1823: Ελληνικό Ζήτηµα και διεθνής διπλωµατία

Είναι βασική συνθήκη για την ορθή κατανόηση της θέσης της Ελλάδας στα χρόνια της Επανάστασης το να κατανοήσουµε το ευρύτερο κλίµα που επικρατούσε στην Ευρώπη, λόγω της Ιεράς Συµµαχίας, εναντία σε κάθε είδους επανάσταση.

Είναι βασική συνθήκη για την ορθή κατανόηση της θέσης της Ελλάδας στα χρόνια της Επανάστασης το να κατανοήσουµε το ευρύτερο κλίµα που επικρατούσε στην Ευρώπη, λόγω της Ιεράς Συµµαχίας, εναντία σε κάθε είδους επανάσταση. Παρά τα πατροπαράδοτα εθνικά αντανακλαστικά που µας θέλουν µε το ζόρι να είµαστε Έθνος ανάδελφο και πέρα από την πολιτική, η οποία καθορίζεται αποκλειστικά από τις στρατηγικές συµµαχίες που µε τη σειρά τους καθορίζονται από τα συµφέροντα, η Ελλάδα έτυχε κοινής συµπάθειας, η οποία είχε την εξήγησή της: το ένδοξο παρελθόν της. Η ελληνολατρία ήταν κάτι το διαδεδοµένο στην Ευρώπη, η οποία εµπνέονταν από τον ελληνικό πολιτισµό. Αυτό, δίχως καµιά ροµαντική διάθεση, έπαιξε σηµαντικό ρόλο στην ευόδωση του Αγώνα παράλληλα µε τα συµφέροντα και τις ιστορικές συγκυρίες της εποχής. Ωστόσο, το ενδιαφέρον µας θα στραφεί στη θέση της Ελληνικής Επανάστασης την περίοδο του 1823 και στις σηµαντικές για την εξέλιξη του Εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα διπλωµατικές διεργασίες της περιόδου.

Διανύοντας το τρίτο έτος της Επανάστασης και υπό το άγρυπνο µάτι της αγγλικής διπλωµατίας, άρχισε να δηµιουργείται µια αίσθηση που την εξέφρασε µε ακρίβεια ο Κάστλερεη στον Ουέλλινγκτον. Ο Κάστλερεη υποστήριζε ότι, αν σχηµατιζόταν µια de facto κυβέρνηση στην Πελοπόννησο, θα ήταν «δύσκολο να της αρνηθή κανείς τα στοιχειώδη προνόµια του εµπολέµου». Ο Άγγλος Ουέλλινγκτον θα προσέφερε τη µεσολάβησή του είτε για την υποταγή των Ελλήνων, αλλά µε την προϋπόθεση της αµνηστίας από την Πύλη, είτε προκειµένου να δηµιουργηθεί µια ελληνική αυτόνοµη κυβέρνηση. Όλα αυτά, ωστόσο, ετίθεντο υπό τον όρο ότι η Αγγλία δεν θα αναλάµβανε καµιά επίσημη πρωτοβουλία ως εγγυήτρια δύναµη. Υπό το πρίσµα των εξελίξεων όπου όλα έδειχναν ότι επικρατούν οι Τούρκοι, ο Κάνινγκ ανακάλεσε τις πιο πάνω οδηγίες. Η Αγγλία όφειλε να παραµείνει πιστή στις δεσµεύσεις της, που ήταν να βοηθήσει την Πύλη εναντίον των Ελλήνων. Από την άλλη, ωστόσο, ο Κάνινγκ, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Τουρκία, εθεωρείτο φιλέλληνας. Η φήµη αυτή ωστόσο δεν στηριζόταν σε καµιά συγκεκριµένη και ουσιαστική πράξη, παρά µόνο στο γεγονός ότι, όταν ακόµη ήταν µαθητής, είχε γράψει ένα ποίηµα για την Ελλάδα και ότι κάποτε, σε µια επίσηµη εκδήλωση µπροστά στους επισήµους και τον δήµαρχο, είχε χαιρετίσει τους Έλληνες αντιπροσώπους στο Λονδίνο. Πιο ουσιαστικές ενδείξεις για τη στάση του Κάνινγκ σχετικά µε την Ελλάδα είναι οι φιλελεύθερες τοποθετήσεις του στα ζητήµατα της ανεξαρτησίας των νοτιοαµερικανικών κρατών, όπως και στην έκδηλη αντιπάθειά του στο πρόσωπο και τις πολιτικές που µετέρχετο ο Μέτερνιχ. Ο Κάνινγκ ήταν επιπλέον δύσπιστος για τον ρόλο και τη στάση της Γαλλίας στο «Ελληνικό Ζήτηµα». Έτσι, οι γαλλικές ίντριγκες και η µεροληπτική πολιτική της Αυστρίας απέναντι στην Ελλάδα επηρέασαν τη στάση του. Από την άλλη υπήρχε και η πολιτική της Ρωσίας απέναντι στην Ελλάδα, µια πολιτική που εξυπηρετούσε τις βλέψεις της για έξοδο προς τη Μεσόγειο. Ο Κάνινγκ δεν µπορούσε να αγνοήσει αυτές τις βλέψεις και θεωρούσε την Ελλάδα ως ένα φράγµα στις επεκτατικές προσπάθειες της ρωσικής πολιτικής. Φυσικά η δύναµη της Ρωσίας τον προβληµάτιζε: «Τι επιχειρήµατα όµως να µεταχειριστούµε για να πάρουµε τη συγκατάθεση της Ρωσίας, γνωρίζοντας ότι αυτή µπορεί να κατακτήσει την Ελλάδα και την Ρωσία όποτε θελήσει;» Στην πραγµατικότητα, ο Κάνινγκ, από τη µια, υποστήριζε µια πολιτική σαφώς λιγότερο φιλελεύθερη και φιλελληνική από ό,τι ήθελαν να τον παρουσιάσουν οι υποστηρικτές της ελληνικής ανεξαρτησίας, όπως και η αγγλική αντιπολίτευση και, από την άλλη, ήταν περισσότερο φιλελεύθερος και φιλέλληνας από ό,τι θα επιθυµούσαν οι Τούρκοι όπως και οι απολυταρχικοί ευρωπαϊκοί κύκλοι, συµπεριλαµβανοµένης και της αγγλικής συντηρητικής παράταξης. Πάνω από όλα, όµως, για να τοποθετήσουµε τα πράγµατα στη θέση τους, ο Κάνινγκ δεν ήταν ούτε φιλελεύθερος ούτε φιλέλληνας όσο ήταν καθαρόαιµος Άγγλος. Τα φιλελληνικά του αντανακλαστικά ετέθησαν σε λειτουργία µόνο κατόπιν της ασταθούς ρωσικής εξωτερικής πολιτικής. Ως υπουργός των Εξωτερικών της Αγγλίας λοιπόν διέβλεψε ότι η Ελλάδα θα µπορούσε να προσφέρει στην Αγγλία την ευκαιρία να εδραιώσει την επιρροή της στην Ανατολική Μεσόγειο. Με τις πρώτες ελληνικές στρατιωτικές επιτυχίες στα πεδία των µαχών η ευνοϊκή διάθεση του Κάνινγκ ενισχύθηκε αν λάβει κανείς υπ’ όψιν του και το παράλληλο φιλελληνικό ρεύµα που εκδηλώθηκε στην Αγγλία. Έτσι, στις 14 Φεβρουαρίου του 1823, διέταξε τον Άγγλο πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη να ενηµερώσει την Πύλη ότι η εκπλήρωση των υποχρεώσεών της απέναντι στους χριστιανούς υπηκόους της αποτελούσε απαράβατη προϋπόθεση για τη διατήρηση της φιλικής αγγλικής στάσεως απέναντί της. Η ενέργεια αυτή της 14ης Φεβρουαρίου μπορεί να καταγραφεί ως η πρώτη επίσημη ένδειξη της Αγγλίας να αναμιχθεί ενεργά στο «ελληνικό ζήτημα», που δεν περνούσε απαρατήρητο στην Ευρώπη. Στις 25 Μαρτίου του ιδίου έτους, η πρόθεση αυτή γίνεται ακόμα σαφέστερη, όταν δίνονται οδηγίες στον Άγγλο διοικητή του στόλου, Μαίτλαντ, να δείχνει ανοχή στις επαναστατικές κινήσεις των Ελλήνων. Έτσι αναγνωρίζεται στην ουσία ο ελληνικός αποκλεισμός των Ιονίων νήσων. Βέβαια στο θέμα του αποκλεισμού πρέπει να σημειώσουμε ότι η αγγλική αναγνώριση υπήρξε προϊόν μιας de facto κατάστασης στο Ιόνιο, όπου οι αγγλικές αρχές είχαν αναγκαστεί να αποδεχτούν σιωπηρώς προκειμένου να μη θιγεί το τοπικό εμπόριο.

«Ελευθερία για το καμάκι σημαίνει θάνατο για το σκορπιό»

Με την έναρξη της επανάστασης στο Ιάσιο στις 24 Φεβρουαρίου 1821, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης έδωσε στη δημοσιότητα μια προκήρυξη με σαφές διπλωματικό μήνυμα, που απευθυνόταν κυρίως προς την Ιερή Συμμαχία. Με την προκήρυξη αυτή, οι συντάκτες της διακηρύσσουν:

«Η Επανάστασις ημών» δεν αποτελεί κίνδυνο για την ευρωπαϊκή «νομιμότητα», είναι διεκδίκηση ελευθερίας και όχι κοινωνική ανατροπή.

Αλλά στην προκήρυξη αυτή υπήρχαν και άλλα μηνύματα: «Κινηθείτε, αδελφοί, και θέλετε ιδεί μίαν κραταιάν Δύναμιν να υπερασπισθεί τα δίκαιά μας». Όπως αβίαστα συνάγεται, εύλογα, τόσο ο Μέτερνιχ όσο και ο Κάνινγκ, το πρώτο που αναρωτήθηκαν είναι ποια ήταν η Δύναμη αυτή. Η αντίδραση της Ιεράς Συμμαχίας υπήρξε άμεση και αποφασιστική. Από το Λάιμπαχ, τη σημερινή Λιουμπλιάνα, όπου συνεδρίαζαν το 1821, οι εκπρόσωποί της απάντησαν κατηγορηματικά, αποκηρύσσοντας την Επανάσταση. Έπειτα ακολούθησε η γνωστή αποκήρυξη του Υψηλάντη από τον τσάρο. Έναν χρόνο αργότερα, το 1922, συνεδρίασαν οι ίδιοι αντιπρόσωποι της Ιεράς Συμμαχίας στη Βερόνα. Στην πόλη προσπάθησαν να φτάσουν οι αντιπρόσωποι των επαναστατημένων Ελλήνων, ωστόσο δεν επιτράπηκε καν στους αντιπροσώπους να κινηθούν από την Αγκόνα προς τη Βερόνα. Μάλιστα, ανάμεσα στους αντιπροσώπους που δεν έγιναν δεκτοί, ήταν και ο αρχιεπίσκοπος Παλαιών Πατρών Γερμανός. Εκείνη λοιπόν τη χρονιά συντελείται η μεταστροφή της αγγλικής πολιτικής. Ο υπουργός Εξωτερικών Κάνινγκ αντιλαμβάνεται ότι τα συμφέροντα της χώρας του βλάπτονται όπου παρενοχλείται η ελεύθερη ναυσιπλοΐα και η αντίστοιχη εμπορική δραστηριότητα, και γίνεται εισηγητής φιλελεύθερης πολιτικής. Έτσι, οι Άγγλοι, που κατείχαν ως «προστατευόμενη» ζώνη τα Επτάνησα, διακήρυξαν ότι μπορούσαν να βρίσκουν καταφύγιο στο νησί Κάλαμος όσοι διώκονταν ως επαναστάτες στον ηπειρωτικό ελλαδικό χώρο.

Τον επόμενο χρόνο (1823) η Ρωσία, για να κερδίσει τη συμπάθεια των Ελλήνων, που είχε υποχωρήσει όταν ο τσάρος είχε αποκηρύξει τον Υψηλάντη, πρότεινε μια διπλωματική λύση του Ελληνικού Ζητήματος: «Να δημιουργηθούν τρία ημιαυτόνομα κρατίδια στον ελλαδικό χώρο υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου». Έτσι, η Οθωμανική Αυτοκρατορία θα είχε διαρκείς προστριβές με τα ημιανεξάρτητα κρατίδια και η Ρωσία διαρκείς αφορμές για να παρεμβαίνει στα εσωτερικά του οθωμανικού κράτους υπέρ των ομοδόξων της χριστιανών… Φυσικά αυτό το σχέδιο έτυχε της άρνησης όλων, μαζί και των Ελλήνων.

Ενώ στην Ελλάδα οι μάχες καλά κρατούσαν, στην Ευρώπη συνεχίζονταν οι διπλωματικές μάχες, προκειμένου οι Μεγάλες Δυνάμεις να παρακολουθούν από κοντά τις εξελίξεις του «Ελληνικού Ζητήματος». Μια βασική παράμετρός του ήταν στάση της Ρωσίας απέναντι στην Πύλη. Ωστόσο, έμελλε να πληρωθούν οι όροι του Πρωτοκόλλου της Βερόνας , πριν η Ρωσία στείλει διπλωματικό αντιπρόσωπο στην Κωνσταντινούπολη. Αυτές τις διαπραγματεύσεις οι Άγγλοι τις ανέθεσαν στον Στράγκφορδ, ωστόσο ο Κάνινγκ ήθελε να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις ο Μπάγκοτ, πράγμα που επέτυχε.

Στο μεταξύ, στην πέρα όχθη του Ατλαντικού, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, Μονρόε, στο προσχέδιο του διαγγέλματός του που θα έμενε στην Ιστορία ως «Δόγμα Μονρόε», αναγνώριζε ότι είχε ήδη δημιουργηθεί κυρίαρχη ελληνική επικράτεια και μάλιστα πρότεινε στο Κογκρέσο την αποστολή Αμερικανού πρέσβη στην Ελλάδα. Παρά το γεγονός ότι ο υπουργός των Εξωτερικών, Άνταμς, διέγραψε τη σχετική αναφορά από το διάγγελμα, η πρόταση αυτή του Μονρόε υπήρξε η πρώτη ευνοϊκή για την Ελλάδα εκδήλωση από μεγάλη Δύναμη για την αναγνώριση της ανεξαρτησίας της.

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.