Μπορεί το λεγόμενο «κενό ΦΠΑ» να έχει περιοριστεί θεαματικά την τελευταία οκταετία, από το 29% το 2017 σε κάτω από 9% το 2025, ωστόσο η εικόνα που προκύπτει για τα δημόσια έσοδα μόνο καθησυχαστική δεν είναι. Παρά τη βελτίωση, η Ελλάδα εξακολουθεί να υστερεί σε σύγκριση με τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην αποτελεσματική είσπραξη ΦΠΑ, χάνοντας σημαντικούς πόρους σε μια περίοδο διαρκών δημοσιονομικών πιέσεων.

Οι εξαιρέσεις, οι μειωμένοι συντελεστές και οι ειδικές ρυθμίσεις ΦΠΑ, που θεσπίστηκαν είτε στο όνομα της κοινωνικής προστασίας είτε για την ενίσχυση συγκεκριμένων τομέων κατανάλωσης, συνοδεύονται από βαρύ δημοσιονομικό κόστος. Το ΙΟΒΕ επισημαίνει ότι το λεγόμενο «κενό πολιτικής» έχει εξελιχθεί σε βασική πηγή απώλειας εσόδων, καθιστώντας το φορολογικό σύστημα πιο περίπλοκο και λιγότερο διαφανές.

Την ίδια στιγμή, στο σκέλος της συμμόρφωσης καταγράφεται σαφής πρόοδος. Το «κενό συμμόρφωσης» ΦΠΑ μειώθηκε κατά 12,6 ποσοστιαίες μονάδες το 2023 σε σύγκριση με το 2019, επίδοση που κατατάσσει την Ελλάδα πρώτη σε βελτίωση μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ. Πρόκειται για μια εξέλιξη που συνδέεται άμεσα με τη διεύρυνση των ηλεκτρονικών πληρωμών και του ηλεκτρονικού εμπορίου, τα οποία περιορίζουν τη χρήση μετρητών και διευκολύνουν τους ελέγχους.

Είναι ενδεικτικό ότι οι διαδικτυακές πωλήσεις σχεδόν διπλασιάστηκαν μέσα σε λίγα χρόνια, από 3,8% του συνόλου των πωλήσεων το 2018 σε 6,9% το 2022. Παρά ταύτα, η συνολική αποτελεσματικότητα είσπραξης ΦΠΑ παραμένει χαμηλή, καθώς τα οφέλη από τη βελτίωση της συμμόρφωσης εξουδετερώνονται από τη συνεχή διεύρυνση των φοροαπαλλαγών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΙΟΒΕ, η αξία των φοροαπαλλαγών ως ποσοστό των συνολικών φορολογικών εσόδων αυξήθηκε στο 34,2% το 2024, από 19,3% το 2019. Στην εξέλιξη αυτή συνέβαλαν και τα μέτρα στήριξης της περιόδου της ενεργειακής κρίσης, τα οποία, αν και πολιτικά κατανοητά, προστέθηκαν σε ένα ήδη κατακερματισμένο φορολογικό τοπίο.

Το αποτέλεσμα είναι ότι η Ελλάδα κατατάσσεται τρίτη από το τέλος στην ΕΕ ως προς τον δείκτη αποτελεσματικότητας είσπραξης ΦΠΑ για το 2024. Ένα εύρημα που θέτει εύλογα ερωτήματα για το αν η φορολογική πολιτική υπηρετεί τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των δημόσιων εσόδων ή αν λειτουργεί αποσπασματικά, με βραχυπρόθεσμους πολιτικούς υπολογισμούς.

Στο πλαίσιο αυτό, το ΙΟΒΕ εισηγείται πρόσθετες παρεμβάσεις, με έμφαση στην περαιτέρω ενίσχυση των ηλεκτρονικών πληρωμών και στην αξιοποίηση νέων τεχνολογιών από τη φορολογική διοίκηση. Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, παραμένει αν η πολιτική βούληση θα στραφεί μόνο στη βελτίωση των ελέγχων ή αν θα αγγίξει και το πιο δύσκολο πεδίο: τον επανασχεδιασμό των ίδιων των φοροαπαλλαγών που αποδυναμώνουν, συστηματικά πλέον, τα έσοδα του κράτους.

Διαβάστε επίσης:

Στα ΑΤΜ το απόγευμα οι δικαιούχοι του ΟΠΕΚΑ – Ποια επιδόματα πληρώνονται

Το νέο «δημοσιονομικό στενό» – Τι σημαίνουν οι κανόνες της ΕΕ για την Ελλάδα

Φοροαπαλλαγές για λίγους, φόροι για πολλούς: το πάρτι που «φουσκώνει» και πληρώνει ο πολίτης