Οι απαρχές της ευρωπαϊκής διπλωματίας

Ήδη από τον 18ο αιώνα σε ολόκληρη την Ευρώπη κυριαρχούσε ένα εµπεδωµένο σύστηµα οργανωµένης διπλωµατίας, µέσω του οποίου οι χώρες ρύθµιζαν τις µεταξύ τους σχέσεις σε κάθε επίπεδο: πολεµικό, πολιτικό, οικονοµικό.

Ήδη από τον 18ο αιώνα σε ολόκληρη την Ευρώπη κυριαρχούσε ένα εµπεδωµένο σύστηµα οργανωµένης διπλωµατίας, µέσω του οποίου οι χώρες ρύθµιζαν τις µεταξύ τους σχέσεις σε κάθε επίπεδο: πολεµικό, πολιτικό, οικονοµικό. Η πρώτη χώρα που εφάρµοσε αυτή την πολιτική των µόνιµων αντιπροσώπων στην πρωτεύουσα ενός άλλου κράτους ήταν η Ιταλία, η οποία από τον 15ο αιώνα έστελνε τους δικούς της διπλωµάτες στα κράτη µε τα οποία διατηρούσε κάθε είδους σχέσεις προκειµένου να έχει µια αµεσότερη και πιο αποτελεσµατική επαφή.

Την τακτική αυτή, που εγκαινίασε η Ιταλία, ακολούθησαν και τα κράτη της δυτικής Ευρώπης. Οι εγκατεστηµένες αυτές αντιπροσωπείες βρίσκονταν σε συνεχή επαφή µε τις κυβερνήσεις τους µεταδίδοντας πληροφορίες και λαµβάνοντας εντολές µέσω µιας συνεχούς ροής αλληλογραφίας. Αυτή την επίσηµη αλληλογραφία, µέσω της οποίας διευθετούνταν όλα τα σοβαρά ζητήµατα των σχέσεων και ρυθµίζονταν οι ισορροπίες µεταξύ των δυνάµεων της εποχής, άρχισαν ήδη από τον πρώιµο 16ο αιώνα να την αρχειοθετούν σε επίσηµα και καλά φυλαγµένα αρχεία. Αυτά τα αρχεία αποτέλεσαν και αποτελούν σήµερα µοναδική και πολύτιµη πηγή για τους ιστορικούς που θέλουν να αντλήσουν έγκυρες πληροφορίες για την εποχή.

Λίγο αργότερα έκαναν την εµφάνισή τους υπουργοί και υπουργεία Εξωτερικών, που εξειδικεύονταν στις εξωτερικές σχέσεις. Υπό αυτές τις συνθήκες σχηµατίστηκαν οµάδες υπαλλήλων, οι οποίοι ήταν επιφορτισµένοι µε τις διεθνείς σχέσεις της χώρας που εκπροσωπούσαν. Με δυο λόγια, τα ευρωπαϊκά κράτη απέκτησαν ένα καλά οργανωµένο δίκτυο µε το οποίο διεκπεραίωναν τις εξωτερικές τους υποθέσεις. Στα τέλη του 18ου αιώνα µπορούµε να µιλάµε για µια ολοκληρωµένη διπλωµατική διαδικασία.

Ταυτόχρονα µε τη διπλωµατία εξελίχθηκε και η πολιτική των ισορροπιών, η οποία βασιζόταν στην ιδέα τού να διατηρείται ένα καθεστώς µετριοπάθειας και συσχετισµού δυνάµεων στην Ευρώπη. Και αυτή η ιδέα, όπως και των διπλωµατικών αποστολών, ξεκίνησε από την Ιταλία και σύντοµα υιοθετήθηκε σαν αντίληψη και από τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη της κεντρικής και δυτικής Ευρώπης. Ολόκληρο τον 18ο αιώνα επικράτησε αυτή η λογική της διπλωµατίας, η οποία παγιώθηκε στην πιο σύνθετη και ολοκληρωµένη της µορφή, αποτελώντας µια συνήθη πλέον ευρωπαϊκή πολιτική.

Ρωσική διπλωματία

Σε αυτή τη λογική ήταν ανάγκη να κινηθούν και όλες εκείνες οι µεγάλες περιοχές, οι οποίες βρίσκονταν στο περιθώριο του ευρωπαϊκού συστήµατος των διεθνών σχέσεων. Η πιο σοβαρή και υπολογίσιµη χώρα από αυτές ήταν η τσαρική Ρωσία.

Εδώ ας σηµειώσουµε ότι η Ρωσία διατηρούσε σχέσεις µε την Ευρώπη ώς και τα τέλη του 17ου αιώνα, περιστασιακά. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1695, όταν ο Μεγάλος Πέτρος, ο οποίος επιθυµούσε τον εξευρωπαϊσµό της Ρωσίας, άρχισε να ελέγχει πραγµατικά ο ίδιος τη διακυβέρνηση της χώρας του, η Ρωσία δεν είχε στις ξένες πρωτεύουσες δικούς της εγκατεστηµένους διπλωµάτες, οι οποίοι θα διευθετούσαν τις εξωτερικές υποθέσεις της αυτοκρατορίας. Μάλιστα, οι αξιωµατούχοι που περιστασιακά επιφορτίζονταν µε την αρµοδιότητα να εκπροσωπήσουν τη Ρωσία σε διπλωµατικές αποστολές δεν γνώριζαν καν τη γλώσσα της χώρας µε την οποία θα έρχονταν σε επαφή. Τις περισσότερες φορές αυτοί οι αξιωµατούχοι ήταν Μοσχοβίτες Γερµανοί, δηλαδή απόγονοι ξένων που εγκαταστάθηκαν στη Ρωσία κι όχι άνθρωποι ρωσικής καταγωγής.

Παρά το γεγονός ότι στη Ρωσία λειτουργούσε το «Τµήµα Πρεσβειών» σαν κοµµάτι της κεντρικής διοίκησης, η χώρα δεν είχε ανεπτυγµένο το αίσθηµα επικοινωνίας µε τον έξω κόσµο. Η αποµονωτική πολιτική της άλλαξε ριζικά µε την ανάληψη της εξουσίας από τον Μεγάλο Πέτρο. Ήδη από το 1699 και δώθε, όταν ο Α.Α. Μετβέεφ στάλθηκε πρεσβευτής στις Ηνωµένες Επαρχίες, η Ρωσία απέκτησε ένα ολοκληρωµένο δίκτυο επαγγελµατιών διπλωµατών στο εξωτερικό που δεν είχε να ζηλέψει τίποτε από τα ευρωπαϊκά αντίστοιχα κλιµάκια.

Δυο δεκαετίες αργότερα, το 1721, η Ρωσία είχε εγκαταστήσει στο εξωτερικό 21 µόνιµες διπλωµατικές αποστολές, οι οποίες έµειναν σταθερές στο υπόλοιπο του αιώνα. Ανάµεσα στις χώρες που οι Ρώσοι εγκατέστησαν πρεσβείες ήταν και το Πεκίνο και η Μπουχάρα στο Ουζμπεκιστάν. Όπως ήταν φυσικό, αυξήθηκαν και στη Ρωσία οι ξένες διπλωματικές αποστολές. Για παράδειγμα, το 1702 στη χώρα υπήρχαν μόνο τέσσερις διπλωμάτες, ενώ το 1719 ο αριθμός τους έφτασε στους έντεκα και θα ήταν μεγαλύτερος αν δεν υπήρχε ο πόλεμος με τη Σουηδία και δεν υπήρχαν πολύ κακές σχέσεις με τη Μεγάλη Βρετανία. Αλλά και μετά τον θάνατο του Μεγάλου Πέτρου, η Ρωσία συνέχισε να διατηρεί τις διπλωματικές της αποστολές στην Ευρώπη, παρά τις κατά καιρούς αυξομειώσεις λόγω ειδικών συνθηκών. Στη διάρκεια του 18ου αιώνα, λοιπόν, η ευρωπαϊκή διπλωματία μέσω της Ρωσίας απέκτησε διπλωματική πρόσβαση και στη μακρινή Ανατολή, πράγμα που καθιστούσε τη διεθνή πολιτική πολυπλοκότερη και απαιτητικότερη. Την εποχή αυτή με τις διπλωματικές αποστολές διάσπαρτες σε ολόκληρη την Ευρώπη ασκείται μια πολιτική ισορροπίας των Δυνάμεων. Το 1716, το γαλλικό περιοδικό «Almanack Royal» χαρακτηρίζει τους Ρομανώφ ως μια ευρωπαϊκή βασιλική οικογένεια, κάτι πρωτοφανές για τα μέχρι τότε δεδομένα, αναγνωρίζοντας εύσχημα την ισχυρή θέση της Ρωσίας στις ευρωπαϊκές υποθέσεις. Αυτή η θέση εδραιώθηκε με κατηγορηματικό τρόπο τις επόμενες δεκαετίες που ακολούθησαν. Η Ρωσία λογαριαζόταν πλέον σαν μια μεγάλη και υπολογίσιμη ευρωπαϊκή δύναμη.

Οθωμανική διπλωματία

Παράλληλα με την εμφάνιση της Ρωσίας στο διεθνές ευρωπαϊκό επίπεδο κάνει και την εμφάνισή της η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι Οθωμανοί ήδη από τα τέλη του 15ου αιώνα έχουν τη δική τους παρουσία στην ευρωπαϊκή διπλωματία. Η παρουσία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά και η διπλωματία της έχουν παίξει σημαντικό και αξιομνημόνευτο ρόλο στη μακρόχρονη σύγκρουση της Γαλλίας με τον οίκο των Αψβούργων στη Διάρκεια της βασιλείας του Καρόλου Ε’. Είναι ενδεικτικό ότι στις αρχές του 17ου αιώνα στην Κωνσταντινούπολη, πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εδρεύουν εκεί με μόνιμες εγκατεστημένες αντιπροσωπείες διπλωματών οι Ηνωμένες Επαρχίες, η Γαλλία, η Αγγλία (η αγγλική αποστολή ήταν περισσότερο εμπορική από ό,τι διπλωματική) και η Βενετία. Παρ’ όλα αυτά, οι Οθωμανοί ποτέ δεν θεωρήθηκαν Ευρωπαίοι, ούτε και το κράτος τους, ακόμα και στη διάρκεια του 18ου αιώνα. Ποτέ δεν ενσωματώθηκαν πλήρως με την ευρωπαϊκή διπλωματία. Ας σημειωθεί ότι στη διάρκεια αυτού του αιώνα, πολλές σημαντικές χώρες δεν έστελναν διπλωματικές αποστολές στην Κωνσταντινούπολη για αρκετές δεκαετίες. Η διπλωματική της επιρροή στις ευρωπαϊκές εξελίξεις ποτέ δεν ήταν ιδιαίτερης σημασίας.

Εξειδικευμένη διπλωματία

Οι σοβαρές ευεργετικές επιπτώσεις της ευρωπαϊκής διπλωματίας έγιναν φανερές ιδιαιτέρα στη διάρκεια του 18ου αιώνα, μιας και τότε αναπτύχθηκαν οι βασικότεροι θεσμοί της εξωτερικής πολιτικής. Σε περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες συγκροτήθηκαν σύγχρονα υπουργεία Εξωτερικών με ειδικευμένες λειτουργίες. Δημιουργήθηκαν ειδικά τμήματα με ακόμη πιο εξειδικευμένα καθήκοντα που απασχολούσαν έναν σημαντικό αριθμό ικανών υπαλλήλων. Εδώ, η Γαλλία υπήρξε πρωτοπόρος στην οργάνωση, μιας και ήδη από τα τέλη του 17ου αιώνα δημιούργησε ένα αξεπέραστο διπλωματικό σώμα διαθέτοντας ικανότατους διαπραγματευτές. Για την επιτυχία αυτή, η Γαλλία ξόδεψε αρκετά κονδύλια, είχε στη διάθεσή της ανθρώπους με ειδικές γνώσεις και είχε να επιδείξει μια σειρά διπλωματικών επιτυχιών. Μετά τον θάνατο του Λουδοβίκου ΙΔ’ η διπλωματία στη Γαλλία εξελίχθηκε ακόμα περισσότερο. Ήδη από το 1688 είχε δημιουργηθεί ένα Αρχειοστάσιο, ενώ ο Μαρκήσιος de Torcy, που χρημάτισε τελευταίος υπουργός του Λουδοβίκου, είχε ήδη στα σκαριά τη δημιουργία ενός στοιχειώδους γραφείου Τύπου. Επίσης, υπήρχαν ξεχωριστά τμήματα που επεξεργάζονταν τις τρέχουσες διπλωματικές υποθέσεις. Μέσα στο πλαίσιο αυτών των διαδικασιών δημιουργήθηκε και το bureau des fonds (εσωτερικό γραφείο) με μεγάλο εύρος αρμοδιοτήτων, συμπεριλαμβανομένου και του οικονομικού ελέγχου του υπουργείου. Τέλος, το 1725 ιδρύθηκε ένα bureau du chiffre (κρυπτογραφικό γραφείο) για την κωδικοποίηση και αποκωδικοποίηση των επιστολών, όπως επίσης και ένα bureau des interpretes (γραφείο διερμηνέων) το 1768.

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.