Ένα πρόγραμμα που αντέχει τον έλεγχο: Τι βγάζει δημοσιονομικά ο λογαριασμός των προτάσεων Τσίπρα και τι δεν υπολογίστηκε ποτέ

Με μια ματιά, ο λογαριασμός του προγράμματος, που παρουσίασε ο Αλέξης Τσίπρας στη Θεσσαλονίκη βγαίνει σχεδόν, αλλά με λάθος σειρά: εγγράφει ως μόνιμο κόστος κάτι που δεν είναι (1,1 δισ.), υποκοστολογεί μέτρα κατά 0,7 δισ. και υπερεκτιμά έσοδα κατά 0,6 δισ. Η εισφορά στον πλούτο αποδίδει το ένα τέταρτο του ποσού που ακούστηκε. Και οι μεγάλες αλλαγές της ομιλίας –ενέργεια, στέγη, φροντίδα– δεν έχουν κοστολογηθεί καθόλου. Και η στέγη, στις 50.000 κατοικίες, είναι πολύ μικρή σε κλίμακα για να επηρεάσει τιμές και ενοίκια.

Για πρώτη φορά όμως μετά από χρόνια, ένα κόμμα της Αριστεράς καταθέτει πρόγραμμα με πλήρη ετήσια κοστολόγηση, χρονική κατανομή και ρητό έλεγχο έναντι του διαθέσιμου δημοσιονομικού χώρου: 7,5 δισ. παρεμβάσεις, 2 δισ. νέα έσοδα, 5,5 δισ. καθαρή δαπάνη σε χώρο 5,6 δισ. Αυτό είναι πρόοδος. Ακριβώς επειδή οι αριθμοί υπάρχουν, οφείλουμε να τους ελέγξουμε. Όχι για να απορριφθεί το πρόγραμμα, αλλά για να αντέξει. Όσα ακολουθούν γράφονται από κάποιον που συμμερίζεται τους στόχους και ρωτά μόνο αν ο λογαριασμός βγαίνει όπως παρουσιάζεται.

1. Ο λογαριασμός βγαίνει, αλλά όχι όπως γράφεται

Τρεις κινήσεις καθορίζουν το αποτέλεσμα.

• Η πρώτη ευνοεί το πρόγραμμα: η κατάργηση και μείωση των προκαταβολών φόρου (1,15 δισ.) εγγράφεται ως μόνιμο ετήσιο κόστος, ενώ είναι μετατόπιση χρόνου είσπραξης: ο φόρος που δεν προκαταβάλλεται φέτος εισπράττεται του χρόνου με την εκκαθάριση, δεν χάνεται. Η Eurostat μετρά το πρωτογενές πλεόνασμα στη λεγόμενη δεδουλευμένη βάση, δηλαδή με βάση το πότε γεννιέται η υποχρέωση και όχι πότε μπαίνουν τα χρήματα στο ταμείο. Με αυτό το μέτρο, το μόνιμο κόστος είναι μόνο οι τόκοι για τη χρονική καθυστέρηση, περίπου 40 εκατ. Το ίδιο το έγγραφο το αναγνωρίζει στη σελίδα 22 και το εγγράφει ολόκληρο. Αυτό απελευθερώνει 1,1 δισ.

• Η δεύτερη το επιβαρύνει: η μονιμοποίηση 30.000 εκπαιδευτικών κοστολογείται με τους δύο πρόσθετους μήνες (150 εκατ.) και αγνοεί ότι οι αναπληρωτές πληρώνονται σήμερα σχεδόν εξ ολοκλήρου μέσω ΕΣΠΑ και ΠΔΕ (ο τακτικός του 2025 έχει γραμμή μόλις 35 εκατ.), με το ευρωπαϊκό σκέλος να καλύπτει περίπου το μισό της μισθοδοσίας. Η μονιμοποίηση μεταφέρει το δεκάμηνο στον τακτικό και το ευρωπαϊκό μισό γίνεται εθνικό κόστος. Η προσχολική αγωγή κοστολογείται με 3.000 ευρώ ανά θέση, όταν το voucher της ΕΕΤΑΑ είναι ήδη 3.600 και το πραγματικό κόστος 4.500 με 6.500, χωρίς λέξη για τα 2 με 3 δισ. κεφαλαίου που θέλουν 200.000 νέες θέσεις. Η άνοια ορίζει εθνική συμμετοχή 50% χωρίς να λέει ποιος πληρώνει το υπόλοιπο. Αθροιστικά, 650 με 700 εκατ.

• Η τρίτη είναι η κρίσιμη. Οι δαπάνες κοστολογούνται μικτά, δηλαδή χωρίς να αφαιρείται ό,τι επιστρέφει στο Δημόσιο από φόρους και εισφορές στους νέους μισθούς (σωστά συντηρητικό), αλλά τα έσοδα στατικά, σαν κανείς να μην αλλάζει συμπεριφορά όταν του αυξάνουν τον φόρο (καθόλου συντηρητικό). Τα μερίσματα άνω των 200.000 ευρώ είναι η πιο κινητή βάση που υπάρχει: 240 αντί 400 εκατ. Και τα 900 εκατ. από τις τράπεζες, που προέρχονται από τον λεγόμενο αναβαλλόμενο φόρο, δηλαδή τις φορολογικές πιστώσεις που απέκτησαν οι τράπεζες από τις ζημιές της κρίσης και τις χρησιμοποιούν χρόνο με τον χρόνο για να μην πληρώνουν φόρο, στηρίζονται σε καθαρά κέρδη μετά φόρων (4,7 δισ. το 2025 κατά την Τράπεζα της Ελλάδος) που χρησιμοποιούνται ως φορολογητέα βάση, σε χρονιά που τα καθαρά έσοδα από τόκους ήδη υποχωρούσαν, χωρίς αφαίρεση του φόρου που ήδη καταβάλλεται, και είναι εξ ορισμού μεταβατικό έσοδο: όταν τελειώσουν οι πιστώσεις, τελειώνει και το έσοδο. Το πρόγραμμα το εγγράφει ως μόνιμο και το βάζει να πληρώνει μισθούς. Η διέξοδος είναι η ανταλλαγή: η επιτάχυνση της απόσβεσης να προσφερθεί στις τράπεζες ως μέρος συμφωνίας, όπου παραδίδουν το φορολογικό πλεονέκτημα και παίρνουν μια θεσμικά εγγυημένη νέα αγορά, όπως η οργανωμένη αναδιάρθρωση των στεγαστικών πρώτης κατοικίας που λιμνάζουν στους servicers.

Καθαρή δαπάνη 5,74 δισ. έναντι χώρου 5,6 δισ. Η υπέρβαση των 140 εκατ. είναι διαχειρίσιμη. Αυτό που δεν είναι διαχειρίσιμο είναι η διάρθρωση: μεταβατικά έσοδα σε μόνιμες δαπάνες, ταμειακά μέτρα σε μόνιμο πίνακα. Ο ίδιος ο «χώρος» των 5,6 δισ., άλλωστε, δίνεται χωρίς αναγωγή στον ευρωπαϊκό κανόνα καθαρής δαπάνης, το όριο που θέτει η ΕΕ στο πόσο μπορεί να αυξάνεται κάθε χρόνο η δημόσια δαπάνη, και χωρίς αφαίρεση των ήδη νομοθετημένων μέτρων του 2026 και όσων εξαγγέλθηκαν για το 2027. Τα 800 εκατ. του 2027 συμβαδίζουν με το 1 δισ. που δίνει το οικονομικό επιτελείο για νέα μέτρα, αλλά τα 1,7 και 1,8 δισ. του 2029 και 2030 είναι προβολές, όχι κλειδωμένα ετήσια όρια.

2. Η πατριωτική εισφορά: σωστά εκτός βάσης, λάθος στο ποσό

Το πρόγραμμα κρατά την εισφορά 1% στην περιουσία του πλουσιότερου 1% εκτός της βάσης κοστολόγησης. Σωστή επιλογή.

Το ποσό όμως των 2,02 δισ. ετησίως είναι θεωρητικό μέγιστο (1% επί 201,6 δισ., το 24,3% του συνολικού πλούτου κατά τη World Inequality Database), χωρίς απαλλαγές, χωρίς αντικειμενικές αξίες, χωρίς συμπεριφορά και χωρίς τις δύο ρήτρες που η ίδια η πρόταση περιέχει: τον συμψηφισμό με τον ΕΝΦΙΑ και τον όρο ότι η εισφορά θα είναι «κλασματικό υποσύνολο από την απόδοση» της περιουσίας.

Ο δεύτερος είναι πλαφόν στην απόδοση: ο φόρος δεν μπορεί να ξεπερνά ένα μέρος του εισοδήματος που παράγει η περιουσία. Είναι το γαλλικό plafonnement που σκότωσε το έσοδο του γαλλικού φόρου περιουσίας (ISF), ενσωματωμένο εξαρχής: ακίνητα με απόδοση 3% και μη εισηγμένες συμμετοχές χωρίς διανομή θα πληρώνουν ελάχιστα, και η βάση των 201,6 δισ. συρρικνώνεται πριν καν μπουν οι απαλλαγές. Η μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του Απριλίου 2026 καταλήγει ότι κανένας φόρος καθαρής περιουσίας στην ΕΕ δεν απέδωσε πάνω από το 2% των εσόδων. Η Γαλλία, με σχεδόν πανομοιότυπο φόρο, έφτασε στο 0,25% του ΑΕΠ. Η Ισπανία στο 0,19%. Η ΕΛΑΣ υποθέτει 0,82%, όσο βγάζει μόνο η Ελβετία φορολογώντας όλα τα νοικοκυριά.

Και δεν είναι ο φόρος Ζικμάν, η πρόταση του Γάλλου οικονομολόγου για τους υπερπλούσιους, που αφορά περιουσίες άνω των 100 εκατ. με βάση 55 δισ. και έσοδο περίπου 1 δισ. Είναι κλασικός φόρος περιουσίας τύπου Ισπανίας, με κατώφλι που η ΕΛΑΣ δεν έχει ορίσει αλλά, αν το 1% μετρηθεί όπως το μετρά η UBS, πέφτει κοντά στο 1 εκατ. και αφορά περίπου 85.000 άτομα. Ρεαλιστικό εύρος 0,5 με 1 δισ., και όχι πριν από το 2029: ο οδικός χάρτης προβλέπει 12 με 18 μήνες προετοιμασίας και μετά έτος πιλοτικής λειτουργίας. Το καλό είναι ότι ο ίδιος ο οδικός χάρτης ζητά από το EU Tax Observatory εύρος σεναρίων. Ας προηγηθεί το εύρος της εξαγγελίας.

Υπάρχει και ένα δίλημμα που κανείς δεν θέτει ρητά. Με κατώφλι στο 1 εκατ., το μεγαλύτερο μέρος της βάσης βρίσκεται στο κάτω άκρο του 1% και είναι ακίνητα. Ένας ενιαίος συντελεστής 1% είναι έτσι δύο φορές εκτεθειμένος: είναι άδικος μέσα στο ίδιο το 1%, αφού φορολογεί το ίδιο κάποιον με 1,5 εκατ. σε δύο διαμερίσματα και κάποιον με 300 εκατ. σε συμμετοχές, και προσκρούει στη φοροδοτική ικανότητα, δηλαδή στη συνταγματική αρχή ότι φορολογείσαι ανάλογα με το τι μπορείς να πληρώσεις, αφού ο πρώτος με σύνταξη 1.500 ευρώ χρωστά 15 χιλ. τον χρόνο. Αυτό είναι η συνταγματική αχίλλειος πτέρνα του μέτρου και ο λόγος που η Γαλλία έβαλε πλαφόν στο εισόδημα, το οποίο με τη σειρά του σκότωσε το έσοδο.

Η εναλλακτική, μια κλίμακα που ξεκινά ουσιαστικά από τα 5 εκατ. και κλιμακώνεται προς την κορυφή, είναι πιο δίκαιη και πιο υπερασπίσιμη στο ΣτΕ, αλλά αποδίδει ακόμη λιγότερα, γιατί όσο ανεβαίνει κανείς η βάση γίνεται πιο κινητή και η γαλλική εμπειρία λέει ότι το 0,001% κατέληξε να πληρώνει 0,1%. Δικαιοσύνη ή έσοδο: η ΕΛΑΣ πρέπει να διαλέξει τι ζητά από την εισφορά, γιατί ο σχεδιασμός που μεγιστοποιεί το ένα ελαχιστοποιεί το άλλο. Και ο συμψηφισμός με τον ΕΝΦΙΑ, που κάποιοι από τα αριστερά κατηγορούν, είναι στην πραγματικότητα σωστός σχεδιασμός, η λογική του ελάχιστου φόρου του Ζικμάν. Το λάθος δεν είναι ο συμψηφισμός, είναι ότι το ποσό εξαγγέλθηκε χωρίς αυτόν.

3. Τι κοστολογήθηκε και τι όχι

Το έγγραφο κοστολογεί έξι προτεραιότητες. Η ομιλία της 2ας Σεπτεμβρίου εξαγγέλλει κυβερνητικό σχέδιο. Η διαφορά περιμέτρου είναι θεμιτή, αρκεί να δηλώνεται. Βάζοντας τα δύο κείμενα δίπλα δίπλα βρίσκει κανείς αριθμούς που δεν συμφωνούν και εξαγγελίες που δεν υπάρχουν πουθενά στην κοστολόγηση.

Το πρώτο ελέγχεται με μια διαίρεση: 400 εκατ. ΦΠΑ διά 4,3 εκατ. νοικοκυριά κάνουν 93 ευρώ, όχι 600. Το δεύτερο είναι πιο βαθύ. Ό,τι στην ομιλία ακούγεται ως αλλαγή μοντέλου –η ενέργεια, η στέγη, η εγγύηση χρόνου αναμονής, το σύστημα φροντίδας– απουσιάζει από τα 7,5 δισ. Δεν είναι τυχαίο: είναι τα μέτρα που δεν κοστολογούνται με έναν πολλαπλασιασμό γιατί απαιτούν μηχανισμό. Το πρόγραμμα κοστολογεί με ακρίβεια τη βελτιωμένη διαχείριση και αφήνει ακοστολόγητη τη διάρθρωση.

4. Πόσο κοστίζει η διάρθρωση – και το παράδειγμα της στέγης

Η καλή είδηση είναι ότι τα ακοστολόγητα κοστολογούνται, αρκεί να διαχωριστεί τι είναι προϋπολογισμός και τι ΔΕΗ. Η στέγη είναι ξεχωριστή περίπτωση, γιατί εκεί η κριτική γυρίζει ανάποδα: το πρόβλημα δεν είναι το κόστος, είναι ότι υπόσχονται πολύ λίγο.

• Οι 50.000 «προσιτές στεγαστικές επιλογές» σε τέσσερα χρόνια είναι 12.500 τον χρόνο, όταν η αγορά παράγει μόνη της 25 με 30 χιλιάδες κατοικίες τον χρόνο. Είναι το 1% του κατοικούμενου αποθέματος. Οι μελέτες δείχνουν ότι 1% περισσότερες κατοικίες ρίχνουν τα ενοίκια 1 με 2%. Δηλαδή οι 50.000 ρίχνουν τα ενοίκια το πολύ 2%, στατιστικός θόρυβος. Για να κινηθεί η καμπύλη χρειάζονται 250 με 300 χιλιάδες κατοικίες, το 6% του αποθέματος, και αυτό δεν γίνεται σε τετραετία γιατί δεν το σηκώνει ο κατασκευαστικός κλάδος. Γίνεται σε δεκαετία.

Και εδώ βρίσκεται η ουσία: η ΕΛΑΣ δεν έχει πει ούτε πώς θα χρηματοδοτηθούν οι 50.000, ούτε γιατί 50.000 και όχι 300.000. Οι 50.000 είναι ένα πρόγραμμα κοινωνικής στέγης, χρήσιμο για όσους το πάρουν. Οι 300.000 είναι στεγαστική πολιτική, γιατί αλλάζουν την τιμή που πληρώνουν όλοι οι υπόλοιποι. Η διαφορά ανάμεσα στα δύο δεν είναι κυρίως δημοσιονομική, είναι θεσμική: δημόσια γη με καθαρούς τίτλους, χωροταξία, ένας Οργανισμός με ικανότητα εκτέλεσης και μια σταθερή πηγή μακροπρόθεσμης χρηματοδότησης. Τίποτα από αυτά δεν αναφέρεται. Χωρίς κλίμακα και χωρίς μηχανισμό, η στέγη μένει το πιο φιλόδοξο κεφάλαιο της ομιλίας και το λιγότερο επεξεργασμένο.

• Η ενέργεια είναι η αντίθετη περίπτωση. Εγγυημένα 200 kWh τον μήνα σε 4,3 εκατ. νοικοκυριά με ενεργειακή συνιστώσα 0,10 αντί 0,16 ευρώ κοστίζουν περίπου 620 εκατ. τον χρόνο. Αν το φέρει η ΔΕΗ, πουλώντας στα νοικοκυριά με μακροχρόνια συμβόλαια στο κόστος παραγωγής της, ο προϋπολογισμός δεν επιβαρύνεται, αλλά η ακαθάριστη έκθεση της ΔΕΗ είναι 600 εκατ. με 1 δισ. τον χρόνο. Το πόσο από αυτή γίνεται απώλεια κερδών εξαρτάται από το κόστος προμήθειας και την αντιστάθμιση, και το 34% της ΔΕΗ ανήκει στο Δημόσιο, με ζήτημα μειοψηφίας και ενωσιακού δικαίου.

Η ΕΛΑΣ το γνωρίζει, γι’ αυτό μεταξύ των χρήσεων του Ταμείου Σύγκλισης αναφέρει την «ανάκτηση δημόσιου στρατηγικού ρόλου στη ΔΕΗ»: από το 34% στον έλεγχο σημαίνει αγορά υφιστάμενων μετοχών, ενδεικτικά 1,5 με 2 δισ. με τη σημερινή αποτίμηση, χρήμα που δεν πάει σε καμία νέα επένδυση. Το πραγματικό κόστος της ενεργειακής υπόσχεσης περιλαμβάνει και την εξαγορά. Δεν είναι δωρεάν, είναι αλλού. Και τα υπόλοιπα, εγγύηση αναμονής, σύστημα φροντίδας, ενισχυτική διδασκαλία, είναι κλασικές μόνιμες δαπάνες.

Το άθροισμα λέει το εξής: η διάρθρωση, χωρίς καν τη στέγη, θέλει 1 με 1,7 δισ. μόνιμα στον προϋπολογισμό. Με τα 5,6 δισ. ήδη εξαντλημένα από τη διαχείριση, το πρόγραμμα έχει δύο δρόμους: δεύτερο χώρο, που δεν υπάρχει, ή ανακατανομή. Η μηδενική συμμετοχή στα φάρμακα (900 εκατ.) και οι δωρεάν συγκοινωνίες (250 εκατ.) είναι, για παράδειγμα, ό,τι κοστίζει ένα σύστημα φροντίδας και μια εγγύηση αναμονής μαζί. Αυτή είναι η πραγματική πολιτική επιλογή, και το έγγραφο δεν τη θέτει.

• Το ίδιο ισχύει για το Εθνικό Ταμείο Σύγκλισης, όπου έχει μετατεθεί η στέγη: 1,5 δισ. τον χρόνο από το εθνικό ΠΔΕ είναι το 45% του εθνικού σκέλους του 2026 (3,3 δισ.) και το 42% του 2027 (3,6 δισ.), και είτε δεν είναι νέο χρήμα, οπότε εκτοπίζει έργα, είτε μετρά στον κανόνα καθαρής δαπάνης. Το 1 δισ. τον χρόνο από την Golden Visa είναι επίσης υπόθεση χωρίς προηγούμενο: η διαδρομή της χρηματοοικονομικής επένδυσης αντί ακινήτου υπάρχει ήδη από το 2023 και η απορρόφησή της είναι αμελητέα, όσοι έρχονται, έρχονται για διαμέρισμα.

Και η σχέση με την εξαγγελία κατάργησης της Golden Visa θέλει ρητή διατύπωση, γιατί ο κίνδυνος είναι διπλός: να χαθεί η εισροή των 2,5 με 3 δισ. τον χρόνο στα ακίνητα, σχεδόν το μισό των ξένων άμεσων επενδύσεων της χώρας, και να μην έρθει η εισροή του Ταμείου. Το δημοσιονομικό έσοδο από την Golden Visa είναι μικρό, 100 με 120 εκατ. σε φόρο μεταβίβασης και ΕΝΦΙΑ. Η απώλεια, αν υπάρξει, θα είναι στο ισοζύγιο πληρωμών.

Η ΕΛΑΣ διευκρίνισε ότι η μόχλευση 2x θα προέλθει κυρίως από ξένα κρατικά ταμεία ως συνεπενδυτές. Αυτό είναι εφικτό, αλλά έχει τίμημα: οι συνεπενδυτές ζητούν αγοραία απόδοση και λόγο στη διακυβέρνηση, άρα το Ταμείο θα μπορεί να χρηματοδοτεί μόνο έργα που αποδίδουν όσο η αγορά. Σχολεία, αντιπλημμυρικά, Μουσείο Δημοκρατίας και κατοικία με ενοίκιο κόστους δεν είναι τέτοια έργα.

Τα ιταλικά και γαλλικά πρότυπα που επικαλείται (CDP, CDC) δουλεύουν ακριβώς επειδή δεν εξαρτώνται από συνεπενδυτές: έχουν από πού να δανείζονται φθηνά, ταχυδρομικές καταθέσεις και Livret A, εκατοντάδες δισεκατομμύρια λαϊκής αποταμίευσης με κρατική εγγύηση. Το ελληνικό αντίστοιχο υπάρχει, το Ταμείο Παρακαταθηκών ως Fonds d’épargne, και είναι η μόνη πηγή που κάνει τα 25 δισ. πιστευτά χωρίς να πιάνει το ΠΔΕ και χωρίς να παραδίδει την εντολή του Ταμείου στην απόδοση της αγοράς.

5. Τι σημαίνουν όλα αυτά

Το πρόγραμμα της ΕΛΑΣ δεν είναι δημοσιονομικά ανεύθυνο. Είναι δημοσιονομικά ατελές με τρόπο που διορθώνεται, και ατελές κυρίως εκεί που φιλοδοξεί περισσότερο. Ένα εννοιολογικό λάθος που το αδικεί κατά 1,1 δισ., υποκοστολογήσεις 0,7 δισ., υπερεκτίμηση εσόδων 0,6 δισ. συγκεντρωμένη στις τράπεζες, μια διάρθρωση 1 με 1,7 δισ. που δεν μπήκε ποτέ στον λογαριασμό, και μια στέγη που υπόσχεται το ένα έκτο από όσο χρειάζεται για να κινηθούν οι τιμές.

Η Αριστερά κέρδισε το δικαίωμα να συζητά με αριθμούς. Το κρατά μόνο αν είναι η πρώτη που τους επανελέγχει.

*O Βασίλης Σαμαρινιώτης είναι Οικονομολόγος

Διαβάστε επίσης:

Athens Flying Week: Η Πολεμική Αεροπορία δεν είναι θέαμα για VIP θεατές, ούτε η Τανάγρα εμπορικό κέντρο – Αδυσώπητα ερωτήματα για μία τραγωδία

Μητσοτάκης στη ΔΕΘ: Οι πολιτικές στοχεύσεις των μέτρων – Έδειξε εκλογές τέλη Μαΐου, χωρίς δεύτερες κάλπες

ΚΚΕ: Ο «Ορίζοντας για την Ελλάδα του 2030» του κ. Μητσοτάκη για το λαό θα έχει μόνο ανασφάλεια και αβεβαιότητα

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.