Τα ελληνικά κόμματα, εν όψει εκλογών, φτύνουν αίμα (που λέει ο λόγος…) για να προσελκύσουν οικολογίζοντες ή εν γένει ενδιαφερόμενους για την ευταξία των συγκοινωνιών, που είναι δυνάμει ψηφοφόροι. Όμως στη Σουηδία οι μελλοντικοί ψηφοφόροι… δεν παίζονται! Στον σταθμό Όντενπλαν της Στοκχόλμης, σε μια σκάλα για πεζούς, κάποιοι είχαν τη φαεινή ιδέα να τοποθετήσουν πάνω στα σκαλοπάτια τα πλήκτρα ενός μουσικού οργάνου.

Στη συνέχεια προσέδωσαν στη συνολική σκάλα τη μορφή ενός μεγάλου κεκλιμένου πιάνου και, αφού προνόησαν για την τοποθέτηση ενός ελαστικού υποστρώματος κάτω από τα πόδια των ανθρώπων που βάδιζαν, παρακολούθησαν τις αντιδράσεις αυτών των τελευταίων με ένα βίντεο. Κάθε βήμα των πεζών παρήγε και μια νότα! Το αποτέλεσμα έδειξε ευχάριστη έκπληξη, χαρά, παιχνίδισμα μικρών και μεγάλων.

Στην επιστημονική οικολογία των φυσικών οικοσυστημάτων υπάρχουν οργανισμοί – δείκτες που επιτρέπουν την εύκολη ανάγνωση των συνθηκών ενός συστήματος. Το 1995-96, λίγο μετά το ξεκίνημα του βιολογικού καθαρισμού της Ψυττάλειας και την επιστροφή των αχινών στον Σαρωνικό, λίγοι – και μεταξύ αυτών ο υπογράφων – είχαν χαιρετήσει τη νέα κατάσταση ως δείκτη ανάκαμψης του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Οι πιο πολλοί δεν το πίστεψαν, αλλά, όταν άρχισαν τα θαλασσινά μπάνια και είδαν τους κολυμβητές στο Σαρωνικό να αυξάνονται, άλλαξαν γνώμη.

Οι πεζοί είναι επίσης δείκτες του βαθμού υγείας ή ασθένειας ενός αστικού οικοσυστήματος. Η παρουσία ή απουσία τους μιλάει για την κατάσταση στην πόλη.

«Η πόλη είναι ψυχότοπος» έγραψε ο ψυχαναλυτής Αλεξάντερ Μίτσιρλιχ στην πολεοδομική (!) ανάλυσή του, που στα ελληνικά εκδόθηκε από τον «Ηριδανό» και «άκουγε» στον υπέροχο τίτλο: «Το άξενο των πόλεων πρωτουργό στην ψυχική αποργάνωση του πολίτη». Η πόλη που είναι εχθρική ή απλώς απωθητική στους πεζούς, απεργάζεται ανθρώπους διαταραγμένους, βάναυσους, επιθετικούς, αντιαισθητικούς, απολίτιστους.

Αυθαίρετα δέντρα

Στην Αθήνα δεν είναι μόνο μικρή η κατά κεφαλήν δοσολογία πρασίνου, αλλά και η δοσολογία πεζοδρόμων και πεζοδρομίων. Το χειρότερο όμως είναι ότι κοντά στη μικρή «ποσότητα» έρχεται και η χαμηλή «ποιότητα». Πεζοδρόμια και πεζόδρομοι συνυπάρχουν με παράνομα παρκαρίσματα, με λεβεντομ@λ@κες μοτοσυκλετιστές, με τραπεζοκαθίσματα, με «σπαστικές» καταστάσεις κάθε κατηγορίας.

Από όλες αυτές, η «σπαστικότερη» και προσχηματικότερη όλων σε περιοχές εκτός κέντρου είναι η κατάληψη του πεζοδρομίου μέσω φυτεύσεων. Στου Παπάγου, στη Σαρωνίδα, στον Χολαργό, οι παρόδιοι ιδιοκτήτες επεκτείνουν ουσιαστικά τον ιδιωτικό τους κήπο φυτεύοντας το πεζοδρόμιο και υποχρεώνοντας τους πεζούς να πορεύονται στον δρόμο, «σε φάλαγγα κατ’ άνδρα», σαν σε μονοπάτι.

Πριν από κάνα δυο χρόνια εντυπωσιάστηκα από την ευθυκρισία με την οποία αντιμετώπισε το θέμα αυτών των «αυθαίρετων» δέντρων και θάμνων στα πεζοδρόμια μια ομάδα μαθητών από τις Σέρρες. Τα παιδιά είχαν πραγματικά μυαλό – εγώ θα ευχόμουν να είχαν και κανένα αλυσοπρίονο στα χέρια τους…

Αν το Παρίσι είναι ο παράδεισος της αστικής πεζοπορίας, η Αθήνα είναι η κόλαση. Στην ελληνική πρωτεύουσα υπάρχουν ελάχιστες διαδρομές για ανεμπόδιστη βάδιση, χωρίς δηλαδή η συνέχεια μιας «πεζο-πορείας» να μην διακόπτεται κάθε 30 μέτρα.

Στους εραστές των megapolitics που ενδημούν σε διάφορους κομματικούς χώρους, η υπόθεση της πεζοκίνησης και των συμπαρομαρτούντων στα πλαίσια ενός αστικού σχηματισμού φαίνεται σαν μια ιδεολογική δευτεράντζα, συζητήσιμη μόνο από πληκτικούς οικολογούντες.

Όμως «η πόλις είναι εισόδημα» έλεγε ο πολεοδόμος Gold, συμπυκνώνοντας το νόημα ενός συλλογικού μισθού – εισοδήματος που εισπράττει ο κάθε πολίτης. Δηλαδή που εισπράττει όταν βιώνει έναν καλαίσθητο, καθαρό, βαδίσιμο χώρο. Ή που δεν εισπράττει, όταν ο χώρος είναι κακάσχημος, βρόμικος, βανδαλισμένος, απωθητικός.

Με δεδομένο ότι το επίπεδο ζωής δεν καθορίζεται μόνο από τον ατομικά εισπραττόμενο μισθό, οι οικονομιστές κάθε απόχρωσης θα έπρεπε να κατανοήσουν ότι η υπαρκτή ποιότητα ζωής μπορεί κάποτε – κάποτε να ακυρώνει τα στατιστικά μορφώματα. Και να αποδεικνύει ότι το «περισσότερο» εισόδημα δεν ισοδυναμεί αναγκαστικά με την «καλύτερη» ποιότητα.

Φαύλος ή αγαθός κύκλος;

Η πεζοκίνηση είναι αναμφίβολα διάσταση της ποιότητας ζωής και σαν τέτοια αρθρώνεται και αλληλεπιδρά με τις υπόλοιπες διαστάσεις. Υπάρχουν στατιστικές ενδείξεις για τη συσχέτιση της μικρότερης εγκληματικότητας με τις πολυάνθρωπες πόλεις, όπως αντίθετα υπάρχουν αναφορές για την αυξημένη εγκληματικότητα στους διάσπαρτους αστικούς σχηματισμούς της περιφέρειας. Η πεζοκίνηση ως δείκτης μακράς παραμονής στον κυρίως αστικό ιστό συνδέεται εύλογα με τη διαμόρφωση συμφερόντων για την αντιμετώπιση της όποιας δυσπλασίας και δυσμορφίας του χώρου.

Μια πόλη με πολλούς χρήστες επί πολύ χρόνο γίνεται αισθητικώς ενδιαφέρουσα, σχολιάζεται, υποκινεί δράσεις, επιβραβεύει μορφές διαχείρισης του δημόσιου χώρου – σε μπαρ, σε πλατείες, σε προσόψεις κτιρίων, σε στέκια –, όπως αντίθετα επιβάλλει κυρώσεις εκεί όπου εγκαθίσταται η ασχήμια και το κιτς. Υπάρχει αναμφίβολα ένας «φαύλος κύκλος» πολεοδομικών εξελίξεων, μια καθοδική σπείρα που εκφράζει τη διαλεκτική του «κακού» που συσσωρεύεται για να παραγάγει το «χειρότερο» και στη συνέχεια το «χειροτερότερο».

Το αντίθετο επίσης αληθεύει: Υπάρχει και ένας «αγαθός κύκλος», που αναβαθμίζει τη σωματική κινητικότητα εις βάρος της μηχανικής κινητικότητας, που οδηγεί στην έξαρση και αναβάθμιση του καλού γούστου, της ευγένειας, της αισθητικής, της ανεκτικότητας, του αυτοφυούς χαμόγελου…

Οικονομία χώρου

Η πολεοδομία των τριών διαστάσεων, η υπέργεια και υπόγεια ανάπτυξη της πόλης και των αστικών χρήσεων – συμπεριλαμβανομένων των γκαράζ – μπορεί να εξοικονομήσει χώρο για την περιαστική φύση, που κατακυριεύεται από την άναρχη και οικο-κτονική οικιστική ανάπτυξη, προς δόξα των μεγάλων οικοπεδικών συμφερόντων: η πόλη και η φύση τελούν σε κατάσταση συγκοινωνούντων δοχείων. Όμως πάλι η πολεοδομία των τριών διαστάσεων μπορεί να διαμορφώσει το πλαίσιο για μια άλλου είδους κινητικότητα μέσα στα πλαίσια της πόλης. Μια πόλη ψηλότερη και βαθύτερη, θα μπορούσε να αυξήσει τους κατά κεφαλήν πεζότοπους.

Αν τώρα σε όλες αυτές τις σκέψεις προσθέταμε και μια δόση φουτουρισμού, ξεκινώντας από ένα κοινωνικό και λαϊκό κίνημα που επιδιώκει στον χώρο του κέντρου να αποσπάσει την αλληλεγγύη των άλλων πολιτών αντί να χτυπήσει «δικαίους και αδίκους» στα πλαίσια μιας «πολιτικής αντιποίνων» με τις κινητοποιήσεις, αν φαντασιώναμε έναν αναπροσανατολισμό της αστικής οδοποιίας προς όφελος των πεζών – με ανισόπεδες διαβάσεις, με διώροφα πεζοδρόμια κ.λπ. –, αν φαντασιώναμε πόλεις με κυλιόμενες σκάλες αεροδρομιακού τύπου και με άλλες μηχανικές διευκολύνσεις, το εξαγόμενο θα ήταν μια νέα, συστημική συσχέτιση πόλης και πολίτη.

Το παράδειγμα της Περούτζια, ιταλικής πόλης που ανεβαίνεις στο κέντρο της με κυλιόμενες σκάλες (!), ή της πρωτεύουσας του Λουξεμβούργου, όπου ανεβαίνεις και κατεβαίνεις στην πόλη με ασανσέρ, είναι διδακτικό.

Θα ήταν φυσικά ανόητο το να παραγνωρίσει κάποιος τις δυνάμεις που αναχαιτίζουν ή υπονομεύουν την πορεία και την ευρηματικότητα των αναπλάσεων ή να καταλογίσει γενικά και αόριστα «παραλογισμό» και «απουσία ορθού λόγου» στην κοινωνία. Οι ερμηνείες πρέπει να συνεκτιμούν, όχι όμως και να υπερτιμούν τη σημασία της βλακείας! Όπως επίσης θα πρέπει να κατανοούν τη δυναμική της πλουτοκρατίας και των εύπορων στρωμάτων, τον αθεράπευτο έρωτά τους για αυτοκρατορικές και μοναχικές δομές στην περιφέρεια, μακριά από το «αγριεμένο πλήθος».

Πρόκειται για έναν έρωτα που επηρεάζει σοβαρά τα αμέσως υποδεέστερα κοινωνικά στρώματα και πολύ περισσότερο τις πολιτικές επιλογές στον τομέα της χωροταξίας…

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

Διαβάστε επίσης:

Β. Παλαιοκώστας: Πρωταθλητής στη ληστεία!

Βιος και πολιτεία του Λόρδου Βύρωνα

Το κιτς στην περίπτωση της εξοχικής κατοικίας (Μέρος Δεύτερο)

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.