Η μεγάλη ύφεση στην Ευρώπη και η ελληνική περίπτωση

Η τρέχουσα οικονομική κρίση στην Ευρώπη µας φέρνει στον νου την περίοδο της μεγάλης ύφεσης στη Γηραιά Ήπειρο. Παρά το γεγονός ότι οι ευρωπαϊκές οικονομίες κυριαρχούσαν στις διεθνείς αγορές, ήρθαν λόγω αξεπέραστων δομικών προβλημάτων μπροστά σε µεγάλα αδιέξοδα, στα οποία αναζήτησαν λύσεις μέσα από δυο κατευθύνσεις.

Η τρέχουσα οικονομική κρίση στην Ευρώπη µας φέρνει στον νου την περίοδο της μεγάλης ύφεσης στη Γηραιά Ήπειρο. Παρά το γεγονός ότι οι ευρωπαϊκές οικονομίες κυριαρχούσαν στις διεθνείς αγορές, ήρθαν λόγω αξεπέραστων δομικών προβλημάτων μπροστά σε µεγάλα αδιέξοδα, στα οποία αναζήτησαν λύσεις μέσα από δυο κατευθύνσεις. Η πρώτη στηριζόταν στην πολιτική τού οικονομικού αποκλεισμού των Μεγάλων Δυνάμεων στις μεταξύ τους σχέσεις, πράγμα που είχε ως συνέπεια την εφαρμογή της δεύτερης λύσης, που προέβλεπε επιθετική πολιτική προς τις αποικίες και τις εν γένει ασθενέστερες χώρες που είχαν υπό τον έλεγχό τους. Αυτό είχε αποτέλεσμα να ενταθεί ο μεταξύ τους ανταγωνισμός, ο οποίος έστρεψε την κάθε Δύναμη σε µονοµερείς λύσεις, στην αναζήτηση και δημιουργία µιας δικής της οικονομικής ζώνης. Ήδη από το 1871, ο φιλελευθερισμός είχε ξεπέσει και θεωρείτο κατάλοιπο του περασμένου αιώνα (18ου). Το κράτος στις ευρωπαϊκές χώρες δεν εμφανιζόταν πια σαν ένας απλός εγγυητής της ιδιωτικής κοινωνίας των πολιτών και καλείτο να αναλάβει έναν πιο σύνθετο και πιο δημιουργικό ρόλο. Ο αγώνας για τις νέες αγορές έφερε στο προσκήνιο µία ιδιότυπη επιθετικότητα, η οποία χαρακτηρίστηκε ιστορικά µε τον όρο «ιµπεριαλισµός». Ο αγώνας αυτός εκδηλώθηκε αρχικά ως πόλεμος των δασμών. Έτσι, µετά τις διάφορες αλλαγές στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, η κρίση των αγορών, οι δασμολογικοί πόλεμοι αλλά και η σταδιακή αφύπνιση των εργαζομένων στα αστικά κέντρα, περιόρισαν τα περιθώρια για το επιχειρηματικό κέρδος και για νέες επενδύσεις. Αυτή η πραγματικότητα ώθησε το κεφάλαιο στην εξασφάλιση νέων αγορών, αλλά και στην αναζήτηση νέων χωρών για επικερδείς τοποθετήσεις κεφαλαίων. Η πτώση των τιμών των βιομηχανικών προϊόντων διευκόλυνε την επικράτηση των κεφαλαιούχων στις αγορές των εξαρτημένων χωρών.

Το τέλος της Pax Britannica

Για µια περίοδο 60 χρόνων – από το 1815 έως το 1875 – στην Ευρώπη όλα λειτουργούσαν υπό τη σιδηρά εποπτεία της αναμφισβήτητης ηγέτιδας δύναμης του παγκόσμιου συστήματος, της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Αυτήν ακριβώς την ηγεμονία, τη λεγόμενη Pax Britannica, γκρέμισε η μεγάλη ύφεση στην Ευρώπη. Η Κεντρική Ευρώπη, µε τον άξονα Βερολίνο – Βιέννη και απολήξεις ώς τη Βουδαπέστη και τη Ρώμη, άρχισε να λειτουργεί σαν µια ξεχωριστή οντότητα. Ώς τότε, λειτουργούσε απλώς σαν ένα «όχηµα» βρετανικής πολιτικής που έφραζε τον δρόµο στον ρωσικό επεκτατισµό προς τη Δύση και τον Νότο. Ωστόσο, υπό τις νέες διαµορφωµένες συνθήκες έχουµε πλέον αλλαγή πολιτικής και ρόλων. Ήδη πρέπει να σηµειώσουµε την ίδρυση της Γερµανικής Αυτοκρατορίας υπό τον «σιδηρούν» καγκελάριο Βίσµαρκ, το 1871. Στη δε Ιταλία, ολοκληρώνεται µε την απελευθέρωση της Ρώµης, το 1870, η ενότητα της χώρας. Επίσης, έχουµε την ανασυγκρότηση της Αυστριακής Αυτοκρατορίας σε δυαδική µοναρχία (Αυστρο-Ουγγαρία), το 1866 -67. Έτσι, η Κεντρική Ευρώπη συγκροτεί µιαν ανερχόµενη γεωπολιτική ενότητα, πράγμα που παίρνει σάρκα και οστά µε τη σύσταση της Τριπλής Συµµαχίας, το 1882. Η νέα αυτή οντότητα αναλαµβάνει, σταδιακά, καθήκοντα ενάντια στον ρωσικό επεκτατισµό, «ελαφρύνοντας» τις βρετανικές υποχρεώσεις ως ηγέτιδας δύναµης. Όλες αυτές οι ανακατατάξεις είναι αιτία και αποτέλεσµα του κλονισµού του διεθνούς συστήµατος που ίσχυε περίπου ώς τα τέλη του 19ου αιώνα. Εξ αιτίας της δυτικοευρωπαϊκής ύφεσης και κυρίως λόγω των δυτικών κεφαλαίων – στην πλειονότητά τους, γαλλικών – πήρε µπροστά η ρωσική βιοµηχανία, η οποία αναπτύχτηκε με καταιγιστικούς ρυθμούς. Έτσι, δίπλα στην ανερχόμενη Κεντρική Ευρώπη και στη Γερμανία, πλασάρεται και η Ρωσία, αναβαθμισμένη από τον νικηφόρο πόλεμο του 1877-78, σαν μια από τις ανερχόμενες διεθνώς δυνάμεις. Στον αντίποδα, η Βρετανία προσπαθεί να περιορίσει τις απώλειες από τη μεταβολή που επέφερε η ύφεση στο status quo μετά την ανανέωση του διεθνούς οικονομικού συστήματος. Συνοπτικά, το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα σήμανε ριζικές αλλαγές στην Ευρώπη, από τις οποίες έτυχε να επωφεληθούν πετυχαίνοντας αξιόλογα βήματα στον τομέα της οικονομικής ανάπτυξης και εκβιομηχάνισης, μια σειρά χωρών – δορυφόρων. Ανάμεσα σε αυτές τις χώρες (Ρουμανία, Αργεντινή, Βραζιλία) ήταν και η Ελλάδα.

Ο αντίκτυπος στην Ελλάδα

Ο αντίκτυπος της ευρωπαϊκής ύφεσης στην Ελλάδα είχε δυο όψεις, μια οδυνηρή και μια ευεργετική. Έτσι, χάρη στην κρίση που έπληξε το εξωτερικό εμπόριο, διαμορφώθηκε μια εσωτερική αγορά. Με το δασμολόγιο που επέβαλε η κυβέρνηση Τρικούπη, το 1884, στα προϊόντα που εισάγονταν από το εξωτερικό, τονώθηκε η εσωτερική αγορά. Η Ελλάδα με τις επανατοποθετήσεις κεφαλαίων πλημμύρησε με χρήματα κάθε προελεύσεως και με κεφαλαιούχους που είχαν επενδυτικά σχέδια. Μαζί τους συνέρρευσε και ένα πρωτοφανές πλήθος κερδοσκόπων του διεθνούς οικονομικού συστήματος. Για πρώτη φορά στην Ιστορία της χώρας εμφανίστηκαν τόσοι κεφαλαιούχοι που έβλεπαν την Ελλάδα σαν έναν χώρο κατάλληλο για μια πιθανή ανάπτυξη των επιχειρήσεών τους. Μαζί με τους ξένους κεφαλαιούχους, δεν έλειψαν φυσικά και εκείνοι που προέρχονταν από τον ελληνισμό των παροικιών. Οι Έλληνες του εξωτερικού είχαν καταφέρει να δημιουργήσουν μια ξεχωριστή οικονομική οντότητα ως μεσολαβητές ανάμεσα στην τοπική παραγωγή (στις περιοχές της Βουλγαρίας, της Τουρκίας, της Ρουμανίας, της Ρωσίας) και στην εν γένει διεθνή αγορά. Ωστόσο, η ευρωπαϊκή ύφεση είχε τις δυσάρεστες επιπτώσεις της και στις εμπορικές δραστηριότητες των Ελλήνων του εξωτερικού.

Οι χρόνιες ελληνικές παθογένειες

Αν και από τα ελληνικά συντάγματα δεν έλειπαν οι φιλελεύθερες διακηρύξεις και στην εποχή του ύστερου 19ου αιώνα, όπως δυστυχώς και στη συνέχεια, η νεοελληνική κοινωνία είχε κάποιες ιδιαιτερότητες που την έκαναν να ξεχωρίζει οργανικά από τις υπόλοιπες δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες. Μπορεί το εθιμικό δίκαιο να αντικαταστάθηκε από το γραπτό, μπορεί οι εξουσίες σύμφωνα με το γαλλικό πολιτειακό υπόδειγμα τυπικά να διακρίθηκαν, μπορεί να συγκροτήθηκε στο σύνολό του ένα κατά τα δυτικά πρότυπα νεοελληνικό κράτος, ωστόσο στην ουσία στην πραγματική ελληνική καθημερινότητα κυριαρχούσε ένας ιδιότυπος κοινωνικός ολοκληρωτισμός, που συνέδεε άρρηκτα τον ατομικό βίο των Ελλήνων, την ιδιωτική οικονομία και την ιδιωτική κοινωνία με το κράτος, πράγματα που για τις δυτικές κοινωνίες αποτελούσαν απλώς αδιανόητες συνθήκες. Μέσα σε αυτήν την επίμονη στρέβλωση εξελίχθηκε ο ελληνισμός, δημιουργώντας μια κοινωνία παρασιτική – στην ουσία, εκτός θεσμών. Σε πολλές μάλιστα περιπτώσεις, οι ιδιωτικές σχέσεις στην Ελλάδα ήταν απόλυτα συγχωνευμένες και αξεχώριστες από τις σχέσεις εξουσίας και από την εξάρτησή τους από τον κρατικό μηχανισμό. Στην Ελλάδα, η κυρίως «ιδιωτική κοινωνία», για την οποία κάνουν λόγο τόσο ο Ρουσσώ και ο Χέγκελ όσο και ο Μαρξ, ως ξεχωριστό μέγεθος, ήταν εξαιρετικά ατροφική και συνήθως απορροφημένη από την «πολιτική κοινωνία», δηλαδή το κράτος. Ο λεγόμενος «τρικουπισμός» επιδίωξε τη διάκριση των εξουσιών. Με δυο λόγια, την αποσυμφόρηση της εξουσίας από τον χώρο της πολιτικής και του κράτους. Επιδίωκε την αποδυνάμωση του πολιτικού ελέγχου και τη μετάθεση ενός μέρους της εξουσίας στον αναπτυσσόμενο χώρο της ιδιωτικής οικονομίας. Ο «τρικουπισμός» στοιχημάτισε υπέρ του εγχειρήματος εξευρωπαϊσμού της Ελλάδας, ωστόσο επικράτησε ο «κοινωνικός ολοκληρωτισμός» του δηλλιγιαννισμού που στοιχημάτισε στην τουρκομπαρόκ καθυστέρηση.

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.