Tης Κατερίνας Αγγελιδάκη

Παραστάσεις που σημάδεψαν το αρχαίο θέατρο διχάζοντας το κοινό και αποσβολώνοντας τους κριτικούς, παραστάσεις που γιουχαΐστηκαν και άλλες που αποθεώθηκαν. Σχεδόν μισό αιώνα μετά τη θεσμοθέτηση των Επιδαυρίων, ούτε η Πολιτεία ούτε οι καλλιτέχνες έχουν καταφέρει να αποκωδικοποιήσουν το γρίφο «Επίδαυρος».

Tης Κατερίνας Αγγελιδάκη

Παραστάσεις που σημάδεψαν το αρχαίο θέατρο διχάζοντας το κοινό και αποσβολώνοντας τους κριτικούς, παραστάσεις που γιουχαΐστηκαν και άλλες που αποθεώθηκαν. Σχεδόν μισό αιώνα μετά τη θεσμοθέτηση των Επιδαυρίων, ούτε η Πολιτεία ούτε οι καλλιτέχνες έχουν καταφέρει να αποκωδικοποιήσουν το γρίφο «Επίδαυρος».

Τι είναι λοιπόν η Επίδαυρος; Αστεροσκοπείο με ειδικότητα τους διάττοντες; Ξενοδοχείο διασημοτήτων; Δοκιμαστήριο ετοίμων ενδυμάτων; Μαγειρείο μεταμοντέρνων συνταγών ;Ίσως τίποτε από όλα αυτά. Ίσως είναι μόνο ένα όνειρο θερινής νυκτός. Με αίγλη αιώνων, πεύκα, απόκοσμη αύρα, μεγαλείο. Αλλά και εφιάλτης κάθε μετρίως ταλαντούχου υπνοβάτη που μετατρέπεται σε θυσιαστικός αμνός κάπου μεταξύ ορχήστρας και θυμέλης. Διότι η Επίδαυρος εκδικείται. Όχι βεβαίως από κάποια μεταφυσική μνησικακία αλλά επειδή η ιστορία της δεν συγχωρεί αδέξιους παραχαράκτες. Δεν είναι λίγα τα τρανταχτά ονόματα που έσπασαν τα μούτρα τους στο αρχαίο θέατρο, που γιουχαΐστηκαν, σφυρίχτηκαν, προπηλακίστηκαν, δικαίως ή αδίκως. Δεν είναι βέβαια και λίγοι αυτοί που αποθεώθηκαν, αποδεχόμενοι τον αινιγματικό της χαρακτήρα. Κανείς, όμως, ως τώρα-με πρώτη και καλύτερη την Πολιτεία-  δεν μπόρεσε να δώσει ικανοποιητική απάντηση στο ερώτημα: «Τι είναι η Επίδαυρος και ποια τα όριά της;»

Ιστορία μου, αμαρτία μου

Αμηχανία. Αυτό είναι το συναίσθημα που επικρατεί αναφορικά με την Επίδαυρο από την Πολιτεία και τους ιθύνοντες που εναλλάσσονται με τα χρόνια. Αλλά και από τους ίδιους τους ανθρώπους της τέχνης. Οι γνώμες όλων πολλές και αλληλοσυγκρουόμενες: «Πρέπει να «ανοίξει» η Επίδαυρος και σε άλλα είδη θεάτρου, πέραν του αρχαίου δράματος» έλεγαν κάποιοι, όταν ο Γιώργος Λούκος ανακοίνωνε για πρώτη φορά Μπέκετ για το αργολικό θέατρο. «Απαπα!», φώναζαν κάποιοι άλλοι.«Μα γιατί είστε τόσο κοντόφλαμοι; μέχρι και όπερα σηκώνει» αντέτασσαν τρίτοι. «Αδύνατον», αποφαίνονταν οι πιο ειδικοί. «Η ακουστική του θεάτρου διαχωρίζει το λόγο από το μέλος». Υπάρχει η παλαιότερη άποψη ότι η Επίδαυρος «αντέχει» το πολύ μέχρι Σαίξπηρ. Ο διάσημος αυστριακός σκηνοθέτης Πίτερ Στάιν, μετά την «Πενθεσείλια» του Χαίνριχ φον Κλάιστ με τα εντυπωσιακά σκηνικά εφέ που ανέβασε στην Επίδαυρο, παραδέχτηκε ότι στο αργολικό θέατρο ταιριάζει καλύτερα το αρχαίο δράμα, στο οποίο έχει εντρυφήσει και ο ίδιος πολλές φορές. Το ίδιο πιστεύουν και πολλοί ημεδαποί καλλιτέχνες, θέτοντας το σύνηθες ερώτημα: «Βαριέται κανείς να ακούει αποκλειστικά Βάγκνερ στο Μπαιρόιτ; Εδώ γιατί να βαρεθεί να βλέπει αρχαίες τραγωδίες;». Λογικό επιχείρημα, αν σκεφτεί κανείς ότι το διασημότερο γερμανικό φεστιβάλ κλασσικής μουσικής έκλεισε ένα αιώνα ζωής μόνο με έργα ενός μεγάλου συνθέτη, ενώ στην Επίδαυρο θα μπορούσαν να ανεβαίνουν τα έργα όλων των αρχαίων τραγικών αλλά και τα εκατοντάδες έργα μεγάλων συγγραφέων που έγραψαν με βάση αρχαιόθεμα μοτίβα, όπως για παράδειγμα ο Ανούιγ ή ο Ρακίνας. Όμως ο κορεσμός, οι επαναλήψεις, η έλλειψη έμπνευσης, η εμμονή σε μια παρδαλή «νεωτερικότητα» που εξαντλείται σε φλούο κουστούμια, μπαστούνια του γκολφ και μπουγελώματα, και, κυρίως, η αδυναμία των ιθυνόντων να δημιουργήσουν ένα διεθνές φεστιβάλ αρχαίου θεάτρου συγκεκριμένων προδιαγραφών και κριτηρίων, εγείρουν ζητήματα. Πέραν των περιορισμών που θέτει η ίδια η φυσιογνωμία της Επιδαύρου, αρκετές φωνές ακούγονται για πλουραλισμό, εξωστρέφεια και ανάγκη ουσιαστικής ανανέωσης ενός θεσμού λιμνασμένου επί χρόνια στα ίδια και τα ίδια.

«Έξω οι Βούλγαροι!»

Ειδική κατηγορία υπερασπιστών του αρχαίου δράματος στην Επίδαυρο αποτελούν, βεβαίως, οι «ελληνοκεντρικοί», που θεωρούν τους εαυτούς τους …συγγενείς πρώτης γραμμής με τους τραγικούς ποιητές και δεν παραδέχονται να πατήσει ξένο ποδάρι στα ιερά χώματα! Πώς να ξεχάσουμε, άλλωστε, το στεντόρειο «Φύγε, Βούλγαρε!» που έσκισε τον αργολικό ουρανό πριν από 2 χρόνια στους «Πέρσες» του Ντίμιτερ Γκότσεφ; Το γεγονός ότι η συγκεκριμένη παράσταση, στην οποία τα «αίσχος» κέρδισαν στα σημεία τα «μπράβο» των θεατών, αποδόμησε το κείμενο του Αισχύλου βαφτίζοντάς το «διασκευή», προσέθεσε ήρωες που δεν υπάρχουν και άλλαξε το φύλο του χορού μετατρέποντας τους «Πέρσες» σε … «Περσίδες» ουδόλως, φυσικά, έχει να κάνει με την βουλγάρικη καταγωγή του σκηνοθέτη. Έχει να κάνει με τη μόδα του μεταμοντερνισμού και μιας «νεωτερικότητας», συχνά χωρίς λόγο ύπαρξης, που ταλαιπωρεί μέχρι τελικής πτώσεως τους θεατές της Επιδαύρου. Εννοώ όλους εμάς, όχι μονάχα τις φουρκισμένες κυρίες που γιουχάισαν τον Μηνά Χατζησάββα στην εν λόγω παράσταση. Γιατί όσοι ταλαιπωρούμαστε από τη «σκηνοθετίτιδα» ελλήνων και ξένων δημιουργών, δεν είμαστε υποχρεωτικά χειροκροτητές των φολκλορικών παραστάσεων που κανιβαλίζουν τον Αριστοφάνη κάθε χρόνο με ψεύτικα πέη και γκροτέσκες ατάκες, με τις ευλογίες των κρατικών μας σκηνών… Ούτε λαύροι Επιδαυριστές είμαστε, ορκισμένοι να σώσουμε την Επίδαυρο από τα νύχια ατάλαντων αρπακτικών που νέμονται δημόσιο χρήμα. Απλοί θεατές είμαστε, που απαιτούμε άξιες παραστάσεις.

Ενέσεις αστερόσκονης

Είναι αλήθεια ότι από το 1955, χρονιά που θεσμοθετήθηκαν τα Επιδαύρια, έχει κυλήσει πολύ νερό «κάτω απ’ το αυλάκι», χωρίς ποτέ να αποσαφηνιστεί η ταυτότητα και το όραμα του καλλιτεχνικού προγραμματισμού του θεσμού. Ούτε ο Γιώργος Λούκος, που τόσα πέτυχε με την Πειραιώς 260, έχει σαφή θέση και στόχο για την Επίδαυρο, πράγμα που παραδέχεται και ο ίδιος. Απλώς μπολιάζει κι αυτός τα ξεπερασμένα στερεότυπα (διαθέτοντας, βέβαια, παραπάνω φαντασία από τους προκατόχους του) με μερικές τονωτικές ενέσεις Χόλιγουντ (τόσο στην ορχήστρα όσο και ανάμεσα στους θεατές) για να γεμίσει εκ του ασφαλούς τα άδεια ταμεία του, πράγμα που ουδόλως κατηγορούμε. Το απέδειξε περίτρανα με το «δύσκολο» και μεγάλο σε διάρκεια Σαιξπηρικό «Χειμωνιάτικο Παραμύθι» (2009), σε σκηνοθεσία Σαμ Μέντες, με τον Ίθαν Χοκ, τη Ρεμπέκα Χολ και τον θίασο του Old Vic, το οποίο αποθεώθηκε από κοινό και κριτικούς, με τη «Φαίδρα» του Ρακίνα (2009), σε μια παράσταση βατή, χωρίς ιδιαίτερη γοητεία και με μια αρκετά «συντηρητική» αλλά διαθέτουσα ειδικό βάρος Έλεν Μίρεν. Και, βεβαίως, με τον φετινό Ριχάρδο ΙΙΙ του Κέβιν Σπέισι, που καταχειροκροτήθηκε και έσπασε ταμεία. Αλλά περί της ταμπακιέρας ουδέν. Υπό τη διεύθυνση του Λούκου τα ερωτήματα για τη φυσιογνωμία της Επιδαύρου παραμένουν αναπάντητα.

Άναψε το τσιγάρο, δωσ’ μου φωτιά

Οι έντονες αντιδράσεις στην Επίδαυρο φαίνεται ότι ξεκίνησαν μερικές δεκαετίες νωρίτερα, με το πρώτο τσιγάρο που ανάφτηκε ποτέ στο «ιερό» χώρο. Το κάπνισε η  Άννα Μακράκη το 1986, στον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή, σε σκηνοθεσία του Γεωργιανού Ρόμπερτ Στούρουα, που ήρθε προσκεκλημένος της Τζένης Καρέζη και του Κώστα Καζάκου. Σκάνδαλο πρώτου μεγέθους, με τον σκηνοθέτη να δηλώνει ότι κανείς δεν τον είχε προειδοποιήσει για τα…επακόλουθα.  Αρκετά χρόνια αργότερα (1996) ένας άλλος Οιδίποδας, του Βρετανού Πίτερ Χολ αυτή τη φορά, κινδύνεψε να ματαιωθεί από τους αρχαιολόγους λόγω της χρήσης φωτιάς από βαρέλια….Μια άλλη άφιξη την επόμενη χρονιά, με πολύ περισσότερα παρατράγουδα, ήταν αυτή του Γερμανού σκηνοθέτη Ματίας Λάνκχοφ, ο οποίος κλήθηκε από το ΚΘΒΕ για να ανεβάσει τις «Βάκχες» του Ευριπίδη. «Η παράσταση είναι προσβλητική για το χώρο» βροντοφώναξε μερίδα των θεατών, οι οποίοι, βεβαίως, άρχιζαν μόλις να παίρνουν …μυρωδιά από τα κρεμασμένα σφαχτάρια της παράστασης για το τι θα επακολουθούσε τα επόμενα χρόνια. Αποκορύφωμα στείρου εθνικισμού ήταν, επίσης, η κριτική που δέχτηκε ο σκηνοθέτης Θόδωρος Τερζόπουλος το 2006, επειδή στους «Πέρσες» του Αισχύλου συμπεριέλαβε και Τούρκους ηθοποιούς, οι οποίοι μιλούσαν…ολίγα τουρκικά, πράγμα που θεωρήθηκε από ορισμένους περίπου ως  ύβρις! Το 2008, όμως, είναι η καθοριστική χρονιά για τα ήθη της Επιδαύρου, με το σάλο που ξέσπασε για την επιεικώς εκκεντρική-και ολίγον Σπανιόλα- «Μήδεια» του Ευριπίδη, δια χειρός του διάσημου Ρώσου σκηνοθέτη Ανατόλι Βασίλιεφ και με πρωταγωνίστρια τη Λυδία Κονιόρδου. Οι προπηλακισμοί των ηθοποιών της παράστασης ξεπέρασαν τα εσκαμμένα (ιδίως στη σκηνή της γλωσσικής…παρτούζας) με τόνους μελάνι να χύνεται περί των ορίων της αγανάκτησης του κοινού και του τρόπου που αυτή οφείλει να εκφράζεται. Έντονες, αλλά σε μικρότερο βαθμό, ήταν και  οι αντιδράσεις του κοινού στην άλλη «Μήδεια» (2003) του Στάθη Λιβαθινού, που εξάντλησε την Ταμίλα Κουλίεβα με πλατσουρίσματα στη μέση μιας πελώριας πισίνας, σκηνή που προκάλεσε έντονα σφυρίγματα και έκανε τον κόσμο να πλακώνεται με τους ταξιθέτες που απαγόρευαν την έξοδο από το θέατρο πριν από το τέλος της παράστασης.

Ο κατάλογος των παραστάσεων που έγραψαν ιστορία με αρνητικό ή θετικό πρόσημο στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου είναι μακρύς. Και ο καιρός πολύς από τότε που η Κατίνα Παξινού και ο Αλέξης Μινωτής ανέβασαν την «Εκάβη» του Ευριπίδη με το Εθνικό Θέατρο, στα επίσημα εγκαίνια του Φεστιβάλ Επιδαύρου το 1955. Το θέατρο εξελίσσεται, δοκιμάζει, πειραματίζεται, επιτυγχάνει ή αποτυγχάνει συνεχίζοντας την πορεία του. Η Επίδαυρος ήταν και θα είναι πάντα μια πρόκληση για κάθε άνθρωπο του θεάτρου, ένας αρχαίος γρίφος, μια αναμέτρηση με το χρόνο και τα μυστικά του. Η Επίδαυρος δεν είναι εύκολη υπόθεση. Αξίζει τον κόπο, όμως, να αναμετρηθεί κανείς μαζί της. Αρκεί να έχει την παιδεία, το σθένος και την εντιμότητα να σεβαστεί την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της. Είτε ανήκει στους καλλιτέχνες, είτε σε εκείνους που αποφασίζουν για την τύχη της.

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.