Κάθε Πρωτοχρονιά, ο άνθρωπος κάνει απολογισμούς, δίνει υποσχέσεις στον εαυτό του ή σε άλλους, συντάσσει μικρά ή μεγάλα σχέδια βελτίωσης. Μέσα σε αυτή τη σιωπηλή απαίτηση για ανανέωση, κάτι από τη μαγεία της ζωής αρχίζει να συρρικνώνεται. Ο κόσμος αποκτά τη μορφή ενός σχεδίου προς υλοποίηση, ενός εαυτού που οφείλει να γίνει «καλύτερος», ενός μέλλοντος που πρέπει να δικαιολογήσει το παρόν. Πρόκειται για μια βαθιά ριζωμένη ανάγκη να δοθεί νόημα στον χρόνο μέσα από τάξη και προοπτική. Όμως κάθε τέτοια τάξη αφήνει αναπόφευκτα απ’ έξω όσους δεν κινούνται προς τα εμπρός με τον ίδιο ρυθμό.

Εδώ ακριβώς συναντά κανείς τους μοναχικούς ήρωες της λογοτεχνίας ως μορφές που δυσκολεύονται να χωρέσουν σε μια στιγμή σχεδιασμένη για επανεκκινήσεις! Στέκονται κάπως αμήχανα απέναντι στην Πρωτοχρονιά, χωρίς πρόθεση αντίδρασης ή πρόκλησης, απλώς ο χρόνος γι’ αυτούς δεν ξεκινά ξανά με την αλλαγή του ημερολογίου, ούτε η ύπαρξη μεταφράζεται εύκολα σε υπόσχεση.

Κάπως έτσι, η Πρωτοχρονιά γίνεται η πιο αποκαλυπτική τους στιγμή, επειδή τους φωτίζει. Τη στιγμή που όλοι καλούνται να κοιτάξουν μπροστά, εκείνοι μας υπενθυμίζουν ότι η ζωή συχνά λοξοδρομεί, άλλες φορές χειροτερεύει, αντί να βελτιώνεται πάντοτε, και σίγουρα δεν μετριέται χωρίς απώλειες. Και ίσως γι’ αυτό, περισσότερο από κάθε άλλη γιορτή, η Πρωτοχρονιά τούς ανήκει.

Ρασκόλνικοφ: Όταν το ημερολόγιο δεν αρκεί

Ο Ρασκόλνικοφ, στο «Έγκλημα και Τιμωρία» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, στέκεται απέναντι στον χρόνο με την αμηχανία εκείνου που γνωρίζει ότι καμία αλλαγή σελίδας δεν αρκεί για να αλλάξει το βάρος της πράξης. Η αλλαγή του χρόνου περνά, αλλά η ενοχή του παραμένει παρούσα. Η Πρωτοχρονιά, ως συλλογική ψευδαίσθηση καθαρής αρχής, τον εκθέτει, καθώς το παρελθόν επιστρέφει και ζητά κρίση. Πολιτικά, ο Ρασκόλνικοφ θυμίζει ότι καμία κοινωνία δεν ξεκινά από το μηδέν· κουβαλά πάντα το βάρος όσων δεν συνυπολογίστηκαν.

Μερσώ: Η άρνηση της υπόσχεσης

Ο Μερσώ τού «Ο Ξένος» του Αλμπέρ Καμύ κινείται έξω από κάθε λογική υπόσχεσης. Η Πρωτοχρονιά, όμως, στηρίζεται σε δηλώσεις προθέσεων, σε μια συλλογική συμφωνία αισιοδοξίας, σε ένα αφήγημα προόδου που ζητά τη συμμετοχή όλων. Ο Μερσώ μένει αμέτοχος. Κρατά απόσταση από την προσδοκία, τη συγκίνηση και το κοινό σχέδιο βελτίωσης.

Κι αυτή η ακινησία τον καθιστά απειλητικό. Επειδή επιλέγει μια στάση χωρίς επιβράβευση. Η κοινωνία αντέχει την αποτυχία, γιατί μπορεί να τη μετατρέψει σε μάθημα, δυσκολεύεται όμως με εκείνον που δεν εγγράφεται στο λεξιλόγιο της ελπίδας. Πολιτικά, ο Μερσώ αποκαλύπτει το όριο της ανεκτικότητας: όποιος δεν στοιχηματίζει στο μέλλον αντιμετωπίζεται ως ξένο σώμα.

Μαλντορόρ: Καμία αρχή δεν είναι αθώα

Ο Μαλντορόρ τού Λωτρεαμόν (Ιζιντόρ Ντυκάς) ενσαρκώνει μια μορφή για την οποία κάθε αρχή είναι ήδη επιβαρυμένη με βία και μνήμη. Η Πρωτοχρονιά, με τη ρητορική τής ανανέωσης, μοιάζει στον Λωτρεαμόν με απόπειρα λήθης. Κάθε «ξεκίνημα» που δεν αναμετριέται με τη βία και το σκοτάδι του κόσμου είναι απλώς αισθητική αναβολή. Εδώ η μοναξιά γίνεται πολιτική άρνηση του εξωραϊσμού.

Θερσίτης του Χόφμαν: Ο κακός οιωνός

Στον κόσμο του Ε.Τ.Α. Χόφμαν ο Θερσίτης είναι εκείνος που χαλάει την πρωτοχρονιάτικη ευχή. Λέει την αλήθεια τη λάθος στιγμή. Σε μια τελετουργία που απαιτεί αισιοδοξία, η ειρωνεία του λειτουργεί ως κοινωνικό σαμποτάζ. Η κοινότητα τον απομονώνει, επειδή η Πρωτοχρονιά οργανώνει την κοινότητα γύρω από τη βεβαιότητα, όχι γύρω από την αμφιβολία.

Μπάρτλμπυ: το «όχι» απέναντι στη νέα αρχή

Ο Μπάρτλμπυ στο «Μπάρτλμπυ», ογραφέαςτου Χέρμαν Μέλβιλ, είναι η απόλυτη αντι-πρωτοχρονιάτικη μορφή. Εκεί όπου η κοινωνία ζητά επανεκκίνηση, εκείνος απαντά: «Θα προτιμούσα όχι». Επιλέγει τη στασιμότητα, μένει έξω από το αφήγημα της βελτίωσης και αντιμετωπίζει το ημερολόγιο ως σύμβαση και όχι ως ηθική εντολή.

Η Πρωτοχρονιά αποκαλύπτεται έτσι ως μηχανισμός πίεσης όπου όλοι οφείλουν να δηλώσουν ότι θα γίνουν καλύτεροι. Ο Μπάρτλμπυ το αρνείται. Και αυτή η άρνηση είναι πολιτική πράξη. Μετατρέπει το «νέο ξεκίνημα» σε δοκιμασία ελευθερίας: έχει το άτομο το δικαίωμα να μην αλλάξει; Πάνω από όλα, όμως, η στάση αυτή μας καλεί να αναλογιστούμε ότι η κοινωνία αντέχει τη μοναξιά μόνο όταν υπόσχεται να διορθωθεί στο μέλλον.

Η Πρωτοχρονιά λειτουργεί σαν ένα σύμφωνο συναίνεσης: συμφωνούμε να προχωρήσουμε, συμφωνούμε να βελτιωθούμε, συμφωνούμε να αφήσουμε πίσω ό,τι βαραίνει.

Οι μοναχικοί ήρωες που προηγήθηκαν, κουβαλούν ένα παρελθόν που ζητά κρίση, μια σιωπή που δεν μεταφράζεται σε ελπίδα, μια αμφιβολία που χαλά την ομοφωνία. Κανείς τους δεν προσφέρει το απαραίτητο αντίτιμο για να γίνει δεκτός στη νέα αρχή.

Κι εδώ διαφαίνεται το πολιτικό νόημα του τρόπου με τον οποίο συγκροτείται η κοινότητα. Η Πρωτοχρονιά δεν οργανώνει απλώς τον χρόνο· οργανώνει προσδοκίες, ρυθμούς και μορφές συμμετοχής. Ευνοεί όσους μπορούν να εγγραφούν σε ένα αφήγημα συνέχειας και βελτίωσης, και αφήνει αμήχανες τις στάσεις που δεν μεταφράζονται σε υπόσχεση.

Ίσως, τελικά, γι’ αυτό η Πρωτοχρονιά δεν ταιριάζει σε αυτούς τους ήρωες, γιατί υπενθυμίζουν με τον δικό τους ξεχωριστό και ιδιόρρυθμο τρόπο κάτι μάλλον οφθαλμοφανές, γι’ αυτό και δύσκολα ορατό. Με άλλα λόγια, η κοινωνία δεν γίνεται δικαιότερη απλώς συμφωνώντας μια φορά τον χρόνο να κοιτάξει μπροστά!

Διαβάστε επίσης:

Τσίπρας: Ζυγίζει τον παράγοντα Καρυστιανού

Διπλωματία και πόλεμος στην Ουκρανία: Δυσοίωνο το 2026 για την επικράτηση της ειρήνης στην Ευρώπη

Κυβέρνηση σε πολλαπλή πίεση: Τα αγροτικά μπλόκα, οι δικογραφίες για ΟΠΕΚΕΠΕ και τα σενάρια ανασχηματισμού