Η τιμή του πετρελαίου είναι ίσως το πιο πολιτικό νούμερο της παγκόσμιας οικονομίας. Κάθε δολάριο που ανεβαίνει ή πέφτει στο βαρέλι μεταφράζεται σε κέρδη ή απώλειες δισεκατομμυρίων για κράτη, εταιρείες και αγορές.

Για τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες είναι ζήτημα δημοσιονομικής επιβίωσης. Για τις μεγάλες οικονομίες που καταναλώνουν ενέργεια είναι παράγοντας πληθωρισμού και ανάπτυξης. Και για τις πολυεθνικές πετρελαϊκές εταιρείες είναι το κλειδί για επενδύσεις που σχεδιάζονται με ορίζοντα δεκαετιών.

Γι’ αυτό και η αγορά πετρελαίου κινείται διαρκώς γύρω από ένα κρίσιμο ερώτημα: Ποια τιμή του βαρελιού συμφέρει την παγκόσμια οικονομία, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τις μεγάλες πετρελαϊκές και τα κράτη-παραγωγούς – και γιατί η αγορά ισορροπεί συνήθως γύρω από τα 70-80 δολάρια;

Η λεπτή ισορροπία

Στην αγορά πετρελαίου δεν υπάρχει μια «ιδανική» τιμή που να ικανοποιεί όλους. Υπάρχει όμως ένα εύρος τιμών στο οποίο η παγκόσμια οικονομία λειτουργεί χωρίς μεγάλες στρεβλώσεις και οι επενδύσεις στον ενεργειακό τομέα συνεχίζονται. Οι περισσότεροι διεθνείς οργανισμοί και ενεργειακοί αναλυτές συγκλίνουν στο ότι η λεγόμενη «χρυσή ζώνη» βρίσκεται περίπου ανάμεσα στα 70 και τα 80 δολάρια το βαρέλι.

Κάτω από αυτό το επίπεδο αρχίζουν να εμφανίζονται προβλήματα στην πλευρά της παραγωγής. Πολλά νέα ενεργειακά έργα, ιδιαίτερα σε περιοχές με υψηλό κόστος εξόρυξης, παγώνουν ή αναβάλλονται. Οι εταιρείες περιορίζουν επενδύσεις και γεωτρήσεις, κάτι που μακροπρόθεσμα μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της προσφοράς.

Στον αντίποδα, όταν οι τιμές ανεβαίνουν πολύ ψηλά – πάνω από τα 90 ή τα 100 δολάρια – το πρόβλημα μεταφέρεται στην κατανάλωση. Η ενέργεια γίνεται ακριβότερη, ο πληθωρισμός ενισχύεται και η παγκόσμια ανάπτυξη επιβραδύνεται. Η ιστορία των τελευταίων δεκαετιών έχει δείξει ότι οι μεγάλες πετρελαϊκές κρίσεις συνδέονται συχνά με απότομες αυξήσεις της τιμής του βαρελιού.

Σε αυτή τη λεπτή ισορροπία παίζει σημαντικό ρόλο και η ιδιαιτερότητα των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίες είναι ταυτόχρονα από τους μεγαλύτερους καταναλωτές αλλά και από τους μεγαλύτερους παραγωγούς πετρελαίου στον κόσμο. Η αμερικανική οικονομία χρειάζεται σχετικά χαμηλές τιμές για να παραμένει φθηνή η βενζίνη και να μην πιέζεται ο καταναλωτής. Ταυτόχρονα, όμως, η βιομηχανία του shale oil (σχιστολιθικό ) – που αποτελεί βασικό πυλώνα της αμερικανικής ενεργειακής ισχύος – χρειάζεται μια τιμή αρκετά υψηλή για να είναι βιώσιμη.

Οι περισσότερες νέες γεωτρήσεις σχιστολιθικού πετρελαίου θεωρούνται οικονομικά βιώσιμες περίπου στα 65 έως 75 δολάρια το βαρέλι. Κάτω από αυτό το επίπεδο, πολλές εταιρείες περιορίζουν την παραγωγή ή αναβάλλουν επενδύσεις. Αντίθετα, όταν η τιμή κινείται κοντά στα 70-80 δολάρια, το αμερικανικό ενεργειακό σύστημα λειτουργεί σε ισορροπία: οι παραγωγοί έχουν κέρδη, ενώ ο καταναλωτής δεν αντιμετωπίζει υπερβολικές αυξήσεις στα καύσιμα.

Σε αυτό το ίδιο εύρος τιμών κινούνται και οι στρατηγικοί υπολογισμοί των μεγάλων διεθνών πετρελαϊκών εταιρειών. Εταιρείες όπως η ExxonMobil, η Chevron, η Shell ή η BP μπορούν να χρηματοδοτούν μεγάλα ενεργειακά projects – από υπεράκτιες γεωτρήσεις μέχρι έργα LNG – όταν το πετρέλαιο κινείται πάνω από τα 70 δολάρια. Σε τιμές σημαντικά χαμηλότερες, πολλά από αυτά τα έργα γίνονται οικονομικά αμφίβολα.

Έτσι, παρά τις μεγάλες διακυμάνσεις που προκαλούν οι γεωπολιτικές κρίσεις, η αγορά τείνει συχνά να επιστρέφει σε αυτό το επίπεδο ισορροπίας. Είναι το σημείο όπου η παραγωγή, η κατανάλωση και οι επενδύσεις μπορούν να συνυπάρξουν χωρίς να δημιουργούνται μεγάλες αναταράξεις στην παγκόσμια οικονομία.

Οι ανάγκες των παραγωγών

Αν όμως η αγορά προσπαθεί να ισορροπήσει γύρω από τα 70-80 δολάρια, αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι παίκτες έχουν τα ίδια συμφέροντα.

Για τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι μόνο το κόστος εξόρυξης, αλλά κυρίως η τιμή που χρειάζονται για να χρηματοδοτούν τους κρατικούς προϋπολογισμούς τους. Στη γλώσσα της ενεργειακής οικονομίας αυτό ονομάζεται fiscal break-even oil price – η τιμή δηλαδή που επιτρέπει σε μια χώρα να ισοσκελίζει τα δημόσια οικονομικά της.

Για τη Σαουδική Αραβία, τη μεγαλύτερη πετρελαιοπαραγωγό χώρα του κόσμου, το σημείο αυτό βρίσκεται περίπου στα 80-90 δολάρια το βαρέλι. Το βασίλειο χρηματοδοτεί τεράστια κοινωνικά προγράμματα, επιδοτήσεις αλλά και φιλόδοξα αναπτυξιακά έργα, όπως το πρόγραμμα Vision 2030 και τα μεγάλα projects στη Νεόμ. Γι’ αυτό η Σαουδική Αραβία έχει ισχυρό κίνητρο να στηρίζει υψηλότερες τιμές και συχνά πρωταγωνιστεί στις αποφάσεις του OPEC+ για περιορισμό της παραγωγής.

Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, εμφανίζει μεγαλύτερη ανθεκτικότητα σε χαμηλότερες τιμές. Οι ενεργειακές της υποδομές έχουν σχετικά χαμηλό κόστος παραγωγής και το υποτιμημένο ρούβλι λειτουργεί ως μηχανισμός απορρόφησης των διακυμάνσεων. Παρ’ όλα αυτά, για να χρηματοδοτεί τις στρατιωτικές δαπάνες και τον κρατικό προϋπολογισμό, η Μόσχα χρειάζεται τιμές περίπου 65 έως 75 δολάρια το βαρέλι.

Το Ιράν βρίσκεται σε μια διαφορετική θέση. Η οικονομία του χρειάζεται τιμές περίπου 75-85 δολάρια για να ισορροπεί δημοσιονομικά. Ωστόσο, οι διεθνείς κυρώσεις περιορίζουν τις εξαγωγές του και αναγκάζουν την Τεχεράνη να πουλά το πετρέλαιό της συχνά με σημαντικές εκπτώσεις, κυρίως προς την Κίνα. Έτσι, ακόμη και όταν οι διεθνείς τιμές είναι υψηλές, τα πραγματικά έσοδα του Ιράν παραμένουν περιορισμένα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλές χώρες του Κόλπου έχουν εξαιρετικά χαμηλό κόστος παραγωγής, συχνά κάτω από τα 15 δολάρια το βαρέλι. Αυτό σημαίνει ότι μπορούν να συνεχίσουν να αντλούν πετρέλαιο ακόμη και σε πολύ χαμηλές τιμές. Το πρόβλημά τους όμως δεν είναι το κόστος, αλλά οι δημοσιονομικές ανάγκες των κρατών τους.

Αυτή η σύνθετη εξίσωση εξηγεί γιατί η αγορά πετρελαίου είναι στην ουσία ένα διαρκές γεωπολιτικό παζάρι. Οι καταναλωτές – κυρίως οι μεγάλες οικονομίες της Δύσης – επιθυμούν χαμηλές τιμές για να στηρίζουν την ανάπτυξη. Οι παραγωγοί χρειάζονται υψηλότερες τιμές για να χρηματοδοτούν τις οικονομίες τους. Και οι μεγάλες ενεργειακές εταιρείες επιδιώκουν μια σταθερή τιμή που να εξασφαλίζει κερδοφορία και επενδύσεις.

Το αποτέλεσμα είναι μια εύθραυστη ισορροπία. Όταν το πετρέλαιο εκτοξεύεται πάνω από τα 100 δολάρια, οι οικονομίες πιέζονται και αυξάνονται οι κίνδυνοι ύφεσης. Όταν πέφτει κάτω από τα 50 δολάρια, οι παραγωγοί και οι ενεργειακές εταιρείες αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα. Έτσι, παρά τις διακυμάνσεις που προκαλούν οι πόλεμοι, οι κρίσεις ή οι αποφάσεις του OPEC, η αγορά τείνει να επιστρέφει σε εκείνο το στενό εύρος τιμών που επιτρέπει στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα να λειτουργεί.

Με άλλα λόγια, πίσω από κάθε μεταβολή της τιμής του πετρελαίου κρύβεται όχι μόνο η οικονομία, αλλά και η γεωπολιτική ισορροπία ισχύος στον πλανήτη.

Πόλεμος και καύσιμα: τρία σενάρια για την Ελλάδα

Η πορεία του πολέμου στη Μέση Ανατολή ή στον Περσικό Κόλπο επηρεάζει ήδη άμεσα την παγκόσμια αγορά ενέργειας και, κατ’ επέκταση, την ελληνική οικονομία. 

Οι τιμές των καυσίμων, το κόστος μεταφορών και ο πληθωρισμός εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το αν η σύγκρουση θα παραμείνει περιορισμένη ή θα εξελιχθεί σε ευρύτερη κρίση.

Το καλό σενάριο

Η σύγκρουση παραμένει περιορισμένη και οι βασικές ενεργειακές υποδομές της περιοχής δεν πλήττονται. Η διεθνής αγορά πετρελαίου απορροφά τους κραδασμούς και οι τιμές σταθεροποιούνται. Σε αυτή την περίπτωση, στην Ελλάδα μπορεί να υπάρξει μια πρόσκαιρη άνοδος στην τιμή της βενζίνης και του πετρελαίου, αλλά χωρίς εκρηκτικές αυξήσεις. Ο πληθωρισμός πιέζεται ελαφρά, χωρίς όμως να διαταράσσεται σοβαρά η οικονομία.

Το κακό σενάριο

Οι συγκρούσεις επεκτείνονται και βομβαρδίζονται/αχρηστεύονται σε μαζική κλίμακα ενεργειακές υποδομές σε χώρες παραγωγούς πετρελαίου. Η διεθνής τιμή του αργού ανεβαίνει αισθητά και οι αγορές αντιδρούν νευρικά. Για την Ελλάδα αυτό σημαίνει ακριβότερα καύσιμα, αυξημένο κόστος μεταφορών και νέες πιέσεις στα τρόφιμα και στα βασικά αγαθά. Ο πληθωρισμός επιστρέφει και η αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών μειώνεται.

Το αδιανόητο σενάριο

Η κρίση παγιώνεται με επίκεντρο τα Στενά του Ορμούζ, από όπου περνά περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου. Μια σοβαρή και παρατεταμένη διακοπή της ροής θα προκαλούσε σοκ στις αγορές και εκτόξευση των τιμών ενέργειας.

Σε αυτή την περίπτωση, η Ελλάδα – όπως και όλη η Ευρώπη – θα βρισκόταν αντιμέτωπη με πολύ υψηλές τιμές καυσίμων, γενικευμένες ανατιμήσεις και ισχυρό οικονομικό πλήγμα.

Σε έναν παγκοσμιοποιημένο ενεργειακό χάρτη, ακόμη και ένας περιφερειακός πόλεμος μπορεί να φτάσει μέχρι την αντλία της βενζίνης. Για χώρες όπως η Ελλάδα, το βασικό ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει επίδραση, αλλά πόσο μεγάλη θα είναι.

Ελληνοτουρκικά: στη σκιά του πολέμου

Ο πόλεμος των αμερικανο-ισραηλινών με το Ιράν ανοίγει νέα μέτωπα στην ανατολική Μεσόγειο και πιέζει την Άγκυρα να ισορροπήσει μεταξύ στρατιωτικών κινήσεων, εσωτερικών πιέσεων και γεωπολιτικών επιλογών.

Η σύγκρουση που εξελίσσεται γύρω από το Ιράν έχει ήδη αρχίσει να επηρεάζει το γεωπολιτικό σκηνικό στην ανατολική Μεσόγειο και, αναπόφευκτα, τις ελληνοτουρκικές ισορροπίες.

Η Ελλάδα κινείται σε καθεστώς αυξημένης επιφυλακής, ενισχύοντας την παρουσία της στην ευρύτερη περιοχή, ενώ η Τουρκία βρίσκεται αντιμέτωπη με πιέσεις σε περισσότερα από ένα μέτωπα.

Η Αθήνα έχει προχωρήσει σε αποστολή στρατιωτικών μέσων στην Κύπρο, με φρεγάτες και μαχητικά F-16 να ενισχύουν την επιτήρηση και την αποτρεπτική παρουσία στην περιοχή. Παράλληλα, η ανάπτυξη αντιαεροπορικού συστήματος Patriot στην Κάρπαθο εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια δημιουργίας ασπίδας αεράμυνας στην ανατολική Μεσόγειο, σε μια περίοδο όπου ο πόλεμος με το Ιράν αυξάνει τον κίνδυνο ευρύτερης αποσταθεροποίησης.

Οι κινήσεις αυτές προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις στην Τουρκία, κυρίως από την αντιπολίτευση, η οποία κατηγορεί την κυβέρνηση Ερντογάν ότι επιτρέπει στην Ελλάδα να ενισχύει τη στρατιωτική της παρουσία χωρίς επαρκή απάντηση. Η πίεση προς τον Τούρκο Πρόεδρο ήταν εμφανής και η Άγκυρα επιχείρησε μια συμβολική αλλά πολιτικά χρήσιμη κίνηση: την αποστολή έξι μαχητικών F-16 στα κατεχόμενα της Κύπρου.

Την ίδια στιγμή, όμως, η Τουρκία φαίνεται να αναγνωρίζει τα όρια των δικών της αμυντικών δυνατοτήτων. Η αποδοχή αμερικανικών συστημάτων Patriot στο έδαφός της υποδηλώνει ότι, παρά τα εγχώρια προγράμματα αεράμυνας, η Άγκυρα δεν μπορεί ακόμη να δημιουργήσει έναν πλήρη «αντιαεροπορικό θόλο» με αποκλειστικά δικά της μέσα.

Παρά την ένταση, ένα στοιχείο έχει ιδιαίτερη σημασία: η Τουρκία δεν έχει ζητήσει την ενεργοποίηση του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ. Μια τέτοια κίνηση θα άνοιγε τον δρόμο για ευρύτερη εμπλοκή της Συμμαχίας στην περιοχή και πιθανότατα θα επέτρεπε στις Ηνωμένες Πολιτείες να αξιοποιήσουν δυνάμεις των Κούρδων του Ιράν ως στρατιωτικό μοχλό πίεσης απέναντι στο ιρανικό καθεστώς.

Έτσι, η Άγκυρα επιχειρεί να ισορροπήσει σε μια λεπτή γραμμή. Από τη μια πλευρά θέλει να εμφανιστεί αποφασιστική απέναντι στην Ελλάδα και να απαντήσει στις εσωτερικές πιέσεις. Από την άλλη, γνωρίζει ότι μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση στην ανατολική Μεσόγειο, τη στιγμή που ο πόλεμος με το Ιράν βρίσκεται σε εξέλιξη, θα μπορούσε να την εγκλωβίσει σε πολλαπλά και επικίνδυνα μέτωπα.

Διαβάστε επίσης:

ΣΥΡΙΖΑ: Υψηλοί αντιπολιτευτικοί τόνοι με φόντο στρατηγική αμηχανία και εσωκομματικές τριβές

Κυβερνητικός συναγερμός λόγω του πολέμου: Εισηγήσεις στον Μητσοτάκη για… πολύ πρόωρη προσφυγή στις κάλπες

Κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή: Την πολεμική βιομηχανία και τις δυνάμεις καταστολής του Ιράν στοχεύουν ΗΠΑ και Ισραήλ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.