Όταν η δυναστεία των Ουμαγιάδων αναλαμβάνει την εξουσία (661-750), το Ισλάμ παύει να είναι «θρησκεία των Αράβων» και μετατρέπεται σε παγκόσμια δύναμη. Το χαλιφάτο απλώνεται από την Ινδία μέχρι την Ισπανία· στην Ανατολή φτάνει έως το σημερινό Πακιστάν, στη Δύση περνά τα Πυρηναία. Η επέκταση αυτή ξεπερνά το στρατιωτικό επίτευγμα τη στιγμή ακριβώς που παύει να εξαρτάται από το πεδίο της μάχης. Όσο ο πόλεμος απομακρύνεται, τόσο η εξουσία παγιώνεται. Η θρησκεία, που αρχικά λειτουργεί ως κοινό σημείο αναφοράς των κατακτητών, μετασχηματίζεται σταδιακά σε δομημένη πολιτική μηχανή που οργανώνει τον νόμο, ρυθμίζει τη φορολογία, ορίζει ποιος διοικεί και ποιος υπακούει. Σε αυτό το σημείο το πολιτικό σύστημα γίνεται εμφανώς αποικιοκρατικό όχι με τη μεταγενέστερη, ευρωπαϊκή έννοια της υπερπόντιας επέκτασης, αλλά με την κλασική, αρχαία σημασία της αποικιοκρατίας ως μόνιμης κατοχής και διοίκησης ξένων πληθυσμών.

Μετά την πρώτη φάση της κατάκτησης, τίποτε δεν θυμίζει πια πολεμική καταιγίδα. Οι πόλεις στέκουν όρθιες, οι αγορές λειτουργούν, οι άνθρωποι συνεχίζουν τη ζωή τους. Κι όμως, όλα έχουν αλλάξει. Οι παλιές βυζαντινές και περσικές γραφειοκρατίες δεν καταργούνται· αντίθετα, διατηρούνται προσεκτικά. Οι ίδιοι γραμματείς, οι ίδιοι φοροεισπράκτορες, οι ίδιοι τοπικοί άρχοντες εξακολουθούν να εργάζονται στα ίδια κτήρια. Μόνο που τώρα υπηρετούν μιαν άλλη εξουσία. Από φορείς κυριαρχίας μετατρέπονται σε διαμεσολαβητές. Η εξουσία δεν χρειάζεται πια να επιβάλλεται καθημερινά με τη βία επειδή ασκείται μέσα από γνώριμα πρόσωπα, παλιούς θεσμούς, καθιερωμένες πρακτικές. Έτσι, η κατάκτηση παύει να φαίνεται ως τραύμα και γίνεται συνήθεια.

Παράλληλα, η γη αλλάζει χέρια, συχνά μάλιστα χωρίς να αλλάξει καλλιεργητές. Οι αγροί, τα χωράφια, οι φορολογικές αποδόσεις περνούν στον έλεγχο Αράβων αξιωματούχων ή του ίδιου του χαλιφικού κράτους. Οι παλιοί πληθυσμοί δεν εκδιώκονται· παραμένουν στις εστίες τους, αλλά όχι πια ως κύριοι της παραγωγής τους. Η σχέση τους με τη γη μετατρέπεται σε σχέση υποχρέωσης. Φόρος αντί για ιδιοκτησία. Υποταγή αντί για αυτονομία. Η αυτοκρατορία δεν παγιώνεται με μόνιμες φρουρές, αλλά με τίτλους, δικαιώματα και εισπράξεις. Όποιος ελέγχει τη γη, ελέγχει τον χρόνο.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αραβική γλώσσα εμφανίζεται ως διοικητική αναγκαιότητα. Τα έγγραφα, οι διαταγές, οι συναλλαγές, η πρόσβαση στη διοίκηση περνούν αποκλειστικά μέσα από αυτήν. Όποιος δεν τη γνωρίζει μένει στο περιθώριο. Η γλώσσα γίνεται μηχανισμός ένταξης και αποκλεισμού, ένας αθόρυβος φραγμός κοινωνικής κινητικότητας.

Τέλος, το νόμισμα και η φορολογία ενοποιούνται. Εκεί όπου κάποτε υπήρχαν τοπικά συστήματα, συνήθειες και εξαιρέσεις, εγκαθίσταται ένα ενιαίο οικονομικό σώμα. Οι πόλεις, τα λιμάνια, οι αγροτικές περιοχές συνδέονται μεταξύ τους. Οι παλιές παραδόσεις επιβιώνουν μόνο εφόσον δεν εμποδίζουν τη ροή φόρων προς το κέντρο.

Κάπως έτσι, χωρίς θεαματικές τομές και χωρίς διαρκή βία, η κατάκτηση μεταμορφώνεται σε διοίκηση. Και η διοίκηση σε κανονικότητα. Αυτό είναι το μυστικό της αντοχής της: ότι στηρίζεται λιγότερο στον φόβο και περισσότερο στη ρουτίνα της υπακοής. Η ιδέα μιας παγκόσμιας ισλαμικής τάξης γεννιέται εδώ ως πολιτικός μηχανισμός συνοχής. Η πίστη λειτουργεί ως κοινός παρονομαστής υπακοής, ο νόμος ως κοινή γλώσσα διοίκησης, το χαλιφάτο ως εγγύηση τάξης.

Από την κατάκτηση στην καθημερινότητα

Η αποικιοκρατία εκτός από επέκταση είναι και κατοχή. Στις πόλεις που περνούν υπό αραβικό έλεγχο (Δαμασκός, Αλεξάνδρεια, Ιερουσαλήμ) οι κατακτημένοι δεν εξαφανίζονται. Συνεχίζουν να ζουν, να εργάζονται, να πληρώνουν φόρους.

Ο αραβικός στρατός εγκαθίσταται σε στρατόπεδα – πόλεις (amṣār), δημιουργώντας νέες αστικές πραγματικότητες. Στην Κούφα, στη Βασόρα, στο Φουστάτ (την πρώτη «αραβική» Αίγυπτο), οι Άραβες οικοδομούν οχυρωμένες διοικητικές πόλεις δίπλα στους παλιούς πληθυσμούς. Εν πρώτοις δεν επιδιώκουν την αφομοίωση όσο επιδιώκουν τον έλεγχο. Και αυτό ακριβώς είναι που καθιστά το σύστημα τόσο αποτελεσματικό, γιατί δεν βασίζεται στην ομοιογένεια αλλά στην
εισοδηματική σταθερότητα.

Το αραβικό φόρουμ: μια παγκόσμια αγορά θρησκείας και εξουσίας

Για την εξάπλωση του Ισλάμ οι Άραβες φέρνουν μαζί τους ένα νέο μοντέλο οικονομικής οργάνωσης όπου καραβάνια, λιμάνια και εμπορικοί δρόμοι συνδέονται σε ένα δίκτυο που καθιστά την αραβική αυτοκρατορία την πρώτη πραγματικά διεθνή οικονομία μετά τη Ρώμη.

Σε αντίθεση όμως με τη Ρώμη, που υπήρξε μια κοσμική αυτοκρατορία, εδώ το εμπόριο υπακούει σε θρησκευτικό πλαίσιο. Οι κανόνες συναλλαγής, δανειοδότησης, φορολογίας και ασφάλειας ρυθμίζονται μέσω της sharia. Η οικονομία γίνεται προέκταση της πίστης και η πίστη εργαλείο οικονομικής πειθαρχίας. Έτσι χτίζεται μια αποικιοκρατία η οποία αντί για σπαθιά χρησιμοποιεί συμβόλαια.

Η «παγκοσμιοποίηση» του 8ου αιώνα

Μέχρι τα μέσα του 8ου αιώνα, το χαλιφάτο έχει φτάσει σε πρωτοφανή γεωγραφική έκταση. Από το Τουρκεστάν έως την Ιβηρική, εκατομμύρια άνθρωποι ζουν υπό ενιαίο νομικό καθεστώς. Για πρώτη φορά στην ιστορία, μια θρησκευτική αρχή κυριαρχεί ταυτόχρονα σε τρεις ηπείρους.

Αυτό που ονομάζουμε σήμερα «ισλαμικός κόσμος» δεν συγκροτήθηκε ιστορικά πρωτίστως ως θεολογική ενότητα, ούτε προέκυψε από μια ενιαία, κοινά αποδεκτή θρησκευτική συνείδηση. Ο «ισλαμικός κόσμος» οικοδομήθηκε πρώτα και κύρια ως διοικητική πραγματικότητα: ως σύνολο εδαφών που υπήχθησαν σε κοινό σύστημα νόμου, φορολογίας, γλώσσας και εξουσίας. Η θρησκεία λειτούργησε ως στοιχείο νομιμοποίησης και συνοχής, όχι ως το αρχικό υλικό της κατασκευής.

Και αυτό το μοντέλο θα επιβιώσει ακόμη κι όταν αλλάξουν οι δυναστείες, όταν το χαλιφάτο διασπαστεί, όταν η εξουσία περάσει από Άραβες σε Πέρσες, Τούρκους ή Βερβέρους. Η δομή μένει. Το σύστημα μένει. Η ιδέα ότι ο κόσμος πρέπει να κυβερνάται από ενιαίο θρησκευτικό νόμο μένει.

Το τέλος της αρχής

Μέχρι τον 8ο αιώνα η ισλαμική αποικιοκρατία έχει ήδη σχηματιστεί ως μοντέλο. Οι Αββασίδες (750 – 1258) θα φέρουν έναν λαμπρό πολιτισμικό αιώνα, αλλά όχι μια νέα πολιτική πραγματικότητα. Το καθοριστικό είχε ήδη συμβεί με τη δημιουργία ενός μηχανισμού εξουσίας που συνδύαζε θρησκεία, στρατό και οικονομία σε ενιαίο σύστημα.

Η γέννηση του χαλιφάτου ξεκίνησε με την εξάπλωση μιας νέας πίστης, που δημιούργησε εκτός από πιστούς και μια πολιτική υπερδομή ικανή να παράγει εξουσία επί αιώνες, με άλλα λόγια μιας αποικιοκρατίας με θεμέλιο την πίστη, αλλά με λειτουργία απολύτως υλική.

Όταν μια αυτοκρατορία αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την εξουσία, δεν εξαφανίζεται με μια κατάκτηση. Παραμένει ως υπόστρωμα. Και το χαλιφάτο υπήρξε, πάνω απ’ όλα, αυτό, ένα μοντέλο εξουσίας που δεν τελείωσε ποτέ πραγματικά.

Διαβάστε επίσης:

Αγροτικό: Πώς εξελίχθηκε η σύγκρουση με την Κυβέρνηση και τι μπορεί να βγάλει η συνάντηση με τον πρωθυπουργό

Συγκρούσεις και μέτωπα φέρνει το ανακάτεμα της τράπουλας στην αντιπολίτευση: To «γαϊτανάκι» Καρυστιανού – Τσίπρα – ΠΑΣΟΚ

Το Ιράν πνίγεται στο αίμα – Το «ιερατείο» δολοφονεί και σπέρνει φόβο για να διατηρήσει το καθεστώς