Αυτός ο τίτλος προέρχεται από ένα βιβλίο του Φρόυντ, όπου ο πρωτοπόρος ψυχαναλυτής πραγματεύεται τις συνέπειες του Πολιτισμού στην ανθρώπινη ύπαρξη και ειδικά στα ένστικτά της: Συνέπειες μάλλον κατασταλτικές, αφού ο Πολιτισμός επιβάλλει στα άτομα την τήρηση ορισμένων κανόνων. Τις συνέπειες αυτές μπορεί να έχει επαυξημένες ο πολιτισμός στη σημερινή συγκυρία, όπου αναδύεται το «δευτερογενές» ένστικτο της ανάδειξης και της καρεκλοθηρίας, πολύ συχνά με αντίτιμο την «ψυχή» των συντελεστών του…

Σε μια εποχή αναμετρήσεων, πηγαινοέρχονται οι «υψηλές» αναλύσεις για τον πολιτισμό και όλοι τονίζουν τη μεγάλη αξία του, το γεγονός πως δεν είναι «κερασάκι στην τούρτα» – που λένε οι διάφοροι αναλυτές.¹ Την ίδια ώρα όμως ο λαϊκός πολιτισμός επιχειρεί να σταθεί στον κόσμο των ιδεών και της πρακτικής, αξιοποιώντας τους στίχους του Μπέρτολτ Μπρεχτ για τις «Ερωτήσεις ενός εργάτη που διαβάζει»:

«Ποιος έχτισε τη Θήβα την εφτάπυλη; / Στα βιβλία δεν βρίσκεις παρά των βασιλιάδων τα ονόματα. / Οι βασιλιάδες κουβάλησαν τ’ αγκωνάρια; / Και τη χιλιοκατεστραμμένη Βαβυλώνα / ποιος την ξανάχτισε τόσες φορές; Σε τι χαμόσπιτα / της Λίμας της χρυσόλαμπρης ζούσαν οι οικοδόμοι; / Τη νύχτα που το Σινικό Τείχος αποτέλειωσαν / πού πήγανε οι χτίστες; Η μεγάλη Ρώμη / είναι γεμάτη αψίδες θριάμβου. Ποιος τις έστησε; Πάνω σε ποιους / θριαμβεύσανε οι Καίσαρες; / Το Βυζάντιο το χιλιοτραγουδισμένο / μόνο παλάτια είχε για τους κατοίκους του; / Ακόμη και στη μυθική Ατλαντίδα, / τη νύχτα που την ρούφηξε η θάλασσα, / τ’ αφεντικά βουλιάζοντας, με ουρλιαχτά τους σκλάβους τους καλούσαν».²

Ο Μπρεχτ εδώ μιλάει για τον μόχθο της εργατικής τάξης, όμως επιπλέον υπαινίσσεται για τη σχεδιαστική και εγκεφαλική εργασία που κατέβαλαν τόσοι και τόσοι αφανείς άνθρωποι: την εργασία που παρήγαγε πολιτισμό, που όρθωσε έργα τέχνης και οικοδομήματα εκπάγλου καλλονής, που έμεινε εν τούτοις αθέατη και άγνωστη.

O αρχιτέκτονας και το έργο

Λέει ο Τάσης Παπαϊωάννου: «Συχνά, όταν αναφερόμαστε σ’ ένα αρχιτεκτονικό έργο, μνημονεύουμε τον αρχιτέκτονα που έκανε τη μελέτη ή τον ιδιοκτήτη, αλλά σπάνια τους τεχνίτες που δούλεψαν σ’ αυτό. Ως να έγινε διά μαγείας, μόνο του, αυτόματα, σαν να μην υπήρχαν συγκεκριμένοι άνθρωποι που μόχθησαν στο γιαπί ατέλειωτες ώρες, συχνά κάτω από αντίξοες συνθήκες, προκειμένου να υλοποιηθεί. Ή άλλες τραγικές φορές που στοίχειωσαν το έργο με την ίδια τους τη ζωή!

Κι όμως, πόσες και πόσες φορές δεν ξεχνάμε εμείς οι αρχιτέκτονες να αναφερθούμε στους άμεσους συνεργάτες μας, σε εκείνους δηλαδή που συνέβαλαν και μέσω της δικής τους τέχνης να κατασκευαστεί σωστά το σχέδιό μας. Σαν τάχατες η χειρωνακτική εργασία να είναι δεύτερης κατηγορίας μπροστά στην άλλη, τη διανοητική, τη δική μας τέχνη και επιστήμη. Τι μεγάλη αυταπάτη, αλήθεια, τι περισσή ματαιοδοξία!».³

Μέσα στη διαπασών της κατεστημένης πολιτικής για τον πολιτισμό, μέσα στις δεδομένες αντιθέσεις για το πολιτιστικό γίγνεσθαι, υπάρχουν και οι «τρίτοι»: που υποστηρίζουν ότι ο λαός είναι η πηγή όλων των καταστάσεων και όλων των πόρων, είτε αυτά λέγονται κρατική επιχορήγηση είτε λέγονται ΕΣΠΑ. Ότι είναι ο μόνιμος τροφοδότης της έμπνευσης τόσων και τόσων καλλιτεχνών πρώτης γραμμής. Ότι είναι αυτός που παράγει άμεσα πολιτισμό ή παραδίνεται σ’ αυτόν και του προσδίδει ιδιαίτερη χροιά. Ότι δηλαδή λέει αυτό που πήγαν στις μνημονιακές συνθήκες να πουν «Οι καλλιτέχνες ενάντια στο μνημόνιο» – άσχετο αν στην πορεία το ξείπαν!⁴

Πολιτισμός με χρόνο, χωρίς «ρύπανση»…5

Τι προϋποθέτει ο πολιτισμός; Πρωτίστως θέλει χρόνο, δηλαδή χρόνο ελεύθερο. Κι ακόμη θέλει χρόνο «καθαρό», που δεν θα ρυπαίνεται από την ανασφάλεια, από τις σκέψεις ενός ανέργου ή ημιαπασχολούμενου για το πώς θα αντιμετωπίσει τα προβλήματα της βιωτής… Ο πολιτισμός βρίσκεται σε εχθρική σχέση με ένα γνωμικό του Πάπα Πίου του 12ου: «Να προφυλάξουμε τον εργαζόμενο από την πλαστή ιδέα πως ο άνθρωπος δουλεύει για να χαίρεται τον ελεύθερο χρόνο, διότι στην πραγματικότητα έχει τον ελεύθερο χρόνο για να προετοιμάζεται σωματικά και ψυχικά για τη δουλειά»!⁶

Οι δύο προϋποθέσεις του πολιτισμού, αυτή του ελεύθερου χρόνου και εκείνη του «καθαρού» χρόνου, απέχουν πολύ από το να εκπληρώνονται μέσα σε ένα καπιταλιστικό καθεστώς, επιδεινώνονται δε ιδιαίτερα μέσα στο πλαίσιο της «νεοφιλελεύθερης ποικιλίας» – όπως αυτό που δημιουργεί η σημερινή τάξη πραγμάτων.

Κατ’ αρχάς ο ελεύθερος χρόνος υπήρξε πάντοτε ένα μέγεθος κυμαινόμενο, που ακολουθούσε τους συσχετισμούς δυνάμεων.

● Ο Lionel Casson γράφει ότι τον 2ο αιώνα μ.Χ. υπήρχαν 130 ημέρες αργίας, ενώ οι Γάλλοι Φοσέ και Λορενζί ανεβάζουν τον αριθμό των αργιών κατά τον Γαλλικό Μεσαίωνα σε 84.

● Το 1579 ένα «θέσπισμα» σχετικά με τους εργάτες των ορυχείων της Βουργουνδίας καθιέρωνε την οκτάωρη εργάσιμη ημέρα, όμως δύο αιώνες αργότερα, στο Παρίσι του 1776, μια ομάδα εργαζομένων απεργούσε για τον περιορισμό της εργάσιμης ημέρας από 16 σε 14 ώρες!

● Στις ΗΠΑ ο «επίσημος» χρόνος εργασίας στη δεκαετία 1944-1953 έπεσε στις 40 ώρες από τις 70 ώρες της δεκαετίας του 1869-1878, ενώ ανάλογες εξελίξεις υπήρξαν και στην Ευρώπη.⁷

Ο Ρώσος πρωθυπουργός Μεντβέντεφ, μιλώντας (στις 11.6.2019) στη διάσκεψη της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας στην Γενεύη, δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο μελλοντικά να καθιερωθεί η τετραήμερη εβδομάδα εργασίας, λόγω των συντελούμενων αλλαγών στην παγκόσμια οικονομία.⁸

Κατά καιρούς οι εξελίξεις που αφορούσαν την αλλαγή του εργασιακού και του μετά την εργασία χρόνου σε συνθήκες μεγάλης τεχνολογικής προόδου, έδωσαν «δικαίωμα» σε ορισμένους συγγραφείς, όπως ο Αντρέ Γκορζ, να μιλήσουν για την υπέρβαση του εργασιοκεντρικού μοντέλου εργασίας.⁹ Όμως οι μεταγενέστερες εξελίξεις επιβεβαίωσαν το γεγονός ότι ο ελεύθερος χρόνος είναι μέτωπο: Μέτωπο όπου συγκρούονται τάσεις και συμφέροντα μεταξύ του κόσμου της εργασίας και του κόσμου του κεφαλαίου, όπου οτιδήποτε μπορεί να προκύψει.

Απόδειξη οι όροι υπό τους οποίους εφαρμόστηκε και πήρε μια ιδιαίτερη τροπή ο χρόνος εργασίας στις χώρες υπό μνημονιακό ζυγό: Όπου η εκάστοτε κυβερνητική παράταξη, όταν δεν αύξησε τον χρόνο εργασίας ή όταν δεν καθιέρωσε τις απλήρωτες υπερωρίες, έφτασε στο σημείο να «ρυπάνει» πρωτοφανώς τον χρόνο, να «διασφαλίσει» μια επισφάλεια της εργασίας στα ύψη, με την ανεργία (ανοιχτή ή συγκεκαλυμμένη) μέχρι 35%.

Ταυτόχρονα έκανε πολλούς ανθρώπους να μεταναστεύσουν με αριθμούς πρωτάκουστους. Το φαινόμενο ήταν ιδιαίτερα αισθητό στις «ανατολικές χώρες», όπου η μετανάστευση ξεπέρασε κάθε προηγούμενο.¹⁰

Τι συνέβη, σε ποιους

Δεν είναι περίεργο το γεγονός ότι επιφανείς άνθρωποι του πνεύματος, όπως ο Κώστας Γεωργουσόπουλος (1937-2024) και ο Μάνος Ελευθερίου (1938-2018), καταδικάστηκαν από το παρόν καθεστώς να ζουν με απολύτως περιορισμένους πόρους.

Ο πρώτος, «αυτός ο ακούραστος εργάτης του θεάτρου και του ελληνικού λόγου, ο συνεπής δάσκαλος, ο δίκαιος κριτικός θεάτρου, ο τρυφερός ποιητής, βρέθηκε στα 81 του χρόνια στο εδώλιο του κατηγορουμένου μαζί με τον ηθοποιό Γιώργο Μιχαλακόπουλο για τα χρέη του Θεατρικού Μουσείου προς το ΙΚΑ, τα οποία, όμως, δεν οφείλουν οι ίδιοι, αφού το Μουσείο επιχορηγείται από το κράτος και δεν έχει δικά του έσοδα από εμπορικές δραστηριότητες. Στην πραγματικότητα, το υπουργείο Πολιτισμού οφείλει τα χρήματα στο ΙΚΑ».¹¹

Ο Μάνος Ελευθερίου από την άλλη πλευρά ζούσε με μια σύνταξη που με το ζόρι εξασφάλιζε την επιβίωσή του. «Ζω με μια αξιοπρεπέστατη σύνταξη των 600 ευρώ!» έλεγε ο ίδιος, σαρκάζοντας και αυτοσαρκαζόμενος. «Και πάλι καλά να λέτε. Υπάρχουν άνθρωποι που παίρνουν 250 ευρώ» ανέφερε σε μια από τις τελευταίες του συνεντεύξεις.

Ο σπουδαίος ποιητής, στιχουργός και πεζογράφος δήλωνε χαμηλοσυνταξιούχος και σε σχετική ερώτηση δημοσιογράφου για το αν «θεωρεί πως κάποιος που έχει συμβάλει στο πνευματικό μας κεφάλαιο, όπως εσείς, θα έπρεπε να διαβιοί καλύτερα στα γηρατειά του;» απάντησε: «Δεν πιάνουν αυτά. Εδώ μου έκοψαν εντελώς το επικουρικό, το οποίο πλήρωνα επί 40 χρόνια. Μου το κόβουν ενώ δεν έκανα καμιά απάτη, δεν πρόδωσα την πατρίδα μου»…¹²

Το 2014 ο Δημήτρης Μαρωνίτης συνεντευξιαζόμενος στην Ιωάννα Κλεφτόγιαννη («Ελευθεροτυπία», 16.8.2014) καταγγέλλει τη μείωση της σύνταξής του στα 1.400 ευρώ. Ο δε αναγνωρισμένος διεθνώς διευθυντής φωτογραφίας Γιώργος Αρβανίτης, στα 85 του χρόνια (δουλεύοντας από το 1966 που έκανε την πρώτη του ταινία στη Φίνος), καταδικάζεται σε υστέρηση 5-6 μηνών για την απολαβή της σύνταξής του – λόγω γραφειοκρατικών τερτιπιών… (Facebook, 16.1.26, καταγγελία της Ναταλί Χατζηαντωνίου).

Αλλά η μανία του ελληνικού κράτους εναντίον των θεραπόντων της τέχνης δεν είναι πρόσφατη. Το 1991 πεθαίνει ο ποιητής Δημήτρης Χριστοδούλου πάμφτωχος και χωρίς σύνταξη. Με τη μεσολάβηση του Μίκη Θεοδωράκη μεταφέρεται από το ράντζο του Λαϊκού Νοσοκομείου σε ιδιωτική κλινική, όπου περνάει τις τελευταίες ημέρες του.

Δύσκολη δουλειά ο πολιτισμός

Δύσκολη η δουλειά ενός κομματάρχη, περιφερειάρχη, ανθρώπου της εξουσίας, που πρέπει να δικαιολογεί τις εξελίξεις που οδήγησαν σε αυτές τις μειώσεις.

Αφήνουμε στην άκρη την ελλείπουσα συστράτευση και την ταμιακή λογική όλων των μεγαλοπαραγόντων της πολιτικής για τα θέματα όπως τα παλιά καλά ξύλινα σκάφη, που η Ε.Ε. επιδοτεί την καταστροφή τους – με αποτέλεσμα να έχουν εκλείψει τα 13.000 από τα 17.500 ξύλινα σκάφη.¹³ Είναι κι αυτό ένα μέτρο της αδιαφορίας της εξουσίας για την «ενίσχυση» της ελληνικής αλιείας, με ηθικά υπεύθυνες τις επιδοτήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης…

Το αποτέλεσμα είναι εκ πρώτης όψεως η εξάλειψη των ταρσανάδων, η αποδυνάμωση και τελικά η εξαφάνιση των μαραγκών που λάξευαν τα όνειρα και τις ελπίδες των ανθρώπων από την αλιεία με μια καλλιτεχνική διάθεση, που παραδοσιακά υπηρετούσαν την αλίευση ή άλλες μικρές χρήσεις.¹⁴ Αλλά κατά βάθος αυτό που συνεπάγονται τα μέτρα είναι η εξάλειψη του παρελθόντος, η αποκοπή του παρόντος από έναν δεσμό όχι μόνο αισθητικό αλλά και λειτουργικό.¹⁵

Αφήνουμε στην άκρη την παράκαμψη του αρχαιολογικού νόμου και της συνταγματικής επιταγής της προστασίας του πολιτιστικού περιβάλλοντος, προς όφελος των μεγαλοκαρχαριών της Lamda Development S.A. και των σχεδίων της για την περιοχή του Ελληνικού: Όπου μεταξύ των αναρίθμητων επισημάνσεων που κάνει η «Ευρεία επιτροπή για το Ελληνικό» διαπιστώνεται ότι «Δεν έχουν ή πλημμελώς έχουν εκτιμηθεί οι επιπτώσεις από το σχέδιο που επιβαρύνουν το ανθρωπογενές, το κοινωνικό και το φυσικό περιβάλλον της πόλης αλλά και των περιοχών γύρω από το σχέδιο».¹⁶

Όσο δε για τις ανεμογεννήτριες, που έχουν την έγκριση της εξουσίας να εγκατασταθούν στις κορυφές των υψηλότερων ελληνικών βουνών, ας μη γίνεται λόγος: Η σύγχρονη εξαρτημένη Ελλάδα πάσχει από μια ασχημοκεντρική παράκρουση, καθώς τείνει να εξαλείψει όλες τις εστίες άγριας φύσης και ομορφιάς και να τις αντικαταστήσει με δρόμους και δίκτυα μεταφοράς της ενέργειας – αποκρούοντας παράλληλα κάθε ιδέα για εναλλακτική χωροθέτηση των ανεμογεννητριών στις παραλίες, στη θάλασσα, σε πεδινές περιοχές.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο η εξουσία δεν πλήττει μόνο τη φύση και ειδικές περιοχές του τοπίου, δεν τραυματίζει ανεπανόρθωτα μόνο τους πληθυσμούς των άγριων πουλιών και των ζώων, αλλά επιπλέον τραυματίζει το βίωμα της ορειβασίας.¹⁷

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

ΠΗΓΕΣ

1. Βασιλίκας Σαριλάκη, «Μπορεί να εκσυγχρονιστεί ο πολιτισμός στην Ελλάδα; Τι έργο έκανε η Ρένα Δούρου»

http://theartnoise.blogspot.com/2019/05/francois-mitterand.html

2. Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Ποιήματα», σε μετάφραση Μάριου Πλωρίτη, εκδόσεις «Θεμέλιο»

3. Τάση Παπαϊωάννου, «Για τη μαστορική http://oikologein.blogspot.com/2019/06/blog-post_63.html

4. Οι καλλιτέχνες ενάντια στο Μνημόνιο, http://www.nadiavalavani.gr/2012/04/blog-post.html

5. John Whitelegg: «Η ρύπανση του χρόνου», περιοδικό Ecologist, Ιούλιος 1993…

6. Gianni Toti, «Ο ελεύθερος χρόνος», εκδόσεις Μνήμη, Αθήνα 1982

7. Γιάννη Σχίζα, «Ο άλλος τουρισμός», Εναλλακτικές Εκδόσεις /ΟΙΚΟΤΟΠΙΑ, Απρίλιος 1998 , Αθληνα

8. (http://oikonikipragmatikotita.blogspot.com/2019/06/blog-post_67.html «Ο Ρώσσος πρωθυπουργός προβλέπει μελλοντικά 4ημερη διάρκεια εργασίας»

9. Γιάννη Σχίζα, «Ο άλλος τουρισμός»

10. Δημήτρη Κωνσταντακόπουλου , «Υπαρκτός Καπιταλισμός»: Δημογραφική κατάρρευση στην Ανατολική Ευρώπη»

http://oikonikipragmatikotita.blogspot.com/2019/06/y.html

11. Αναστασίας Βούλγαρη, «Ο Δρόμος της Αριστεράς», «Η ντροπιαστική δίωξη του Κ. Γεωργουσόπουλου», https://edromos.gr/i-ntropiastiki-dioksi-tou-k-georgousopoulou/!

12. Μάνος Ελευθερίου 23.7.18, https://oikologein.blogspot.com/2018/07/m.html

13. ΑΝΙΜΑ, Αρχέλων, Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσης και Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, απόφαση 1.10.2015

14. Διαμαρτυρία οικολογικών οργανώσεων την 9.9.2015

15. Τα ξύλινα σκάφη, σωρεία δημοσιεύσεων https://independentartsymposium.blogspot.com/p/ix-platforms-project-2019-https.html?fbclid=IwAR0bx2V5iD72T4x_4AhnJrCWCH1SYm4FdDMaRlXpc-xj8GEwTJnhso0fICM,

https://oikologein.blogspot.com/2019/03/blog-post_41.html Έντυπη Καθημερινή, Μαρίας Πουρνάρα

16. Ανακοίνωση «Ευρείας Επιτροπής για το Ελληνικό»

17. Ανεμογεννήτριες: Σωρεία δημοσιευμάτων https://oikologein.blogspot.com/2019/01/blog-post_84.html. Γιάννη Σχίζα : «Για ένα κίνημα κατά των ανεμογεννητριών χωρίς επισφαλή ιδεολογήματα»

Οι ανεμογεννήτριες και το τοπίο https://oikologein.blogspot.com/2018/10/blog-post_82.html

Διαβάστε επίσης:

Μερικά ποιήματα του Μπέρτολτ Μπρεχτ

Η δοσολογία του φωτός

Από πλατεία οδός, απλώς πλατεία – Από τον Ντοστογιέφσκι ως τους Μπιτλς και τον Ζακ Λυκ Γκοντάρ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.