Η Μέκκα αλλάζει τη γεωπολιτική σκακιέρα

Η συμφωνία συλλογικής άμυνας που υπέγραψαν στη Μέκκα η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν δεν δημιουργεί από τη μια ημέρα στην άλλη ένα «ισλαμικό ΝΑΤΟ», όμως σηματοδοτεί κάτι βαθύτερο: την προσπάθεια τριών σημαντικών περιφερειακών δυνάμεων να περιορίσουν την εξάρτησή τους από τις Ηνωμένες Πολιτείες και να διεκδικήσουν μεγαλύτερα περιθώρια αυτόνομης δράσης.

Η βασική πρόβλεψη της συμφωνίας είναι σαφής: ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν τη συνέκρινε, ως προς τη διατύπωσή της, με το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Η συνδρομή, ωστόσο, δεν σημαίνει υποχρεωτικά και αυτοματοποιημένη στρατιωτική εμπλοκή. Μπορεί να λάβει διαφορετικές μορφές, από την ανταλλαγή πληροφοριών και την παροχή οπλικών συστημάτων μέχρι την υλικοτεχνική υποστήριξη ή την αποστολή δυνάμεων.

Το πλήρες κείμενο και οι επιχειρησιακές δεσμεύσεις δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Προβλέπεται, πάντως, η δημιουργία μόνιμης γραμματείας στη Σαουδική Αραβία, υπουργικής επιτροπής και τακτικού μηχανισμού διαβουλεύσεων. Οι διαδικασίες ενεργοποίησης της συλλογικής άμυνας, ο κοινός επιχειρησιακός σχεδιασμός και η πιθανή συγκρότηση μόνιμων στρατιωτικών δομών θα αποτελέσουν αντικείμενο των επόμενων συναντήσεων.

Η συμφωνία βρίσκεται, επομένως, στην αφετηρία της. Συνδέει, όμως, ήδη τρεις συμπληρωματικές πηγές ισχύος:

● Τα σαουδαραβικά κεφάλαια και την ενεργειακή επιρροή του Ριάντ.

● Τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό του ΝΑΤΟ και την αναπτυσσόμενη τουρκική πολεμική βιομηχανία.

● Καθώς και τον μεγάλο, εμπειροπόλεμο και πυρηνικά εξοπλισμένο στρατό του Πακιστάν.

Το τέλος της αμερικανικής προστασίας

Πρώτος αποδέκτης του μηνύματος είναι η Ουάσιγκτον. Όχι επειδή οι τρεις χώρες επιδιώκουν να διαρρήξουν τις σχέσεις τους με τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά επειδή εκτιμούν ότι οι ΗΠΑ δεν είναι σε θέση να καλύψουν ούτε την ασφάλειά τους ούτε να ικανοποιήσουν τις φιλοδοξίες τους.

1. Η Σαουδική Αραβία εξακολουθεί να χρειάζεται τις ΗΠΑ για κρίσιμα οπλικά συστήματα, ανταλλακτικά, πληροφορίες και πολιτική κάλυψη. Δεν θεωρεί, όμως, πλέον δεδομένο ότι η Ουάσιγκτον θα αντιδράσει αποφασιστικά σε κάθε επίθεση εναντίον της. Το πλήγμα στις σαουδαραβικές πετρελαϊκές εγκαταστάσεις το 2019, χωρίς ουσιαστική αμερικανική στρατιωτική απάντηση, αποτέλεσε σημείο καμπής. Οι επιθέσεις των Χούθι και ο κίνδυνος πληγμάτων σε ενεργειακές και άλλες κρίσιμες υποδομές ενίσχυσαν την πεποίθηση ότι το βασίλειο χρειάζεται περισσότερες από μία γραμμές άμυνας.

2. Η Τουρκία, από την πλευρά της, δεν εγκαταλείπει το ΝΑΤΟ. Επιδιώκει να αξιοποιεί τα οφέλη της συμμετοχής της χωρίς να περιορίζεται απόλυτα από τη δυτική στρατηγική. Ο Ταγίπ Ερντογάν δημιουργεί παράλληλα δίκτυα συνεργασιών, ώστε η Δύση να μην μπορεί να θεωρεί δεδομένη την τουρκική υποστήριξη και η Άγκυρα να διαπραγματεύεται κάθε φορά από ισχυρότερη θέση.

3. Το Πακιστάν έχει επίσης μακρά και περίπλοκη σχέση με την Ουάσιγκτον. Υπήρξε κρίσιμος αμερικανικός σύμμαχος, αλλά οι διαδοχικές κρίσεις εμπιστοσύνης και η ενίσχυση των δεσμών του με την Κίνα το ώθησαν σε μια περισσότερο πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική. Παράλληλα, η οικονομική στήριξη της Σαουδικής Αραβίας παραμένει εξαιρετικά σημαντική για το Ισλαμαμπάντ.

Κοινός παρονομαστής των χωρών που συνυπέγραψαν τη Συμφωνία της Μέκκας δεν είναι, συνεπώς, η αποχώρηση από το αμερικανικό σύστημα. Είναι η προσπάθεια περιορισμού της εξάρτησης από αυτό. Οι τρεις χώρες θέλουν να μπορούν να διαφοροποιούνται από την Ουάσιγκτον χωρίς να μένουν στρατηγικά ακάλυπτες.

Η συμφωνία απαντά έτσι σε ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά τού υπό διαμόρφωση πολυπολικού κόσμου. Οι περιφερειακές δυνάμεις δεν επιλέγουν πλέον υποχρεωτικά ένα αποκλειστικό στρατόπεδο. Συνεργάζονται με τις ΗΠΑ, την Κίνα, τη Ρωσία ή μεταξύ τους, ανάλογα με το πεδίο και το συμφέρον τους. Δεν αντικαθιστούν τη μία εξάρτηση με μια άλλη. Δημιουργούν επικαλυπτόμενες σχέσεις, ώστε να αυξάνουν την αυτονομία και τη διαπραγματευτική τους ισχύ.

Ισραήλ και Ιράν

Ο δεύτερος μεγάλος αποδέκτης είναι το Ισραήλ. Η συμφωνία δεν το κατονομάζει και οι τρεις κυβερνήσεις επιμένουν ότι το νέο σχήμα δεν στρέφεται εναντίον συγκεκριμένου κράτους. Η δημιουργία, όμως, ενός άξονα που συνδέει την Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το πυρηνικό Πακιστάν θέτει αντικειμενικά όρια στην αίσθηση ανεμπόδιστης στρατιωτικής υπεροχής την οποία διαθέτει το Ισραήλ στην περιοχή.

Οι ισραηλινές επιχειρήσεις των τελευταίων ετών απέδειξαν ότι το Τελ Αβίβ είναι διατεθειμένο να χρησιμοποιεί τη στρατιωτική του ισχύ πέρα από τα σύνορά του χωρίς να αντιμετωπίζει συγκροτημένο περιφερειακό αντίβαρο. Η συμφωνία της Μέκκας δεν εξαλείφει αυτή την υπεροχή. Προειδοποιεί, όμως, ότι η ανεξέλεγκτη δράση του Ισραήλ παράγει αντισυσπειρώσεις και ωθεί κράτη με διαφορετικά συμφέροντα στη δημιουργία κοινών μηχανισμών αποτροπής.

Η Τουρκία εμφανίζεται ως ο εντονότερος πολιτικός αντίπαλος του Ισραήλ, διεκδικώντας ταυτόχρονα ηγετικό ρόλο στον μουσουλμανικό κόσμο. Η Σαουδική Αραβία διαθέτει το οικονομικό, ενεργειακό και θρησκευτικό βάρος. Το Πακιστάν προσθέτει τη στρατιωτική ισχύ και, κυρίως, την πυρηνική αμφισημία. Η σύνδεση αυτών των τριών παραγόντων δεν συγκροτεί ακόμη ενιαίο αντιισραηλινό μέτωπο, αλλά εισάγει ένα δυνητικά ισχυρό αντίβαρο στη σημερινή περιφερειακή αρχιτεκτονική.

Η πυρηνική διάσταση είναι το πλέον ευαίσθητο στοιχείο. Δεν υπάρχει επίσημη αναφορά σε επέκταση της πακιστανικής πυρηνικής ομπρέλας προς τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία, ούτε ένδειξη ότι το Ισλαμαμπάντ προτίθεται να μεταφέρει πυρηνικά όπλα. Η παρουσία, ωστόσο, της μοναδικής πυρηνικής δύναμης του μουσουλμανικού κόσμου δημιουργεί από μόνη της στρατηγική αμφισημία. Κανένας πιθανός αντίπαλος δεν μπορεί να θεωρήσει το πακιστανικό οπλοστάσιο εντελώς άσχετο με την αποτρεπτική εικόνα που επιχειρεί να εκπέμψει το νέο σχήμα.

Το Ιράν αποτελεί ασφαλώς μέρος της εξίσωσης, όχι όμως κατ’ ανάγκην τον βασικό αποδέκτη. Η συμφωνία υπογράφηκε μέσα σε μια συγκυρία φόβου για νέες επιθέσεις εναντίον της Σαουδικής Αραβίας από τους Χούθι και άλλες δυνάμεις που συνδέονται με την Τεχεράνη. Το Ριάντ θέλει να καταστήσει σαφές ότι ένα νέο πλήγμα δεν θα αντιμετωπιστεί πλέον ως αποκλειστικά διμερής υπόθεση.

Και οι τρεις χώρες, όμως, έχουν συμφέρον να περιορίσουν το Ιράν χωρίς να οδηγηθούν σε ολοκληρωτικό πόλεμο ή στην κατάρρευση του ιρανικού κράτους. Η Τουρκία και το Πακιστάν συνορεύουν μαζί του και γνωρίζουν ότι μια γενικευμένη αποσταθεροποίηση θα δημιουργούσε τεράστια προβλήματα ασφάλειας, προσφυγικών ροών και οικονομικών αναταράξεων.

Δεν είναι τυχαίο ότι η πρώτη αντίδραση της Τεχεράνης ήταν μάλλον θετική. Το ιρανικό υπουργείο Εξωτερικών παρουσίασε τη συμφωνία ως πιθανή έκφραση μιας περιφερειακής τάσης προς μεγαλύτερη αυτονομία από τις εξωτερικές δυνάμεις. Η Τεχεράνη αντιλαμβάνεται ότι το νέο σχήμα μπορεί να λειτουργήσει εις βάρος της, αλλά και ότι περιορίζει την αποκλειστική αμερικανοϊσραηλινή επιρροή.

Η Τουρκία στον πυρήνα

Τα μεγαλύτερα πολιτικά κέρδη τα εξασφάλισε ο Ταγίπ Ερντογάν. Η Σαουδική Αραβία έχει τα κεφάλαια και το Πακιστάν τα πυρηνικά όπλα, αλλά η Τουρκία διαθέτει τον συνδυασμό στρατιωτικής ισχύος, γεωγραφικής θέσης, πολεμικής βιομηχανίας και πολιτικής φιλοδοξίας που απαιτείται για τη μετατροπή μιας συμφωνίας σε ευρύτερο γεωπολιτικό σχέδιο.

Η Άγκυρα μπορεί να αξιοποιήσει τη νέα δομή για να αυξήσει τις εξαγωγές drones, πυραυλικών συστημάτων, πολεμικών πλοίων, τεθωρακισμένων και ηλεκτρονικού εξοπλισμού. Μπορεί να προσελκύσει σαουδαραβικά κεφάλαια στην τουρκική αμυντική βιομηχανία και να διευρύνει τα κοινά προγράμματα με το Πακιστάν, με το οποίο συνεργάζεται ήδη στη ναυπήγηση πολεμικών πλοίων και στην εκπαίδευση στρατιωτικού προσωπικού.

Ταυτόχρονα η Άγκυρα αποκτά στρατηγικό βάθος που εκτείνεται από τη Μαύρη Θάλασσα και την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα και τον Ινδικό Ωκεανό. Εμφανίζεται έτσι ως γέφυρα ανάμεσα στο ΝΑΤΟ, στον μουσουλμανικό κόσμο, στις μοναρχίες του Κόλπου και στην ασιατική ενδοχώρα.

Αυτή είναι η πάγια τακτική του Ερντογάν: όχι ρήξη με τη Δύση, αλλά διαρκής πολλαπλασιασμός των εναλλακτικών. Η ένταξη σε παράλληλες δομές δεν αποτελεί ιδεολογική μεταστροφή, αλλά μέσο άσκησης πίεσης. Όσο περισσότερες επιλογές διαθέτει η Άγκυρα τόσο υψηλότερο αντίτιμο μπορεί να ζητά για τη συνεργασία της από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη.

Η εκτίμηση του Chatham House (ένα από τα παλαιότερα και σημαντικότερα βρετανικά think tanks διεθνών σχέσεων και γεωπολιτικής) ήδη από την περίοδο των διαπραγματεύσεων ήταν ότι μια τέτοια συμμαχία δεν κάνει απαραιτήτως την Τουρκία ασφαλέστερη από όσο είναι μέσα στο ΝΑΤΟ. Της παρέχει, όμως, μεγαλύτερη ευελιξία, νέες αγορές, πρόσβαση σε κεφάλαια και τη δυνατότητα να υπενθυμίζει στους δυτικούς συμμάχους ότι διαθέτει εναλλακτικούς στρατηγικούς ορίζοντες.

Η παγκόσμια σκακιέρα

Η Συμφωνία της Μέκκας εντάσσεται σε μια πολύ ευρύτερη αναδιάταξη. Η εποχή κατά την οποία η ασφάλεια της Μέσης Ανατολής οργανωνόταν σχεδόν αποκλειστικά γύρω από την αμερικανική στρατιωτική παρουσία και τις σχέσεις κάθε κράτους με την Ουάσιγκτον δείχνει να υποχωρεί.

Οι ΗΠΑ παραμένουν η ισχυρότερη εξωτερική δύναμη στην περιοχή, αλλά οι σύμμαχοί τους δεν είναι πλέον διατεθειμένοι να περιμένουν παθητικά τις αμερικανικές αποφάσεις. Η Κίνα διευρύνει την οικονομική και διπλωματική παρουσία της, η Ρωσία επιδιώκει να διατηρήσει ερείσματα και οι περιφερειακές δυνάμεις συγκροτούν δικά τους δίκτυα.

Η πιθανή διεύρυνση της συμφωνίας, με την Αίγυπτο να αναφέρεται ως πρώτη υποψήφια, θα ενίσχυε εντυπωσιακά το γεωγραφικό και στρατιωτικό της αποτύπωμα. Θα συνέδεε την Ανατολική Μεσόγειο, την Ερυθρά Θάλασσα, τον Περσικό Κόλπο και τον Ινδικό Ωκεανό σε μια δομή με δυνατότητα επιρροής στις σημαντικότερες ενεργειακές και εμπορικές οδούς.

Παραμένουν, πάντως, σοβαρά όρια. Το ΝΑΤΟ δεν είναι μόνο μια ρήτρα συλλογικής άμυνας. Διαθέτει ενιαία διοίκηση, μόνιμα στρατηγεία, κοινό επιχειρησιακό σχεδιασμό, διαλειτουργικότητα και δεκαετίες κοινών ασκήσεων. Η Συμφωνία της Μέκκας δεν διαθέτει ακόμη αντίστοιχο μηχανισμό.

Υπάρχουν μεταξύ των τριών δυνάμεων και αντιτιθέμενα συμφέροντα:

• Η Σαουδική Αραβία αναπτύσσει σχέσεις με την Ινδία, την οποία το Πακιστάν θεωρεί κύριο αντίπαλό του.
• Η Άγκυρα και το Ριάντ έχουν ανταγωνιστεί για την ηγεσία του σουνιτικού κόσμου.
•  Οι τρεις χώρες δεν έχουν ταυτόσημες επιδιώξεις απέναντι στις ΗΠΑ, το Ιράν, το Ισραήλ, την Κίνα και τη Ρωσία.

Δεν γεννήθηκε, λοιπόν, στη Μέκκα ένα ολοκληρωμένο «ισλαμικό ΝΑΤΟ». Δημιουργήθηκε, όμως, ο πυρήνας ενός νέου κέντρου ισχύος. Η Σαουδική Αραβία προσφέρει τα κεφάλαια και το ενεργειακό βάρος, το Πακιστάν τον στρατό και την πυρηνική σκιά και η Τουρκία τη βιομηχανία, τη γεωγραφία και την πολιτική φιλοδοξία. Εάν αυτός ο πυρήνας αποκτήσει επιχειρησιακή συνοχή και διευρυνθεί, η Άγκυρα θα έχει πραγματοποιήσει ένα αποφασιστικό βήμα: από ισχυρή περιφερειακή δύναμη θα μετατραπεί σε οργανωτή ενός ευρύτερου διακρατικού άξονα.

Το ελληνικό παράδοξο των Patriot

Η συμφωνία δεν σημαίνει ότι η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν θα πολεμήσουν αυτομάτως στο πλευρό της Τουρκίας σε μια ελληνοτουρκική σύγκρουση. Η ρήτρα αφορά την περίπτωση κατά την οποία ένα από τα μέλη δεχθεί επίθεση. Ο χαρακτηρισμός του επιτιθέμενου και η μορφή της παρεχόμενης βοήθειας θα εξαρτηθούν από τις πολιτικές αποφάσεις κάθε χώρας.

Δεν παύει, ωστόσο, να δημιουργείται ένα σοβαρό ελληνικό παράδοξο. Η Αθήνα διαθέτει από το 2021 προσωπικό και μία πολύτιμη πυροβολαρχία Patriot για την προστασία της Σαουδικής Αραβίας. Ελληνικοί Patriot έχουν ήδη αναχαιτίσει βαλλιστικούς πυραύλους που κατευθύνονταν προς σαουδαραβικούς στόχους. Την ίδια στιγμή, το Ριάντ αναλαμβάνει συμβατική υποχρέωση συλλογικής άμυνας με την Τουρκία – τη χώρα που διατηρεί σε ισχύ το casus belli κατά της Ελλάδας.

Η απόφαση να επανεξετάζεται η παραμονή της ελληνικής αποστολής κάθε μήνα, αντί της ετήσιας παράτασης που ίσχυε προηγουμένως, είχε προταθεί από τον υπουργό Εθνικής Άμυνας Νίκο Δένδια ήδη από τον Μάρτιο, πριν από την υπογραφή της Συμφωνίας της Μέκκας. Δεν αποτελεί, επομένως, αντίδραση της Αθήνας στο νέο σχήμα. Η συμφωνία, όμως, προσδίδει πλέον πολύ μεγαλύτερη πολιτική και στρατηγική σημασία σε αυτή την επανεξέταση.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι εάν οι ελληνικοί Patriot θα χρησιμοποιηθούν υπέρ της Τουρκίας. Είναι εάν η Ελλάδα μπορεί να συνεχίσει να προστατεύει με δικά της μέσα τη Σαουδική Αραβία, χωρίς να ζητήσει από το Ριάντ σαφή θέση απέναντι στο τουρκικό casus belli και συγκεκριμένες εγγυήσεις για τη στάση του σε ενδεχόμενη ελληνοτουρκική κρίση.

Διαβάστε επίσης:

Η νίκη της AfD, ο Μερτς και η Ευρώπη – Η ψήφος υπέρ της Εναλλακτικής στρέφεται και εναντίον του πολιτικού Κέντρου

Αυξάνονται τα μέτωπα στη Μέση Ανατολή – Κατάρρευση της ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ καθώς το Ιράν σφίγγει τον κλοιό

Τσίπρας: Τα βασικά πολιτικά μηνύματα της συνέντευξης Τύπου, το πρόβλημα με την «πατριωτική εισφορά» και ο «πάγος» στη στρατηγική σχέση με το Ισραήλ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.