσης και Βυζαντίου: την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204.

1204: Σφετερισμός και τραύμα

Η Δ’ Σταυροφορία, που ξεκίνησε με στόχο την Αίγυπτο, κατέληξε στην κατάληψη και λεηλασία της Κωνσταντινούπολης. Οι σταυροφόροι εγκατέστησαν τη Λατινική Αυτοκρατορία, διαμοιράζοντας τα εδάφη της βυζαντινής επικράτειας και μεταφέροντας αμέτρητους θησαυρούς στη Δύση. Η βία της λεηλασίας και η ιεροσυλία σε εκκλησίες όπως η Αγία Σοφία χαράχτηκαν βαθιά στη συλλογική μνήμη των Βυζαντινών. Από τότε, οι Λατίνοι δεν ήταν πια απλώς «διαφορετικοί»· ήταν σφετεριστές της ίδιας της καρδιάς της αυτοκρατορίας.

Η περίοδος της Λατινικής Αυτοκρατορίας και η ανάκτηση

Με την Κωνσταντινούπολη υπό λατινικό έλεγχο (1204 – 1261), τα βυζαντινά κράτη – διάδοχοι (Νίκαια, Τραπεζούντα, Ήπειρος) προσπάθησαν να επιβιώσουν και να ανασυστήσουν την αυτοκρατορία. Η Αυτοκρατορία της Νίκαιας, υπό τον Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγο, κατόρθωσε το 1261 να ανακτήσει την Πόλη. Η ανάκτηση όμως δεν σήμανε συμφιλίωση. Η καχυποψία απέναντι στη Δύση παρέμεινε έντονη, ακόμη κι όταν η στρατιωτική πίεση των Οθωμανών ανάγκαζε τους Παλαιολόγους να ζητούν δυτική βοήθεια.

Ένωση και διχασμός

Οι προσπάθειες ένωσης των Εκκλησιών (Λυών 1274, Φλωρεντία 1439) προκάλεσαν έντονο διχασμό μέσα στο Βυζάντιο. Για ορισμένους, η ένωση με τη Δύση ήταν αναγκαία για τη σωτηρία της Πόλης· για άλλους, ήταν προδοσία της πίστης.

Οι Ιταλοί λόγιοι που επισκέπτονταν την Κωνσταντινούπολη έβρισκαν έναν κόσμο πλούσιο σε χειρόγραφα, τέχνη και γνώση, αλλά βαθιά επιφυλακτικό. Το Βυζάντιο, αν και ανοιχτό στην ανταλλαγή ιδεών, παρέμενε ψυχικά σημαδεμένο από το 1204.

Η κληρονομιά στη Δύση

Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τον Μωάμεθ Β’ έφερε κύμα λογίων προς τη Δύση. Μαζί τους μετέφεραν χειρόγραφα, φιλοσοφικές και θεολογικές παραδόσεις, και την εμπειρία μιας αυτοκρατορίας που υπήρξε για αιώνες γέφυρα ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση.

Η Δύση κέρδισε από αυτή τη μετανάστευση πνευματικών θησαυρών, το Βυζάντιο όμως χάθηκε ως πολιτική οντότητα, αφήνοντας πίσω του την αμφιθυμία μιας σχέσης που είχε γνωρίσει και θαυμασμό και προδοσία.

Ανάμεσα στον θαυμασμό και το τραύμα

Η ιστορία της Δύσης και του Βυζαντίου είναι ιστορία που κινήθηκε αδιάκοπα ανάμεσα σε δύο πόλους: την έλξη και την απώθηση. Στον Μυστρά, στον λόφο του Δεσποτάτου, βλέπουμε τον θαυμασμό και τον πνευματικό διάλογο, εκεί όπου οι νεοπλατωνικές διαλέξεις του Γεωργίου Γεμιστού Πλήθωνα άνοιγαν στους Ιταλούς ουμανιστές τις πύλες της κλασικής σοφίας της Ελλάδας, εκεί όπου η Δύση έβλεπε στο Βυζάντιο όχι τον ανταγωνιστή αλλά τον κληρονόμο μιας γνώσης που ήθελε να οικειοποιηθεί και να συνεχίσει.

Στον αντίποδα, το 1204 χαράζει ανεξίτηλα την πληγή του σφετερισμού και της βεβήλωσης. Η Άλωση από τους Σταυροφόρους δεν ήταν μόνο πολιτική και στρατιωτική καταστροφή, ήταν η διάρρηξη ενός δεσμού που, έστω και επισφαλής, είχε μέχρι τότε επιτρέψει την αλληλεπίδραση. Οι εικόνες της λεηλασίας της Αγίας Σοφίας, των ιερών κειμηλίων που ταξίδεψαν προς τη Δύση, και της Λατινικής Αυτοκρατορίας που οικοδομήθηκε πάνω στα ερείπια, έγιναν σύμβολα προδοσίας και αιτία μόνιμης καχυποψίας.

Ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα, το πνευματικό άνοιγμα και τον τραυματικό σφετερισμό, εκτυλίχθηκε ένας συνεχής πολιτισμικός διάλογος. Στις αγορές, στα λιμάνια και στις αυλές, οι άνθρωποι των δύο κόσμων αντάλλασσαν έργα τέχνης, τεχνικές, γνώσεις, ακόμη και τρόπους ζωής. Στις εκκλησίες και στα παλάτια, όμως, έμεναν ζωντανές οι μνήμες των διχασμών και των συγκρούσεων.

Η Μεσόγειος υπήρξε το κατεξοχήν πεδίο της συνάντησής τους· μια θάλασσα που ενώνει και χωρίζει με την ίδια ευκολία, που μπορεί να μεταφέρει πολύτιμα χειρόγραφα και εμπόρους μετάξης το ίδιο εύκολα όπως στρατούς και πολιορκητικές μηχανές. Από αυτήν γεννήθηκαν μεγάλες ιδέες, αλλά και μεγάλες προδοσίες.

Μέσα σε αυτήν τη διπλή κληρονομιά του διαλόγου και της βίας μπορούμε ακόμη να ανιχνεύσουμε την αληθινή φύση της σχέσης τους: μια σχέση αντιφατική αλλά γόνιμη, όπου τον θαυμασμό ακολουθούσε η δυσπιστία, και πίσω από τις ρωγμές συνέχιζε να υπάρχει η αναγνώριση ότι, όσο διαφορετικοί κι αν ήταν, ανήκαν στον ίδιο ιστορικό και πολιτισμικό ορίζοντα.

Παράρτημα πηγών

• Γεώργιος Ακροπολίτης, «Χρονική Συγγραφή» – Μαρτυρία για την ανάκτηση της Πόλης το 1261.
• Νικήτας Χωνιάτης, «Χρονική Διήγησις» – Περιγραφή της Άλωσης του 1204.
• Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων, «Νόμων Συγγραφή» – Παράδειγμα πνευματικού διαλόγου με τη Δύση.
• Πράξεις Συνόδου Φλωρεντίας (1439) – Πηγές για την Ένωση των Εκκλησιών.
• Μαρσίλιο Φιτσίνο, Επιστολές – Αναφορές στην επίδραση του Πλήθωνα.

Διαβάστε επίσης:

Η Αγία Σοφία και ο Ερντογάν

ΚΚΕ: Στα μπλόκα Λάρισας και Καρδίτσας το Σαββατοκύριακο ο Κουτσούμπας

Ο Τραμπ απειλεί τον Μαδούρο: Σκιές πολέμου στην Καραϊβική ρίχνει η απροκάλυπτη αμερικανική απειλή