Πέρα από τον αισθητικό βανδαλισμό των εγγραφών στους τοίχους ή στις άλλες επιφάνειες, υπάρχει και το πολεοδομικό «αποτύπωμα» αυτής της διαδικασίας: Η υπερχορήγηση συνθημάτων και εγγραφών στους τοίχους προκαλεί τη σιωπηλή απώθηση του πεζού από το τοπίο της πόλης, κάνοντας τον πεζό «ανεπαισθήτως» να μετατρέπεται στον πραγματικά εξόριστο αυτής της διαδικασίας ή εθίζοντάς τον και προκαλώντας έναν «μιθριδατισμό» σ’ αυτή τη διαδικασία.

Διότι, όσο είναι βέβαιο ότι υπάρχουν δυνάμεις της ζωοδότρας καλλιτεχνικής ορμής που σπρώχνουν τον πεζό στην κατάφαση του ζωντανού περιβάλλοντος, σε συνθήκες που το περιβάλλον είναι ευχάριστο, ελκυστικό, ικανό να εμπνέει για μια προσωρινή ή και μακροχρόνια διαμονή – παραδείγματος χάρη με την κατοίκηση –, άλλο τόσο είναι βέβαιο ότι υπάρχουν σαν αρνητικές εκφράσεις τέχνης οι βανδαλισμοί, οι κάθε είδους ανόητες εγγραφές πάνω στις επιφάνειες της πόλης, οι κακοποιήσεις αγαλμάτων, οι νοσηροί μετασχηματισμοί της όψης σπιτιών, που απωθούν και αποδιώχνουν τον πολίτη. Που δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να τον κλείνουν σε εσωτερικούς χώρους:

«Υπάρχει αναμφίβολα ένας “φαύλος κύκλος” πολεοδομικών εξελίξεων, μια καθοδική σπείρα που εκφράζει τη διαλεκτική του “κακού” που συσσωρεύεται, για να παράξει το “χειρότερο” και στη συνέχεια το “χειροτερότερο”. Το αντίθετο επίσης αληθεύει: Υπάρχει και ένας “αγαθός κύκλος”, που αναβαθμίζει τη σωματική κινητικότητα εις βάρος της μηχανικής κινητικότητας, κυρίως των ιδιωτικών αυτοκινήτων. Είναι ο αγαθός κύκλος που οδηγεί στην ανα-βάθμιση του καλού γούστου, της ευγένειας, της αισθητικής, της ανεκτικότητας, του αυτοφυούς χαμόγελου…»: Αν λάβουμε υπόψη ότι ο πεζός είναι χρήστης των δυνατοτήτων της πόλης κι όχι άτομο που περιφέρεται μεταξύ δύο μετεπιβιβάσεων στην πόλη.³¹

Η τέχνη εμπεριέχει τη δημιουργία σε πλαίσιο, όπως εμπεριέχει σαν μικρές «δημιουργίες τσέπης» τις «εγκαταστάσεις». Η τέχνη μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ενός χώρου που εκτείνεται, αν και παραμένει ο ίδιος, που υπερβαίνει τα «μικρά όνειρα», αλλά ταυτόχρονα συζεί με αυτά.

Τα γκράφιτι ως street art, ως καλλιτεχνικά έργα, ακριβώς μπορούν να πετύχουν αυτόν τον στόχο, επειδή έχουν την ικανότητα να προσδίδουν βάθος και πλάτος στο αστικό τοπίο – τελικά να το επεκτείνουν. Μαζί με το γκράφιτι υπάρχουν οι επίγειες διακοσμήσεις στα πατώματα, η επιδάφια τέχνη – που κάνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα, δηλαδή βαθαίνουν και δίνουν μεγαλύτερες διαστάσεις στον χώρο. Υπάρχουν και οι εγκαταστάσεις – installations, που προσφέρονται για την εκπομπή καλλιτεχνικών μηνυμάτων. Υπάρχει το νυκτερινό τοπίο της πόλης, που αξιώνει ειδικούς φωτισμούς, που αποστρέφεται το θάμβος και διεκδικεί μια ισορροπία με το σκοτάδι – δηλαδή που ζητά διακριτικότητα.

Υπάρχουν και πρωτοποριακές διατάξεις που σκορπίζουν τη μουσική στους πέντε ανέμους της πόλης, που λειτουργούν μουσικά, που αξιοποιούν τη ροή των ανέμων: που δοκιμάστηκαν και αποδείχτηκαν λειτουργικές στη Στοκχόλμη, στον σταθμό του μετρό, αλλά επίσης ευδοκίμησαν σε πόλεις του Εύξεινου Πόντου όπως η Βάρνα της Βουλγαρίας.³² Υπάρχει και μια τέχνη σουρεαλιστική, τέχνη του φανταστικού, που με τα συστατικά της πετυχαίνει να διεγείρει τη φαντασία του πολίτη. Ο καλλιτέχνης Δημήτρης Τσουμπλέκας μάς εισάγει στον κόσμο του Future Athens, που είναι ένας κόσμος με την Ομόνοια να έχει μετασχηματιστεί σε χώρο θαλάσσιας αναψυχής, με τη Βουλή να είναι χώρος αγώνων σέρφινγκ, με πυκνά δάση να περιβάλλουν την Ακρόπολη…

Η βαθμολογία

Σε ποιο από αυτά τα πεδία δοκιμάστηκε η Αθήνα και πήρε έναν αξιοπρεπή βαθμό; Δοκιμάστηκε με τις δημιουργίες του ΙΝΟ, του Αλέξανδρου Βασμουλάκη, του Βασίλη Μαργκοσιάν, του καλλιτέχνη που παρουσίασε έργο του Λεονάρντο Ντα Βίντσι στην οδό Πειραιώς και άλλων. Και όμως, όλα αυτά είναι νησίδα μέσα στον ωκεανό του αδέξιου και αστόχαστου γκράφιτι, που ζει χάρις στην ανοχή ή την αδιαφορία της κοινωνίας. Η «επιδάφια τέχνη» έχει να παρουσιάσει έναν απολογισμό που είναι πραγματικά περιορισμένος και ανεπαρκής.

Σε αντίθεση με κεντρικούς τουριστικούς άξονες της Αθήνας, γύρω από την Ακρόπολη και στην περιοχή του Φιλοπάππου, όπου παρουσιάζονται επιδάφιες διαμορφώσεις, αλλά κι ακόμη σε αντίθεση με τα νησιά των Κυκλάδων: όπου εμφανίζονται δείγματα γραφής ύστερα μάλιστα από λαϊκή πρωτοβουλία.³³ Εξαίρεση είναι βεβαίως και τα δείγματα επιδάφιας τέχνης στην οδό Φωκίωνος Νέγρη – κι αυτά όμως είχαν χαρακτήρα επικήδειο, προς τιμήν ενός δολοφονημένου… Στην Ακρόπολη και στην περιοχή Φιλοπάππου οι σχεδιασμοί του αστικού δαπέδου από τον Πικιώνη προσθέτουν μια όαση επιτηδευμένου εδάφους, αντί για την συνήθη Chalk Art με τη μικρή διάρκειά της.

Σε όλη πάντως την επικράτεια δεν λείπουν – αν και είναι μικρές και δυσδιάκριτες – κάποιες μορφές τέτοιας τέχνης, όπως λόγου χάρη στην Κοζάνη, που κατά κανόνα διακοσμούν σκάλες… Το νυχτερινό τοπίο εκπροσωπείται σε μεγάλο βαθμό από τους προβληματισμούς του Θεόδωρου Κοντορήγα. Γενικά η Αθήνα είναι υποφωτισμένη, πάσχει από το ημίφως αλλά και από τους ελαττωματικούς φωτισμούς που διαδέχονται μικρές εστίες ζωηρού φωτός…

Το ηχοτοπίο της Αθήνας παραμένει στην κατάσταση του τυχαίου, αν εξαιρέσει κανείς τους θορύβους που «εξέχουν» και προκαλούν ευθέως τους πολίτες. Τέλος υπάρχει η αναπόληση του φανταστικού, υπάρχει η σουρεάλ τέχνη με αγνά φυσικά υλικά, που μετασχηματίζει κυρίως τη φαντασία των ανθρώπων. Παραδείγματος χάρη στην έκθεση Future Athens (2004), όπου εκτίθεται η ιδέα μιας φουτουριστικής πόλης, μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες, με τη σύζευξη της οικονομικής προοπτικής, της πολιτιστικής ταυτότητας, της πολιτικής δυναμικής και της πολεοδομικής εξέλιξης.³⁴

Επίλογος

Ο πολιτισμός, είτε πρόκειται για «αυτοφυή» και ενεργητική παρέμβαση του λαϊκού παράγοντα είτε πρόκειται για «λαϊκή κατανάλωση» του αλλότριου πολιτιστικού έργου, είναι μια διαδικασία απαραίτητη στη ζωή. Στη σημερινή Ελλάδα δεν λείπουν οι προσπάθειες για τη δημιουργία ή την εμπέδωση ενός λαϊκού πολιτισμού. Μια τέτοια προσπάθεια εκθέτει «τις ρίζες και τα φτερά του λαϊκού πολιτισμού»: «Το ‘‘είναι’’, η ύπαρξη του κάθε πολιτισμού, η ουσία του δηλαδή, είναι ο λαϊκός πολιτισμός. Πολιτισμός προαιώνιος και καθαυτό ανθρώπινος, πολιτισμός με υπέρμετρη ποιοτική αξία, αν συγκριθεί με όλους τους αντίστοιχους πολιτισμούς εξουσίας / δύναμης / πολέμου.

Η κοινωνία δεν αλλάζει εύκολα. Αλλάζει μόνο όταν και όσο αλλάζουν οι άνθρωποι. ‘‘Φιλοκαλούντες, λοιπόν, μετ’ ευτελείας’’, ‘‘ας ξυπνήσουμε τις μνήμες των λωτοφάγων’’, που ξέχασαν την ομορφιά της ζωής και συναγελάζονται όλο και συχνότερα με την ασχήμια του κέρδους. ‘‘Ας προσπαθήσουμε να συνοδέψουμε τη βλακεία στην τελευταία της κατοικία’’, που λέει και ο ποιητής…».³⁶

Εννοείται πάντοτε ότι μιλάμε για τον Πολιτισμό που διακρίνεται από τον «Πολιτισμό» των επιχρυσωμένων εμφανίσεων και των τρεχαγυρευοπουλικών νοημάτων: Είναι μια διαδικασία που εδώ και τώρα «προπονεί» το άτομο σε υψηλότερους στόχους, πέρα από τις ανάγκες της καθημερινής επιβίωσης. Που υπηρετεί τη διατήρηση ή και την ανάπλαση της αισθητικής του αστικού χώρου, αλλά ταυτόχρονα υπεραμύνεται της γραφικότητας των νησιών και των ορεινών περιοχών μας.

Είναι μια διαδικασία που – υπογείως και υπεργείως – ως διαδικασία μεταμόρφωσης σπηλαίων (Paulete, αισθητική διαχείριση σπηλαίων, facebbok 2.2.17) ή διαχείρισης του υποθαλάσσιου χώρου (ο Jason Decaire Taylor που αναπτύσσει τις φιγούρες του μέσα στο υγρό στοιχείο της Αγίας Νάπας στην Κύπρο, facebook, 9.2.21). Κοντολογίς είναι ο Πολιτισμός που δεν είναι απλός συντηρητής, αλλά προχωράει ένα βήμα μπροστά, προβαίνοντας σε αλλαγή της κατάστασης πραγμάτων σε ένα μικρό κύκλο ανθρώπων, και μ’ αυτό τον τρόπο δουλεύοντας για τη γενικότερη αλλαγή.

Αυτόν τον πολιτισμό φοβούνται οι εκπρόσωποι των καταπιεστικών τάξεων: Γι’ αυτό τείνουν να τον «πατάξουν» με τα ελλειμματικά και αόριστα δημιουργήματά τους, που κινούνται μεταξύ ασάφειας και οπισθοδρομικού χάους…

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

Πηγές

31. Γιάννη Σχίζα «Για τους πεζούς», http://www.avgi.gr/article/10811/9686977/gia-tous-pezous

32. Βουλγαρία: Με το μηχάνημα ή τη διάταξη αυτή παράγεται ήχος – αρκεί να φυσάει αέρας… Είναι κι αυτό ένα μέσο που χρησιμοποιούν σε βουλγαρικές πόλεις του Εύξεινου για να εμπλουτίζουν το αστικό τοπίο

https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10219120360221084&set=a.4442341617865&type=3&eid=ARDmOJ6RwGFSYG1OxxjXnKTGffF-Vcw5zxmEAoetbD3dGka0KtDOTOSVQP3Lq5_VZyKMHBvV-fvbMbr5

33. https://www.facebook.com/yiannis.schizas/posts/10219496472183648 Κύθνος

http://www.avgi.gr/article/10811/9686977/gia-tous-pezous Γιάννης Σχίζας, «Για τους πεζούς»

34. Έκθεση Future Athens, με συμμετοχή των Δημήτρη Τσουμπλέκα, Χρήστου Χωμενίδη, Γιάννη Πανούση, Αμάντας Μιχαλοπούλου, Μέμου Φιλιππίδη κ.ά.

Οικοτοπία, Ιανουάριος 2005

35. Πρόχειρος υπολογισμός πολιτιστικών πεπραγμένων ΣΥΡΙΖΑ από υποψήφια βουλευτίνα

36. Συνέδριο που οργανώθηκε με επιστημονικό υπεύθυνο τον καθηγητή Καππόπουλο: «Οι Ρίζες και τα Φτερά του Λαϊκού Πολιτισμού», Τεχνόπολη, 18 Οκτωβρίου 2017

Διαβάστε επίσης:

Ο «Πολιτισμός» πηγή δυστυχίας (Μέρος Β)

Ο «Πολιτισμός» πηγή δυστυχίας – Μέρος πρώτο

Μερικά ποιήματα του Μπέρτολτ Μπρεχτ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.