Δείπνο στην Τεχεράνη

Πρόκειται για µια µοναδική και σπαρταριστή περιγραφή των όσων διαµείφθηκαν στην περίφηµη διάσκεψη κορυφής της Τεχεράνης, όπως µε ιδιαίτερη γλαφυρότητα περιγράφεται στο βιβλίο του Jonathan Fenby «Συµµαχία Ρούσβελτ – Στάλιν – Τσώρτσιλ», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γκοβόστη.

Πρόκειται για µια µοναδική και σπαρταριστή περιγραφή των όσων διαµείφθηκαν στην περίφηµη διάσκεψη κορυφής της Τεχεράνης, όπως µε ιδιαίτερη γλαφυρότητα περιγράφεται στο βιβλίο του Jonathan Fenby «Συµµαχία Ρούσβελτ – Στάλιν – Τσώρτσιλ», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γκοβόστη.

Ο Γιόζεφ Στάλιν ήταν εκείνος που ξεκίνησε τη διαµάχη. Καθόλη τη διάρκεια του πλουσιοπάροχου δείπνου ο Σοβιετικός ηγέτης εκνεύριζε τον Ουίνστον Τσώρτσιλ. Ο τόνος του ήταν ιδιαίτερα σκωπτικός και οι ψόγοι του αµείλικτοι. «Ο Στρατάρχης Στάλιν δεν έχανε την ευκαιρία να πετάει υπονοούµενα στον κύριο Τσώρτσιλ», καταγράφηκε στην επίσηµη αµερικανική έκθεση. «Σχεδόν όλα τα σχόλιά του προς τον πρωθυπουργό περιείχαν αιχµές».

Ο Βρετανός πρωθυπουργός προσπάθησε να µην εξοργιστεί ακόµη και όταν ο Στάλιν ανέφερε ότι η επί µακρόν διστακτικότητα της Βρετανίας να εξαπολύσει µια κατά µέτωπο επίθεση εναντίον των ναζιστικών δυνάµεων στη Γαλλία υπέκρυπτε συµπάθεια προς τη Γερµανία – ίσως µάλιστα ο Τσώρτσιλ να επιθυµούσε να προσφέρει στον εχθρό «µια συµβιβαστική ειρήνη». Ο Σοβιετικός δικτάτορας είπε πως ήταν λάθος να επικρατεί η άποψη ότι οι Ρώσοι δεν καταλάβαιναν, απλώς και µόνο επειδή ήταν απλοί άνθρωποι.

Καθώς οι σερβιτόροι έφερναν ορεκτικά, µπορς, ψάρια, κρέας, σαλάτες και φρούτα, κρασί, ρώσικη σαµπάνια, βότκα και µπράντι, ο Φράνκλιν Ρούσβελτ, καθισµένος στο αναπηρικό καροτσάκι του, µιλούσε ελάχιστα και περιοριζόταν σε κοινοτοπίες και φράσεις κλισέ. Αργότερα στο Υπουργικό Συµβούλιο δήλωσε πως βρήκε τα πειράγµατα του Στάλιν προς τον Τσώρτσιλ ιδιαίτερα διασκεδαστικά. Ο διερµηνέας του, Charles Bo hlen, από την άλλη πλευρά, χαρακτήρισε την ατµόσφαιρα «τεταµένη».

Ο Αµερικανός πρόεδρος και ο Βρετανός πρωθυπουργός δεν αισθάνονταν καλά στο δείπνο που παρατέθηκε στη σοβιετική πρεσβεία στην Τεχεράνη του Ιράν τη δεύτερη µέρα της πρώτης τριµερούς συνάντησης κορυφής µε τον Στάλιν. Και οι δυο είχαν ταξιδέψει πολλές ώρες διά θαλάσσης και από αέρος. Οξεία δυσπεψία ανάγκασε τον Ρούσβελτ να αποσυρθεί από το δείπνο που είχε διοργανώσει το προηγούµενο βράδυ· σύµφωνα µε τον Τσώρτσιλ, χλόµιασε ενώ είχε σερβιριστεί το πρώτο πιάτο στο µεγαλοπρεπές σοβιετικό δείπνο. Παρότι παρέµεινε επτασφράγιστο µυστικό, η πίεση του Ρούσβελτ ήταν πολύ υψηλή και είχε παρουσιάσει αναιµία και συµπτώµατα πνευµονοπάθειας· τέσσερις µήνες αργότερα, διαγνώστηκε ότι έπασχε από υπέρταση, υπερτασική καρδιοπάθεια, συµφορητική καρδιακή ανεπάρκεια και χρόνια βρογχίτιδα. Ο Τσώρτσιλ έπασχε από ένα κρυολόγηµα και πονόλαιµο, ωστόσο το βασικό πρόβληµά του ήταν ότι η πίεση του πολέµου άφηνε τα ίχνη της στον σχεδόν εβδοµηντάχρονο άνδρα, ο οποίος, αν και ακατάβλητος, ήταν αγύµναστος και υπέρβαρος, έπινε υπερβολικά και αντιµετώπιζε καρδιακά προβλήµατα· µερικές φορές ήταν απλώς «υπερβολικά άρρωστος και υπερβολικά κουρασµένος για να σκεφτεί σωστά».

Από το 1940, από τότε δηλαδή που ανέλαβε την πρωθυπουργία, ο Τσώρτσιλ είχε κάνει ό,τι ήταν δυνατόν για να κερδίσει τη φιλία του Ρούσβελτ. Η αγγλοαµερικανική συµµαχία βρισκόταν στην καρδιά του «συστήµατός» του.

Στο ταξίδι προς την Τεχεράνη είχε πει στην κόρη του, µε δάκρυα στα µάτια: «Τον αγαπώ αυτόν τον άνθρωπο». Κάποτε δήλωσε για τον εαυτό του ότι είχε µελετήσει τον Αµερικανό πρόεδρο περισσότερο απ’ ό,τι οποιοσδήποτε άνδρας την ερωµένη του.

Ωστόσο, το «αντικείµενο του πόθου» του είχε προσέλθει στη συνάντηση κορυφής της Τεχεράνης µε έναν βασικό σκοπό: να κερδίσει την εµπιστοσύνη του Στάλιν. Προκειµένου να το επιτύχει αυτό, ο Ρούσβελτ ήταν διατεθειµένος να µην προβεί σε καµία ενέργεια η οποία θα οδηγούσε τον υπερβολικά καχύποπτο δικτάτορα στο να σκεφτεί ότι τασσόταν µε το µέρος των Βρετανών. Αν αυτό σήµαινε πως θα έπρεπε να περιφρονήσει τον Βρετανό πρωθυπουργό, θα το έκανε. Είχε αποφύγει αιτήµατα από το Λονδίνο για προκαταρκτικές συναντήσεις, κατά τις οποίες θα εξεταζόταν η ατζέντα των Δυτικών Συµµάχων. Στην Τεχεράνη µεταφέρθηκε σε κατάλυµα εντός της σοβιετικής πρεσβείας και συναντήθηκε µε τον Στάλιν κατ’ ιδίαν, ενώ δεν δέχθηκε ούτε καν να γευµατίσει µόνος µε τον Τσώρτσιλ. Όπως ήταν αναµενόµενο, αυτό δεν έκανε καλή εντύπωση στους εκπροσώπους της χώρας που είχε µόνη της σταθεί απέναντι στον Χίτλερ το 1940, όταν η Μόσχα είχε συµµαχήσει µε το Βερολίνο. Κάποια στιγµή ο Τσώρτσιλ ανέφερε στον περίγυρό του µια µάλλον ψευδή φήµη, ότι ο πιο στενός συνεργάτης του Ρούσβελτ είχε περιγράψει τον πρόεδρο ως «βραδύνου». Καθώς ο Τσώρτσιλ άρχισε να πίνει µπράντι µετά το δείπνο, ο βασικός πολιτικός σύµβουλος του Ρούσβελτ, ο Harry Ho pkins, έκανε πρόποση «εις υγείαν» του Σοβιετικού Στρατού. Σε απάντηση, ο Στάλιν έθιξε το θέμα του Γερμανικού Γενικού Επιτελείου. Είπε ότι τουλάχιστον 50.000 ανώτεροι αξιωματικοί, πιθανόν και 100.000, θα έπρεπε να θανατωθούν με συνοπτικές διαδικασίες. Στο άκουσμα αυτών των λόγων, ο Τσώρτσιλ εξοργίστηκε. Το πρόσωπό του κοκκίνισε, σηκώθηκε και άρχισε να βηματίζει στο δωμάτιο. Είπε πως η ιδέα αυτή ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με το βρετανικό περί δικαίου αίσθημα. Σε κανέναν, ναζιστή ή μη, δεν άξιζε να σταλεί με συνοπτικές διαδικασίες στο εκτελεστικό απόσπασμα. «Το βρετανικό κοινοβούλιο και ο βρετανικός λαός δεν θα ανεχτούν σε καμία περίπτωση μαζικές εκτελέσεις», βροντοφώναξε.

«Πενήντα χιλιάδες πρέπει να εκτελεστούν», επανέλαβε ο Στάλιν, κάνοντας με την ευκαιρία ένα νέο σχόλιο για τις «φιλογερμανικές» ευαισθησίες του Βρετανού ηγέτη.

«Θα προτιμούσα να με βγάλετε στον κήπο, εδώ και τώρα, και να με πυροβολήσετε παρά να κηλιδώσω την τιμή μου και την τιμή της χώρας μου με μια τέτοια αχρεία πράξη», ανταπάντησε με δριμύτητα ο Τσώρτσιλ.

Τα μάτια του Στάλιν άστραψαν όταν ο διερμηνέας του μετέφερε αυτά τα λόγια. Στράφηκε προς τον Ρούσβελτ, ο οποίος μετά βίας συγκρατούσε ένα χαμόγελο, για να τον ρωτήσει τη δική του άποψη. Ο πρόεδρος προσπάθησε να αστειευτεί για να ηρεμήσει τα πνεύματα. «Ίσως θα μπορούσαμε, αντί να εκτελέσουμε με συνοπτικές διαδικασίες 50.000 εγκληματίες πολέμου, να περιοριστούμε σε έναν μικρότερο αριθμό», είπε. «Ίσως 49.000».

Οι Αμερικανοί και Ρώσοι που κάθονταν γύρω από το τραπέζι γέλασαν. Ο Άντονυ Ήντεν, ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών, έκανε νόημα στον Τσώρτσιλ ότι επρόκειτο για αστείο. Ωστόσο, ο Στάλιν δεν είχε σκοπό να σταματήσει και ζήτησε τη γνώμη όλων των καλεσμένων. Ο Ήντεν επιχείρησε μια διπλωματική προσέγγιση και δήλωσε ότι το ζήτημα έχρηζε περαιτέρω μελέτης. Οι Αμερικανοί τόνισαν ότι οι Σύμμαχοι απείχαν ακόμη αρκετά από το να επιτύχουν μια νίκη στην Ευρώπη.

Έπειτα ήλθε η σειρά του Έλιοτ, γιου του Ρούσβελτ και αξιωματικού της Υπηρεσίας Πληροφοριών της Αεροπορίας, ο οποίος συνόδευε τον πατέρα του στις συναντήσεις κορυφής. Ο νεαρός άνδρας, πιθανώς υπό την επήρεια της σαμπάνιας, είπε ότι ήλπιζε να «τακτοποιηθούν» πολλές εκατοντάδες χιλιάδες ναζιστών. Ο Στάλιν περπάτησε προς το μέρος του και πέρασε το χέρι του γύρω από τον ώμο του νεαρού. Όταν ο δικτάτορας έκανε πρόποση «εις υγείαν» του Έλιοτ, ο Τσώρτσιλ επιτέθηκε στον νεαρό Αμερικανό. «Θέλετε να βλάψετε τις σχέσεις μεταξύ των Συμμάχων;» είπε αγριεμένα. «Γνωρίζετε τι λέτε; Πώς τολμάτε να λέτε κάτι τέτοιο;». Ακολούθως ο Τσώρτσιλ εξήλθε με αγέρωχο βήμα από το δωμάτιο. Πρώτη φορά, εδώ και πολλά χρόνια, κάποιος αποχωρούσε κατ’ αυτόν τον τρόπο απ’ το δωμάτιο όπου βρισκόταν ο Στάλιν. Ενώ ο Βρετανός πρωθυπουργός στεκόταν σε ένα σκοτεινό διπλανό δωμάτιο, αισθάνθηκε το άγγιγμα χεριών στην πλάτη του. Γύρισε και αντίκρισε τον Στάλιν και τον Βιάτσεσλαβ Μολότοφ, τον υπουργό Εξωτερικών. Και οι δύο χαμογελούσαν πλατιά. Ήταν ένα απλό αστείο, είπαν. Δεν μιλούσαν σοβαρά.

Ο Βρετανός ηγέτης δεν πείστηκε. Θυμόταν την εποχή που οι Σοβιετικοί είχαν συμμαχήσει με τον Χίτλερ και είχαν σφαγιάσει 22.000 Πολωνούς αιχμαλώτους πολέμου. Δεν είχε αμφιβολία ότι ο Στάλιν ήταν ικανός να πραγματοποιήσει την απειλή του. Ωστόσο, γνώριζε ότι οποιαδήποτε ρήξη με το Κρεμλίνο θα απέβαινε απολύτως καταστροφική για το πολεμικό εγχείρημα. Συνεπώς, επέστρεψε στο τραπέζι και, όπως ο ίδιος κατέγραψε, το υπόλοιπο βράδυ «κύλησε ευχάριστα». Σύμφωνα με τον Archibald Clark Kerr, τον Βρετανό πρέσβη στη Μόσχα, οι δύο πρωταγωνιστές τελικά στάθηκαν με τα χέρια τους ο ένας στους ώμους του άλλου και κοιτάχτηκαν στα μάτια. Όμως, οι κακοί οιωνοί ήταν ολοφάνεροι. Αργότερα το ίδιο βράδυ ο Harry Hopkins μετέβη στη βρετανική πρεσβεία για να παροτρύνει τον Τσώρτσιλ να μην καθυστερήσει την εισβολή στη Γαλλία, για την οποία ο Στάλιν ασκούσε πιέσεις από το 1941. Οι Αμερικανοί και οι Ρώσοι είχαν ήδη λάβει την απόφασή τους, σύμφωνα με τον πολιτικό σύμβουλο του Ρούσβελτ. Οι Βρετανοί έπρεπε να ακολουθήσουν. Όταν ο Hopkins έφυγε, ο Τσώρτσιλ απευθύνθηκε στα μέλη της αποστολής του για να εκφράσει τους φόβους του για μελλοντικούς πολέμους που επρόκειτο να λάβουν χώρα και να πει ότι τα βρετανικά βομβαρδιστικά θα ήταν σε θέση να φτάσουν στη Μόσχα. Όταν επέστρεψε στο Λονδίνο περιέγραψε πώς είχε βρεθεί «με τη μεγάλη ρωσική αρκούδα με τεντωμένα τα νύχια στη μια πλευρά μου, ενώ από την άλλη πλευρά βρισκόταν ο μεγάλος Αμερικανός βούβαλος, και μεταξύ των δύο καθόταν ο φτωχός μικρόσωμος αγγλικός γάιδαρος που ήταν και ο μόνος (…) που γνώριζε τον σωστό δρόμο προς το σπίτι».

Παράλληλα με τη διεξαγωγή του πολέμου σε τρεις ηπείρους, οι τρεις ηγέτες των Συμμάχων οριοθετούσαν το πλαίσιο της ειρήνης που θα προέκυπτε σε συναντήσεις όπως η διάσκεψη κορυφής της Τεχεράνης. Αντίθετα με ό,τι ίσχυσε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν ήταν αρκετή μία και μόνο διάσκεψη ειρήνης για να κριθεί το μέλλον του κόσμου. Τουναντίον η διαδικασία σχεδιαζόταν επί πέντε χρόνια και σημαδεύτηκε από προσωπικές διαμάχες, συμφωνίες και συγκρούσεις, που αποκάλυψαν τεράστιες διαφορές, οι οποίες έπρεπε να ξεπεραστούν για να επιτευχθεί η νίκη, αλλά θα έβγαιναν και πάλι στην επιφάνεια, καθώς ο νέος κόσμος ανέτελλε. Εδώ και έξι δεκαετίες η ιστορία του πώς οι «Τρεις Μεγάλοι» συνήψαν συμμαχία, διαχειρίστηκαν τη συμμαχία και έπειτα στάθηκαν ανίκανοι να τη συντηρήσουν, αποτελεί ιδανικό παράδειγμα προς μίμηση και ταυτόχρονα προς αποφυγή για τη διεθνή πολιτική σε ζητήματα υψίστης σπουδαιότητας.

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.