Μέσα σε λιγότερο από έναν ανθρώπινο βίο, μια άσημη φυλή της Αραβικής Χερσονήσου μετατρέπεται σε παγκόσμια δύναμη, καταλαμβάνει τρεις ηπείρους και επιβάλλει ένα ενιαίο πολιτικοθρησκευτικό σύστημα σε έναν κόσμο που, μέχρι τότε, ζούσε με εντελώς άλλους κανόνες.

Πρόκειται για τη γέννηση μιας αποικιοκρατίας πριν από την αποικιοκρατία, ενός μοντέλου διοίκησης, εκμετάλλευσης και ιδεολογικής κυριαρχίας που θα επηρεάσει τον πλανήτη για περισσότερο από μια χιλιετία. Και το πιο εντυπωσιακό είναι ότι αυτό το κοσμοϊστορικό άλμα συνέβη σχεδόν ακαριαία.

Η στιγμή μηδέν

Στις πρώτες δεκαετίες του 7ου αιώνα, η Αραβία έμοιαζε να κινείται έξω από τον χρόνο. Φυλές σε διαρκή μετακίνηση, καραβάνια που χάραζαν παλιούς εμπορικούς δρόμους, μικρές θεότητες δεμένες με τόπους και συγγένειες. Η τιμή μετριόταν ακόμη σε αίμα, σε νεκρούς αδελφούς, σε μνήμες εκδίκησης που περνούσαν από γενιά σε γενιά.

Η Μέκκα ήταν ένα ζωντανό εμπορικό σταυροδρόμι, μια πόλη χωρίς στρατό, χωρίς διπλωματία, χωρίς φιλοδοξία να κυβερνήσει τον κόσμο. Εκεί, το 570 μ.Χ., γεννήθηκε ο Μωάμεθ, σε έναν τόπο χωρίς οικουμενικό ορίζοντα, που δεν προμήνυε αυτοκρατορίες αλλά καθημερινή επιβίωση.

Κι όμως, μέσα σε τριάντα χρόνια από τον θάνατό του (632 μ.Χ.), οι Άραβες θα έχουν καταλάβει τη Συρία, την Παλαιστίνη, την Περσία, την Αίγυπτο, θα έχουν φτάσει μέχρι την Τυνησία και θα απειλούν την Κωνσταντινούπολη.

Αυτό το ιστορικό παράδοξο εύλογα γεννά εύλογα ερωτήματα για το πώς συνέβη. Η πιο εύκολη, γι’ αυτό λιγότερο ενδιαφέρουσα, απάντηση είναι ότι οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής, το Βυζάντιο και η Σασανιδική Περσία, είχαν εξαντληθεί από μακροχρόνιους πολέμους. Προφανώς και αυτή η εξήγηση δεν στερείται αλήθειας, όπως όμως και δεν είναι αρκετή για να εξηγήσει αυτήν την αναπάντεχα ραγδαία εξέλιξη. Η αραβική εξάπλωση από την άλλη δεν μπορεί να ερμηνευτεί σαν ένα «παράθυρο ευκαιρίας». Ήταν ένα νέο είδος πολιτικής μηχανής, βασισμένο σε μια ενιαία, απόλυτα δεσμευτική ιδεολογία, που επιτρέπει σε φυλές με μακραίωνες έχθρες να ενωθούν κάτω από ένα κοινό σύνθημα: το Ισλάμ.

Η στρατηγική της ερήμου

Οι πρώτες αραβικές εκστρατείες έχουν κάτι σχεδόν αντι-στρατιωτικό: ελαφρύ ιππικό, κινητικότητα, αιφνιδιασμός, χτυπήματα που ξεκινούν από την άκρη της ερήμου και φτάνουν στον πυρήνα των αυτοκρατοριών. Ένας στρατός χωρίς βαριά μηχανήματα, αλλά με τεράστια αντοχή και μνημειώδη ευελιξία. Το βασικό όπλο δεν είναι ο αριθμός όσο ο τρόπος που χτυπούν πριν ο αντίπαλος προλάβει να καταλάβει ότι απειλείται.

Εδώ πρέπει να σταθούμε σε μια θεμελιώδη στρατηγική διαφορά που πρέπει να γίνει αντιληπτή σε βάθος, καθώς για τους Άραβες εκείνης της εποχής η νίκη δεν αποβλέπει στη δημιουργία μιας αυτοκρατορίας, όπως τη γνωρίζουμε από τη ρωμαϊκή ιστορική παράδοση και στη συνέχεια από τον Μέγα Κωνσταντίνο. Σημαίνει υποταγή σε ένα νέο καθεστώς. Αυτό σημαίνει πως όταν οι Άραβες κατακτούν μια πόλη δεν ενδιαφέρονται να την καταστρέψουν αλλά να την προσηλυτίσουν, να την ενσωματώσουν. Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα σε μιαν επιδρομή και σε μιαν αποικιοκρατία.

Το πρώτο χαλιφάτο

Μετά τον θάνατο του Μωάμεθ, τέσσερεις ηγέτες, ο Αμπού Μπακρ, ο Ομάρ, ο Οθμάν και ο Αλί αναλαμβάνουν την εξουσία. Εδώ πρέπει να προσέξουμε μια ουσιαστική διαφορά με τον υπόλοιπο κόσμο για την κατανόηση της γένεσης και λειτουργίας του ισλαμικού κόσμου. Οι «ορθόδοξοι χαλίφες» είναι φύλακες μιας υπό διαμόρφωση πίστης που δεν ξεχωρίζει πολιτική από θρησκεία.

Η μεγάλη καινοτομία είναι ότι η κοσμική εξουσία θεωρείται πλέον ιερή. Ο χαλίφης δεν είναι ο αντίστοιχος μονάρχης ή βασιλιάς αλλά ο απευθείας διάδοχος του Προφήτη. Η επέκταση της επικράτειας σημαίνει συγχρόνως επέκταση της πίστης. Η πολιτική πράξη ταυτίζεται με τη θρησκευτική υποχρέωση και αυτή η ταύτιση θα δημιουργήσει ένα από τα πιο σταθερά συστήματα εξάπλωσης στην ιστορία.

Για πρώτη φορά μετά τη Ρώμη έχουμε έναν μηχανισμό που θέλει να διαχυθεί παντού, όχι για το εμπόριο, αλλά για τον ιερό νόμο. Έναν νόμο που απαιτεί συνολική αναδιοργάνωση της κοινωνίας.

Ο Ομάρ: Ο πραγματικός αρχιτέκτονας

Αν υπάρχει ένας άνθρωπος που αξίζει να θεωρηθεί «ιδρυτής» της ισλαμικής αποικιοκρατίας, αυτός είναι ο Ομάρ. Υπό την ηγεσία του (634 – 644) κατακτώνται η Συρία, η Ιερουσαλήμ, η Αίγυπτος, η Μεσοποταμία. Ο Ομάρ, ο πρώτος ανακαλύψας την αποικιοκρατία, θεσμοθετεί το σύστημα των «ζιμήδων». Ο όρος χαρακτηρίζει τους μη μουσουλμάνους υπηκόους εντός ενός ισλαμικού κράτους και σημαίνει «προστατευόμενο άτομο». Κατά βάση αναφερόταν κυρίως στους «Λαούς του Βιβλίου» (χριστιανούς, εβραίους) αλλά επεκτάθηκε και σε άλλες θρησκευτικές ομάδες (ινδουιστές, ζωροάστρες).

Η ιδέα είναι απλή: οι κατακτημένοι λαοί δεν υποχρεώνονται να αλλαξοπιστήσουν, αλλά υποχρεώνονται να πληρώσουν έναν ειδικό φόρο και να αποδεχτούν ένα καθεστώς μειωμένων δικαιωμάτων. Αυτό συνοψίζεται στην περίφημη συνθήκη του Ομάρ, μια συνθήκη μεταξύ μουσουλμάνων και μη μουσουλμάνων που έγινε στη Συρία, τον Λίβανο και την Ιερουσαλήμ όταν κατακτήθηκαν από τους Άραβες. Η συνθήκη αργότερα πήρε τον χαρακτήρα νόμου σε διάφορα ισλαμικά κράτη. Μεταξύ αυτών και η Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπου η συνθήκη χρησίμευσε ως νομική βάση για τα δικαιώματα και τους περιορισμούς των μη μουσουλμανικών πληθυσμών.

Το σύμφωνο που επιβλήθηκε στους χριστιανούς και τους εβραίους των κατακτημένων στόχευε στη μόνιμη υπενθύμιση της κατώτερης θέσης τους. Τους εξασφάλιζε τη ζωή και τους παρείχε μια σχετική ασφάλεια, με αντάλλαγμα την απόλυτη κοινωνική υποταγή: περιορισμό της λατρείας τους, σιωπή στον δημόσιο χώρο, απαγόρευση προβολής συμβόλων, έλεγχο της ενδυμασίας, της κατοικίας και της καθημερινής συμπεριφοράς. Δεν μπορούσαν να χτίζουν, να ανακαινίζουν, να διδάσκουν ή να προσηλυτίζουν· όφειλαν να υποχωρούν, να φιλοξενούν, να ξεχωρίζουν εμφανώς και να σκύβουν – κυριολεκτικά και μεταφορικά. Ήταν ένα καθεστώς ανεκτής ύπαρξης χωρίς ισοτιμία, μια αποικιοκρατία χαμηλής έντασης που δεν απαιτούσε συνεχή βία, γιατί είχε μετατρέψει την ανισότητα σε καθημερινή συνήθεια.

Τα δικαιώματα και οι περιορισμοί που επιβάλλονται στους μη μουσουλμάνους από το Ισλάμ και, κατ’ επέκταση, από τη συνθήκη του Ομάρ, εξακολουθούν να βρίσκονται σε ισχύ είτε θεσμικά είτε άτυπα στις μουσουλμανικές χώρες, σε μερικές εκ των οποίων μάλιστα εξακολουθούν να γίνονται σφαγές χριστιανικών και εβραϊκών μειονοτήτων.

Με έναν έξυπνο τρόπο το χαλιφάτο μετέτρεψε τις κατακτήσεις σε σταθερό εισόδημα. Είναι η πρώτη φορά που η κατάκτηση γίνεται διοικητικό σύστημα. Η αποικιοκρατία χρειάζεται πόρους και η μουσουλμανική φορομπηχτική πολιτική σε βάρος των μη μουσουλμανικών πληθυσμών γίνεται ο μηχανισμός που εξασφαλίζει τη ροή αυτών των πόρων για αιώνες.

Διαβάστε επίσης:

ΚΚΕ: Καταγγέλλει συνενοχή Μητσοτάκη στο έγκλημα Τραμπ κατά Βενεζουέλας και προειδοποιεί για τους κινδύνους

Με το «Πατρίς» για μια καλύτερη τύχη

ΣΥΡΙΖΑ: Αντιμέτωπος με «φυγόκεντρες» προς Τσίπρα και Καρυστιανού – Πώς έφτασε ο Φάμελλος στη διαγραφή Φαραντούρη

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.