Ελισάβετ Χρονοπούλου
Επί σκοπώ πλουτισμού
Εκδόσεις: Πόλις
Σελ.: 208

«… γιατί ό,τι υπήρξε μια φορά, δεν γίνεται να πάψει να έχει υπάρξει…»

                                                                    Λένα Παππά

Όλα ξεκίνησαν από τις ανάγκες μιας έρευνας που οδήγησε τη δημιουργό του παρόντος συγκλονιστικού μυθιστορήματος στα αρχεία του Ειδικού Δικαστηρίου Δωσιλόγων Αθηνών της περιόδου 1945-1949. Η αναζήτηση και η εύρεση μιας μικρής πληροφορίας άνοιξε έναν μεγάλο δρόμο σε ένα διαρκές έλα – φύγε, σε μια βαθιά θάλασσα αποκαλύψεων και φωνών μακρινών που κάτι ψιθύριζαν – ακατάληπτα στην αρχή, ανάμεσα σε βραχνούς λυγμούς –, εξιστορώντας άγνωστες τραγωδίες, τραγουδώντας την ανοιχτή πληγή για τη δικαίωση που ποτέ δεν ήρθε για εκείνα που, ενώ συνέβησαν, αποσιωπήθηκαν και δολοφονήθηκαν με το κοφτερό μαχαίρι της λήθης.

Η σπουδαία σκηνοθέτις, σεναριογράφος και βραβευμένη συγγραφέας Ελισάβετ Χρονοπούλου, για μια φορά ακόμα έκανε βουτιά στα αχαρτογράφητα ύδατα της πρόσφατης Ιστορίας και αλίευσε απ’ τον βυθό ναυαγισμένες αλήθειες και παλιές σιωπές, που με την τέχνη της τις μετέτρεψε σε λογοτεχνία αθόρυβων και επίπονων εκρήξεων, συναισθηματικού βάθους, σπάνιας ευαισθησίας και σαφήνειας ως προς το ιστορικό πλαίσιο.

Η Χρονοπούλου έκανε την πρώτη της εμφάνιση στα ελληνικά γράμματα το 2013 με τη συλλογή διηγημάτων «Φοράει κοστούμι» και, τέσσερα χρόνια αργότερα, το 2017 επέστρεψε με τη δεύτερη συλλογή «Ο έτερος εχθρός» (αμφότερες από τις εκδόσεις Πόλις), που τιμήθηκε με το Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο Διηγήματος-Νουβέλας αλλά και με το Βραβείο Διηγήματος από την Ακαδημία Αθηνών. Το 2024, από τις εκδόσεις Πατάκη κυκλοφόρησε η βιογραφία «Μια ζωή στο φως», που έγραψε για τον διακεκριμένο διευθυντή φωτογραφίας Γιώργο Αρβανίτη. Και μόλις πριν από μερικές εβδομάδες, ξανά και πάντα από τις εκδόσεις Πόλις, η Ελισάβετ Χρονοπούλου επανήλθε αυτή τη φορά με ένα πολυεπίπεδο και άριστο μυθιστόρημα, το «Επί σκοπώ πλουτισμού».

Μυθιστόρημα τεκμηρίωσης, διαπεραστικής γραφής, άρτιας κατασκευής, με τη ζυγαριά να ισορροπεί μεταξύ μυθοπλασίας, πραγματικότητας, ιστορικής έρευνας και πολιτικών γεγονότων. Μυθιστόρημα από εκείνα που αφήνουν ανεξίτηλο το σημάδι τους στην καρδιά και στο μυαλό του αναγνώστη για πολύ καιρό μετά το πέρας της ανάγνωσης, έργο που κλείνει μέσα του τη Μεγάλη Ιστορία, η οποία κλείνει μέσα της ανθρώπινες μικρο-ιστορίες που καίνε σαν αιώνια αναμμένα καρβουνάκια, περιμένοντας έναν κόκκο λιβάνι να σμίξει με τη ζεστασιά τους, να βγει καπνός αρωματικός υπέρ μνήμης και ανάπαυσης.

Κινηματογραφικής ροής κι αισθητικής (και πώς αλλιώς άλλωστε, αφού συγγραφέας και σκηνοθέτις είναι το ίδιο πρόσωπο), με κινήσεις μπρος – πίσω στον χρόνο (από το παρόν στην περίοδο της Κατοχής), με γκρο πλαν και εμβόλιμα πλάνα, με την αφήγηση να εναλλάσσεται σε φωνές και με εγκιβωτισμένες επιστολές, σημειώσεις, μαρτυρίες, εξομολογήσεις, ενοχές, κλωστές συγχώρεσης και εξιλέωσης, με τραύματα και ποιήματα μιας ζωής που ποδοπατήθηκε και μαράθηκε πάνω στο άνθισμά της.

Ο πρωταγωνιστής – αφηγητής τού «Επί σκοπώ πλουτισμού» είναι ο Γιώργος Ασλανίδης – παιδί αγνώστου πατρός –, ο οποίος δέχεται ένα απρόσμενο τηλεφώνημα από το τμήμα επειγόντων περιστατικών ενός δημόσιου νοσοκομείου, όπου έχει εισαχθεί ο 92χρονος άγνωστός του Δημοσθένης Σαρίκας, που μέσω ενός σημειώματος ορίζει τον Γιώργο μοναδικό του κληρονόμο. Δεκαπενταύγουστος, σε μια πόλη άδεια, ο Γιώργος, μην μπορώντας να καταλάβει τίποτα απ’ αυτή την περίεργη ιστορία, σπεύδει στο νοσοκομείο να δει από κοντά τον «δικό του ασθενή» – που θα γίνει ο «δικός του νεκρός» –, μονολογώντας εσωτερικά και σκαλίζοντας το ολόξερο χώμα της μνήμης. Για να λάβει έπειτα μια επιστολή που κρύβει την ομολογία ενός φόνου, η οποία ζητά την ανάδευση του παρελθόντος, που το σώμα του θάφτηκε σε σωρούς σιωπών.

Ο Γιώργος μπαίνει στην προηγούμενη και πρόσφατη ζωή του Δημοσθένη Σαρίκα, ενώ ο δεύτερος είναι πια νεκρός. Και με τον θάνατό του αφήνει ένα φως προβολέα πάνω σε άδεια σκηνή που λίγο – λίγο γεμίζει πρόσωπα και ιστορίες. Ένα παλιό τετράδιο βγαίνει απ’ το συρτάρι κι η φωνή του Σαρίκα σε voice-over θυμάται και διηγείται και φέρνει σε επόμενο ασπρόμαυρο πλάνο την έτερη πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος, την Αμαλία Σαρίκα, που στροβιλίζεται δυναμικά και ποιητικά στον χορό του αφηγηματικού παρελθόντος και παρόντος.

Ο Γιώργος έρχεται αντιμέτωπος με ένα άγνωστο χθες, που ξυπνά απ’ τη νάρκη του και εμφανίζεται μπροστά του σαν καθρέφτης ραγισμένος. Μέσα απ’ τους καπνούς του χρόνου και τις προσωπικές σημειώσεις του Δημοσθένη Σαρίκα, το παρελθόν ξεδιπλώνεται και μιλάει για όσα ο Γιώργος αγνοούσε: η πείνα, η Κατοχή, οι ψίθυροι μόνοι, φωνές, η Αντίσταση, οι διώξεις και οι προδοσίες, η πορεία του ΕΑΜ, οι οργανώσεις της εποχής, τα «αμαρτωλά» φρονήματα, η Γενική και η Ειδική Ασφάλεια, τα Τάγματα Ασφαλείας, η Αμαλία, η Λιλή, ο Γιώργος Ασλανίδης (παππούς του αφηγητή Γιώργου), οι βιαιοπραγίες και οι εκβιασμοί επί σκοπώ πλουτισμού, η ανθρώπινη κτηνωδία, ένα ξενοδοχείο – κολαστήριο, οι δωσίλογοι.

Ο ρόλος του παππού Γιώργου Ασλανίδη τόσα χρόνια παρέμενε κρυφός, κανείς δεν μιλούσε, κανείς δεν ρωτούσε – κι αν ο μικρός εγγονός Γιώργος κάποτε ρωτούσε, τον συμβούλευαν να μην σκαλίζει τα περασμένα. Κι έπειτα, η ιστοριογραφία ως διδακτέα ύλη ήταν και είναι λειψή, με τα πραγματικά γεγονότα να παραμένουν σε διπλοκλειδωμένες θύμησες πίσω από σφραγισμένα χείλη. Ο αφηγητής – Γιώργος θα μπει ολόκληρος στην ιστορία της Ιστορίας, ολόκληρος μέσα στο μπλε τετράδιο, θα ανατρέξει σε όσα αποτελούν την οικογενειακή και συλλογική τραγωδία, θα μπει στη θέση και στην ψυχή του Δημοσθένη Σαρίκα – στην εξορία, στο πένθος και στη μόνιμη θλίψη του, στο χέρι του που βάφτηκε κόκκινο για τιμωρία, εκδίκηση, δικαίωση και δικαιοσύνη για έναν άδικο θάνατο.

Ο Γιώργος είναι αφηγητής και δημιουργός της γραφής του – σε αρκετά σημεία σχολιάζει και σατιρίζει τη λογοτεχνικότητά της, είναι αυτός που σκαλίζει εμμονικά πια τη στάχτη κι η φωτιά δυναμώνει ξανά φωτίζοντας με τις πύρινες ανταύγειές της τα πρόσωπα εκείνων που προδόθηκαν και βασανίστηκαν κι εκείνων των άλλων που πρόδωσαν και πλούτισαν ταγμένοι υπέρ των ναζιστικών κατοχικών δυνάμεων.

«… Αν ο χρόνος γιατρεύει, δεν θα υπάρξει χρόνος. Αν ο χρόνος παρηγορεί, δεν θα υπάρξει παρηγοριά. Αν η παρηγοριά ανακουφίζει, δεν θα δεχτώ ούτε μια στάλα. Δεν θα παρηγορηθώ, Αμαλία, σου το ορκίζομαι, θα ζήσω απαρηγόρητος ώς την τελευταία μου πνοή και όσο ζω εγώ, ο πόνος σου δεν θα χαθεί από τον κόσμο. Αυτά είπα» (σελίδα 145).

Οι γρίφοι, οι σιωπές και τα υπονοούμενα συνυφαίνονται με τις αμφιβολίες, τα πρακτικά από τις δίκες και τις αναίσχυντες αθωώσεις λόγω έλλειψης τεκμηρίων. Τα όρια μεταξύ μυθοπλασίας και Ιστορίας συγχωνεύονται και αυτοκαταργούνται. Ακολουθούν πρακτικά δικαστηρίων και καταθέσεις μαρτύρων γραμμένα στο γλωσσικό ύφος της εποχής. Κι ύστερα, τα ποιήματα της άδικα νεκρής Αμαλίας. Η έκδοση κλείνει με ένα θαυμάσιο κατατοπιστικό επίμετρο του ιστορικού Μενέλαου Χαραλαμπίδη, που με τη δική του διεισδυτική ματιά αποτυπώνει το κλίμα της ταραγμένης εκείνης περιόδου, τη δράση των δωσίλογων και τα εγκλήματά τους, τα οποία – 80 χρόνια μετά – δεν έχουν αποκαλυφθεί πλήρως. Τα σκίτσα εντός του μυθιστορήματος ανήκουν στον εξαίρετο ηθοποιό και καλλιτέχνη Γιάννη Κοκκιασμένο.

Η Ελισάβετ Χρονοπούλου, τόσο λιτά και τόσο περιεκτικά, με οικονομία και βάθος, με ευαισθησία, εντιμότητα, γενναιότητα και γενναιοδωρία, παραδίδει ένα υποδειγματικό μυθιστόρημα υπέροχα οδυνηρό – άλλωστε η υψηλή λογοτεχνία δεν είναι ποτέ «ευχάριστη» – και τραγικά επίκαιρο, ένα έργο τέχνης για την ατομική και συλλογική μνήμη, την ατομική και συλλογική ευθύνη, για όσα έμειναν θαμμένα κάτω από της λήθης τη βαθιά γη και ξεχάστηκαν, και αρκεί μια λεπτομέρεια μικρή, μια σειρά φωτογραφιών, ένα σπουδαίο βιβλίο (σαν το παρόν βιβλίο) να γίνουν φως κι αλήθεια, δάκρυ και χρέος, συγκίνηση και μνημόνευση.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Νέες κυκλοφορίες, νέες αναγνώσεις

Βιβλίο: Η γενεαλογία μιας ανήσυχης παράδοσης

Βιβλίο: Ένα μυθιστόρημα που διαβάζεται με κομμένη την ανάσα

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.