Dorian Lynskey, Ian Dunt
Η ιστορία μιας ιδέας: Το Πολιτικό Κέντρο
Μετάφραση: Κωστής Πανσέληνος
Εκδόσεις: Μεταίχμιο
Σελ.: 272

Σε μιαν εποχή όπου η πολιτική συζήτηση μοιάζει όλο και πιο πολωμένη, η έννοια του «Πολιτικού Κέντρου» εμφανίζεται συχνά ως μια υπόσχεση ισορροπίας. Άλλοτε παρουσιάζεται ως χώρος λογικής και συμβιβασμού, άλλοτε ως ένα άχρωμο σημείο ανάμεσα σε αντιμαχόμενες ιδεολογίες. Το βιβλίο των Dorian Lynskey και Ian Dunt «Η ιστορία μιας ιδέας: Το Πολιτικό Κέντρο» επιχειρεί να εξερευνήσει ακριβώς αυτήν τη διφορούμενη έννοια. Δεν πρόκειται για μιαν απλή θεωρητική πραγματεία πολιτικής επιστήμης, αλλά για μιαν ιστορική και πολιτισμική διαδρομή, μέσα από την οποία οι συγγραφείς προσπαθούν να κατανοήσουν πώς διαμορφώθηκε, πώς χρησιμοποιήθηκε και πώς αμφισβητήθηκε το πολιτικό κέντρο στη δυτική πολιτική σκέψη.

Το βιβλίο δεν αντιμετωπίζει το κέντρο ως μιαν αυτονόητη κατηγορία. Αντίθετα, ξεκινά από μια βασική παρατήρηση: παρότι ο όρος χρησιμοποιείται συνεχώς στη δημόσια συζήτηση, ελάχιστοι μπορούν να τον ορίσουν με ακρίβεια. Οι συγγραφείς δείχνουν ότι το πολιτικό κέντρο δεν αποτελεί μια σαφή ιδεολογία, όπως ο συντηρητισμός ή ο σοσιαλισμός. Είναι περισσότερο ένας τρόπος σκέψης, μια στάση απέναντι στην πολιτική σύγκρουση. Πρόκειται για την πεποίθηση ότι η αλήθεια δεν βρίσκεται στα άκρα, αλλά κάπου στη μέση· ότι η πολιτική πρόοδος επιτυγχάνεται μέσω συμβιβασμών και συνθέσεων.

Ωστόσο, όπως αποδεικνύεται μέσα από την αφήγηση του βιβλίου, αυτή η ιδέα είναι πολύ πιο περίπλοκη από όσο φαίνεται.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου είναι η παραδοχή ότι το πολιτικό κέντρο δεν διαθέτει σταθερή ταυτότητα. Σε αντίθεση με τις μεγάλες ιδεολογίες της νεωτερικότητας, το κέντρο δεν στηρίζεται σε ένα συνεκτικό σύστημα αρχών. Αντίθετα, μεταβάλλεται συνεχώς ανάλογα με τις πολιτικές συνθήκες.

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι το κέντρο συχνά ορίζεται αρνητικά: είναι ό,τι δεν είναι αριστερά ή δεξιά. Αυτή η σχετικότητα το καθιστά ιδιαίτερα ευέλικτο, αλλά ταυτόχρονα το αφήνει εκτεθειμένο στην κριτική. Για τους επικριτές του, το κέντρο δεν είναι παρά μια μορφή πολιτικού οπορτουνισμού. Για τους υποστηρικτές του, όμως, αποτελεί τη μόνη ρεαλιστική απάντηση σε έναν κόσμο γεμάτο συγκρούσεις και αντικρουόμενα συμφέροντα.

Το βιβλίο αναδεικνύει αυτό το δίλημμα σε κάθε στάδιο των ιστορικών τεκταινόμενων: το πολιτικό κέντρο εμφανίζεται ταυτόχρονα ως λύση και ως πρόβλημα.

Η ιστορία του Πολιτικού Κέντρου ξεκινά πολύ πριν από τη σύγχρονη δημοκρατία. Οι συγγραφείς ανατρέχουν σε παραδείγματα από την εποχή των θρησκευτικών πολέμων της Ευρώπης, όταν η ανάγκη για συνύπαρξη διαφορετικών δογμάτων δημιούργησε την ιδέα της μετριοπάθειας.

Σε έναν κόσμο όπου καθολικοί και προτεστάντες συγκρούονταν βίαια για την αλήθεια της πίστης, εμφανίστηκαν πολιτικές φωνές που υποστήριζαν ότι η ειρήνη μπορούσε να επιτευχθεί μόνο μέσω συμβιβασμού. Η μετριοπάθεια δεν ήταν τότε μια αδυναμία, αλλά μια στρατηγική επιβίωσης.

Αυτή η παράδοση της πολιτικής μετριοπάθειας θα επανεμφανιστεί αργότερα στον Διαφωτισμό, όταν η ιδέα της λογικής και της ανεκτικότητας θα γίνει κεντρική για την πολιτική σκέψη. Σταδιακά, το κέντρο θα συνδεθεί με την έννοια της ισορροπίας ανάμεσα σε αντίθετες δυνάμεις: ανάμεσα στην ελευθερία και την τάξη, την αγορά και το κράτος, την αλλαγή και τη σταθερότητα.

Με την ανάπτυξη των δημοκρατικών θεσμών κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα, το πολιτικό κέντρο αποκτά νέα σημασία. Στα κοινοβουλευτικά συστήματα, όπου οι κυβερνήσεις σχηματίζονται μέσω διαπραγματεύσεων και συμμαχιών, η μετριοπάθεια γίνεται συχνά προϋπόθεση για τη διακυβέρνηση.

Οι συγγραφείς δείχνουν πώς το κέντρο συνδέθηκε με την ιδέα της συναίνεσης. Σε πολλές δυτικές κοινωνίες, ιδιαίτερα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αναπτύχθηκε ένα πολιτικό μοντέλο που βασιζόταν στην ευρεία συμφωνία γύρω από ορισμένες βασικές αρχές: το κράτος πρόνοιας, τη δημοκρατία, την οικονομία της αγοράς.

Αυτή η μεταπολεμική συναίνεση δημιούργησε την εντύπωση ότι το πολιτικό κέντρο είχε επικρατήσει οριστικά. Ωστόσο, όπως δείχνει το βιβλίο, αυτή η ισορροπία ήταν πιο εύθραυστη από όσο φαινόταν.

Ένα σημαντικό μέρος του βιβλίου αφιερώνεται στη δεκαετία του 1990, όταν το πολιτικό κέντρο επανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο μέσα από την ιδέα του «Τρίτου Δρόμου». Πολιτικοί όπως ο Μπιλ Κλίντον στις Ηνωμένες Πολιτείες και ο Τόνι Μπλερ στη Βρετανία προσπάθησαν να συνδυάσουν στοιχεία της ελεύθερης αγοράς με κοινωνικές πολιτικές.

Η λογική πίσω από αυτή την προσέγγιση ήταν ότι η παραδοσιακή διάκριση ανάμεσα στην Αριστερά και τη Δεξιά είχε χάσει τη σημασία της. Σε έναν κόσμο παγκοσμιοποίησης και τεχνολογικής αλλαγής, οι παλιές ιδεολογίες δεν επαρκούσαν για να αντιμετωπίσουν τις νέες προκλήσεις.

Ο Τρίτος Δρόμος παρουσιάστηκε ως μια νέα μορφή κεντρώας πολιτικής: πρακτική, ευέλικτη και προσανατολισμένη στη λύση προβλημάτων. Για ένα διάστημα φάνηκε ότι αυτή η προσέγγιση είχε μεγάλη επιτυχία. Ωστόσο, οι συγγραφείς δείχνουν ότι η δημοτικότητα του κέντρου δεν κράτησε για πάντα.

Στις αρχές του 21ου αιώνα, το πολιτικό τοπίο άρχισε να αλλάζει. Η οικονομική κρίση, η αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων και η άνοδος του λαϊκισμού δημιούργησαν ένα περιβάλλον στο οποίο η μετριοπάθεια άρχισε να φαίνεται ανεπαρκής.

Οι συγγραφείς περιγράφουν πώς η εμπιστοσύνη στο πολιτικό κέντρο κλονίστηκε σε πολλές χώρες. Για πολλούς ψηφοφόρους, οι κεντρώες πολιτικές ταυτίστηκαν με την τεχνοκρατία και την απομάκρυνση από τις πραγματικές κοινωνικές ανάγκες. Η υπόσχεση της ισορροπίας έμοιαζε όλο και λιγότερο πειστική σε έναν κόσμο που βίωνε βαθιές οικονομικές και πολιτικές κρίσεις.

Η άνοδος κινημάτων όπως το Brexit στη Βρετανία ή η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες παρουσιάζεται στο βιβλίο ως ένδειξη μιας ευρύτερης κρίσης του κέντρου. Οι πολιτικές δυνάμεις που υποσχέθηκαν ριζικές αλλαγές κατάφεραν να εκφράσουν τη δυσαρέσκεια μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας.

Ένα από τα βασικά συμπεράσματα του βιβλίου είναι ότι το πολιτικό κέντρο έχει πάντα μια διπλή φύση. Από τη μία πλευρά, μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος συνεννόησης και σταθερότητας. Από την άλλη, μπορεί να μετατραπεί σε σύμβολο πολιτικής αδράνειας.

Οι συγγραφείς δεν παίρνουν μιαν απόλυτη θέση υπέρ ή κατά του κέντρου. Αντίθετα, προσπαθούν να δείξουν ότι η αξία του εξαρτάται από τις ιστορικές συνθήκες. Σε περιόδους έντονων συγκρούσεων, η μετριοπάθεια μπορεί να συμβάλει στην αποφυγή καταστροφικών αντιπαραθέσεων. Σε άλλες περιόδους, όμως, η υπερβολική προσήλωση στον συμβιβασμό μπορεί να εμποδίσει τις αναγκαίες αλλαγές. Αυτή η αμφισημία είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της έννοιας του Πολιτικού Κέντρου.

Στον επίλογο του βιβλίου οι συγγραφείς αναρωτιούνται για το μέλλον του Πολιτικού Κέντρου. Αντί να δώσουν μια οριστική απάντηση, αφήνουν το ερώτημα ανοιχτό.

Το κέντρο, όπως υποστηρίζουν, δεν είναι μια σταθερή ιδεολογία αλλά μια διαρκώς μεταβαλλόμενη ιδέα. Σε ορισμένες εποχές φαίνεται ισχυρό και αναγκαίο, ενώ σε άλλες μοιάζει αδύναμο ή ξεπερασμένο. Η ιστορία του δείχνει ότι η πολιτική δεν λειτουργεί ποτέ αποκλειστικά μέσω ακραίων αντιθέσεων ούτε αποκλειστικά μέσω συμβιβασμών. Οι δύο αυτές δυνάμεις συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν.

Το βιβλίο των Lynskey και Dunt είναι γραμμένο με σαφή και προσιτό τρόπο. Παρότι πραγματεύεται ένα σύνθετο πολιτικό θέμα, αποφεύγει τον δυσνόητο ακαδημαϊκό λόγο και απευθύνεται σε ένα ευρύτερο κοινό.

Επιπλέον, η ιστορική προσέγγιση που επιλέγουν οι συγγραφείς βοηθά τον αναγνώστη να κατανοήσει πώς διαμορφώθηκαν οι σημερινές πολιτικές συζητήσεις. Αντί να παρουσιάζουν το κέντρο ως μια αφηρημένη έννοια, δείχνουν πώς συνδέθηκε με συγκεκριμένα γεγονότα και πολιτικές επιλογές.

Το βιβλίο είναι επίσης ιδιαίτερα επίκαιρο. Σε μιαν εποχή όπου η πολιτική πόλωση αυξάνεται σε πολλές χώρες, η συζήτηση γύρω από το κέντρο αποκτά νέα σημασία. Οι συγγραφείς δεν περιορίζονται σε μια απλή ιστορική αναδρομή, αλλά προσπαθούν να συνδέσουν το παρελθόν με τα σημερινά πολιτικά διλήμματα.

Ωστόσο, η επιλογή ενός πιο δημοσιογραφικού ύφους σημαίνει ότι ορισμένα θεωρητικά ζητήματα δεν αναλύονται σε βάθος. Οι αναγνώστες που αναζητούν μια αυστηρά ακαδημαϊκή μελέτη ίσως αισθανθούν ότι ορισμένες πτυχές της πολιτικής θεωρίας παραμένουν επιφανειακές. Παρ’ όλα αυτά, αυτή η προσέγγιση κάνει το βιβλίο πιο ζωντανό και προσβάσιμο.

Το «Η ιστορία μιας ιδέας: Το Πολιτικό Κέντρο», εκτός από μια μελέτη για μια διαχρονικά σημαντική πολιτική έννοια, είναι και μια ανάλυση για το πώς οι κοινωνίες προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στη σύγκρουση και τον συμβιβασμό.

Οι Lynskey και Dunt δείχνουν ότι το πολιτικό κέντρο δεν είναι ούτε πανάκεια ούτε αυταπάτη. Είναι μια ιδέα που γεννήθηκε από την ανάγκη να αποφευχθούν οι καταστροφές των ακραίων αντιπαραθέσεων, αλλά που συχνά αμφισβητείται όταν οι κοινωνίες απαιτούν ριζικές αλλαγές.

Ίσως τελικά η σημασία του κέντρου να βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την αβεβαιότητα. Είναι ένας συνεχώς μεταβαλλόμενος χώρος στον πολιτικό χάρτη όπου συγκρούονται διαφορετικές αντιλήψεις για το τι σημαίνει λογική, μετριοπάθεια και πρόοδος.

Σε μιαν εποχή όπου η πολιτική συζήτηση συχνά εγκλωβίζεται σε απόλυτες θέσεις, το βιβλίο υπενθυμίζει ότι η ιστορία της δημοκρατίας είναι ταυτόχρονα ιστορία συγκρούσεων και συμβιβασμών. Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό μάθημα που μπορεί να προσφέρει η ιστορία του Πολιτικού Κέντρου.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Κατοχή και ενοχή: ένα μυθιστόρημα-κατηγορητήριο για τη μνήμη

Βιβλίο: Η πολυδιάστατη διπλωματία της μεταπολιτευτικής Ελλάδας

Βιβλίο: Νέες κυκλοφορίες, νέες αναγνώσεις

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.