Ο κατακερματισμός των προοδευτικών και οικολογικών δυνάμεων στην Ελλάδα δεν είναι τυχαίος, ούτε μπορεί να αποδοθεί απλώς σε ιδεολογικές αποχρώσεις ή οργανωτικές αδυναμίες. Στη σημερινή του μορφή λειτουργεί ολοένα και περισσότερο ως σύγχρονη εκδοχή του «Divide et impera»: ενός διαχρονικού μηχανισμού σταθεροποίησης της εξουσίας μέσω της διάσπασης κοινωνικοπολιτικών σχηματισμών και, ενίοτε, αντιπάλων.

Στη σύγχρονη Ελλάδα, το Divide et impera δεν εκδηλώνεται με διοικητικές διαιρέσεις ή στρατιωτικές λεγεώνες. Εκδηλώνεται με καθοδηγούμενο κατακερματισμό αφηγήσεων, κοινωνικών ομάδων και πολιτικών χώρων, με συνεχή πόλωση και αποσπασματική ανάδειξη προβλημάτων. Έτσι υπονομεύεται συστηματικά η δυνατότητα συγκρότησης ενός ενιαίου κοινωνικού αιτήματος γύρω από τα κρίσιμα ζητήματα της εποχής μας: την εργασία, τη στέγη, την ενεργειακή μετάβαση, την κλιματική κρίση, τη δημόσια υγεία και τη δημοκρατική αξιοπιστία των θεσμών.

Το αποτέλεσμα είναι πλέον ορατό: μια ευρεία, κομματικά άστεγη κοινωνική πλειοψηφία, πολιτικά ώριμη αλλά οργανωτικά αόρατη, που παρακολουθεί αποστασιοποιημένη. Η κρίση δεν αφορά μόνο την εμπιστοσύνη προς επιμέρους κομματικούς σχηματισμούς· αφορά συνολικά τα πολιτικά στελέχη και την ίδια τη δυνατότητα συλλογικής προοδευτικής εκπροσώπησης.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η επανασυσπείρωση της κοινωνικής πλειοψηφίας της προόδου και της οικολογίας δεν μπορεί να προκύψει με τα παραδοσιακά δογματικά κομματικά εργαλεία, ούτε από αναδιατάξεις κορυφής, συγκολλήσεις μηχανισμών ή απλές αλλαγές προσώπων. Απαιτεί μια αξιόπιστη θεσμική υπέρβαση.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον ποιος διχάζει. Είναι πώς οικοδομείται μια πολιτική οργάνωση που καθιστά τον ιδιοτελή και καθοδηγούμενο διχασμό αναποτελεσματικό.

Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι το Divide et impera αντιμετωπίζεται μόνο με το αντίθετό του: θεσμοθετημένη σύνθεση, κοινό όραμα και μόνιμους μηχανισμούς συνεργασίας. Αυτό προϋποθέτει τη μετάβαση από την πολιτική της ανάθεσης στη δημοκρατία της συμμετοχής.

Η παραδοσιακή στελέχωση κομματικών σωμάτων μέσω εκλογής αντιπροσώπων, όσο αναγκαία υπήρξε ιστορικά, αποδείχθηκε ανεπαρκής ως ανάχωμα απέναντι στη συγκρότηση εσωτερικών μηχανισμών, την επαγγελματοποίηση της πολιτικής και τη δημαγωγία. Αντί να θωρακίζει τη συλλογική βούληση, συχνά αναπαρήγαγε την απόσταση μεταξύ κοινωνικής βάσης και λήψης αποφάσεων.

Σήμερα, όμως, οι προϋποθέσεις έχουν αλλάξει ριζικά. Η μεγάλη πλειονότητα των πολιτών διαθέτει επαρκή μόρφωση, ψηφιακή επάρκεια και κοινωνική ωριμότητα για ουσιαστική συμμετοχή στη λειτουργία συλλογικών πολιτικών δομών. Η σύγχρονη τεχνολογία επιτρέπει διαφανή μητρώα μελών, ασφαλείς διαδικασίες, μαζική διαβούλευση και άμεση λογοδοσία σε πραγματικό χρόνο.

Υπό αυτές τις συνθήκες καθίσταται εφικτή μια βαθύτερα δημοκρατική αρχιτεκτονική οργάνωσης: τα κομματικά σώματα, τα όργανα και οι εκπρόσωποι να προκύπτουν δια κλήρωσης από το σύνολο των δηλωμένων μελών που αποδέχονται τον ορισμό τους, με περιορισμένες και μη ανανεώσιμες θητείες, πλήρη ανακλητότητα και αυστηρά ασυμβίβαστα με οικονομικά συμφέροντα ή επαγγελματική πολιτική σταδιοδρομία.

Η κλήρωση δεν αποδυναμώνει τη δημοκρατία· τη θωρακίζει. Διαχέει την ευθύνη, περιορίζει τους μηχανισμούς, απονευρώνει τη δημαγωγία και μετατρέπει τη συμμετοχή από ανάθεση σε προσωπική δέσμευση.

Οι στρατηγικές κατευθύνσεις και οι κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις, ιδίως σε ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης και οικολογικής μετάβασης, οφείλουν να λαμβάνονται δια καθολικής ψήφου όλων των μελών, ύστερα από ανοιχτές, τεκμηριωμένες και συμμετοχικές διαβουλεύσεις. Η αναγκαία επιστημονική και τεχνική γνώση μπορεί και πρέπει να παρέχεται από διαφανή συμβουλευτικά σώματα ειδικών, χωρίς αποφασιστική αρμοδιότητα.

Έτσι συγκροτείται ένα συνεκτικό σύστημα συλλογικής διακυβέρνησης: κληρωτά όργανα για τη λειτουργία, καθολική ψήφος για τη στρατηγική, ανοικτές διαβουλεύσεις για τη διαμόρφωση πολιτικών.

Δεν πρόκειται για ουτοπία. Η σύγχρονη επιστήμη και τεχνολογία καθιστούν σήμερα εφικτές διαδικασίες που στο παρελθόν ήταν πρακτικά αδύνατες. Εκεί όπου άλλοτε ο χρόνος, η απόσταση και οι οργανωτικοί περιορισμοί επέβαλλαν την ανάθεση, σήμερα μπορούν να λειτουργήσουν θεσμοί άμεσης, μαζικής και διαρκούς συμμετοχής.

Η κοινωνία της προόδου και της οικολογίας δεν στερείται ανθρώπων, ιδεών ή γνώσης. Στερείται θεσμών που να μετατρέπουν τη βούληση σε συλλογική πράξη. Εκεί ακριβώς βρίσκεται σήμερα το πραγματικό πολιτικό διακύβευμα: όχι απλώς να καταγγελθεί ο κατακερματισμός, αλλά να οικοδομηθεί συνειδητά και θεσμικά η υπέρβασή του.

* Ο Βασίλης Τσολακίδης είναι βιοαρχιτέκτονας και σύμβουλος στρατηγικού σχεδιασμού για την ενέργεια, το περιβάλλον και το κλίμα.

Διαβάστε επίσης

Γιατί Μητσοτάκης και Ερντογάν δεν θέλουν μεσολάβηση Τραμπ;

Δώρο για τον Μητσοτάκη (και τον Τσίπρα;) ο εμφύλιος στο ΠΑΣΟΚ

«Οι λαοί δεν είναι πιόνια σε σκακιέρα»