Η εικόνα κράτησε λίγο. Μια δήλωση, μια διαρροή, μια αίσθηση ότι κάτι αλλάζει. Ότι υπάρχει μια συμφωνία, μια συνεννόηση που μπορεί να σταθεροποιήσει την κατάσταση στον Περσικό. Ότι τα Στενά του Ορμούζ «ανοίγουν» και η κρίση περνά σε φάση αποκλιμάκωσης.

Η αισιόδοξη εικόνα, που τόσο έχουν ανάγκη οι αγορές, δεν κράτησε – γιατί δεν υπήρξε ποτέ τέτοια συμφωνία. Αυτό που παρουσιάστηκε ως «deal» μετά τις πρώτες συνομιλίες ΗΠΑ – Ιράν στο Πακιστάν ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, μια άτυπη κατανόηση. Ήταν αυτή η εικόνα μια στιγμιαία ισορροπία, το προϊόν πίεσης που «νιώθουν» για διαφορετικούς λόγους ο καθένας και οι δύο εμπλεκόμενοι και όχι αποτέλεσμα στρατηγικής σύγκλισης. Και αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη, γιατί εξηγεί γιατί η κατάσταση, μετά τα «αισιόδοξα» μηνύματα, επανήλθε τόσο γρήγορα στο γνώριμο μοτίβο έντασης.

Το πρόβλημα δεν είναι επικοινωνιακό. Είναι βαθύτερο. Έχει να κάνει με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη φύση της σύγκρουσης. Αν τη δούμε (τη σύγκρουση) ως ένα επεισόδιο που οδηγείται σε λύση, θα ψάχνουμε συνεχώς το «πότε τελειώνει». Αν τη δούμε ως σύστημα, τότε το ερώτημα αλλάζει: πώς λειτουργεί και γιατί διατηρείται.

Η αέναη σύγκρουση

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν δεν κινούνται προς ένα «τέλος». Δεν επιδιώκουν έναν πόλεμο με σαφή νικητή και ηττημένο. Αντίθετα, λειτουργούν μέσα σε ένα πλαίσιο όπου η ένταση είναι εργαλείο.

Για την Ουάσιγκτον, ο στόχος είναι να διατηρήσει τον έλεγχο σε κρίσιμους γεωοικονομικούς κόμβους: θαλάσσια περάσματα, ενεργειακές ροές, σημεία που επηρεάζουν όχι μόνο την περιοχή αλλά και την παγκόσμια αγορά. Η στρατηγική της δεν είναι να «κλείσει» το μέτωπο, αλλά να το κρατήσει εντός ελεγχόμενων ορίων.

Για την Τεχεράνη, η λογική είναι διαφορετική αλλά συμπληρωματική. Δεν επιδιώκει να συγκρουστεί μετωπικά με μια υπερδύναμη. Επιδιώκει να παραμείνει παίκτης, να διατηρήσει την ικανότητα να επηρεάζει τις εξελίξεις, να αυξάνει το κόστος για τους αντιπάλους της χωρίς να περνά το κατώφλι μιας ολοκληρωτικής σύγκρουσης.

Αυτό δημιουργεί ένα ιδιότυπο ισοζύγιο:

• καμία πλευρά δεν θέλει πλήρη πόλεμο,
• καμία πλευρά δεν εγκαταλείπει τα εργαλεία πίεσης,
• και οι δύο αποδέχονται, σιωπηρά, μια διαρκή κατάσταση έντασης 

Με απλά λόγια: η σύγκρουση δεν οδηγείται σε λύση. Συντηρείται, γιατί εξυπηρετεί.

Η γεωγραφία της ισχύος

Σε αυτό το πλαίσιο, τα Στενά του Ορμούζ αποκτούν μια σημασία που ξεπερνά τη γεωγραφία. Είναι ένας από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαδρόμους στον κόσμο. Από εκεί περνά ένα κρίσιμο ποσοστό των ενεργειακών πόρων προς τις παγκόσμιες αγορές. Αυτό σημαίνει ότι κάθε ένταση στην περιοχή δεν είναι περιφερειακή. Είναι παγκόσμιας εμβέλειας.

Η Τεχεράνη το γνωρίζει και το αξιοποιεί. Τα Στενά δεν είναι για το Ιράν ένα πρόβλημα προς επίλυση. Είναι ένα εργαλείο πίεσης. Η απειλή διαταραχής της ροής είναι από μόνη της μοχλός ισχύος – ακόμη και αν δεν υλοποιηθεί πλήρως.

Από την άλλη, η Ουάσιγκτον δεν μπορεί να επιτρέψει την απώλεια ελέγχου σε ένα τέτοιο κρίσιμο γεωπολιτικό σημείο. Όχι μόνο για λόγους ενεργειακούς, αλλά και γιατί η σταθερότητα των ροών συνδέεται άμεσα με τη συνολική ισορροπία ισχύος – ιδιαίτερα απέναντι σε ανταγωνιστές όπως η Κίνα.

Έτσι, τα Στενά λειτουργούν ως κάτι περισσότερο από ένα πέρασμα:

• είναι εργαλείο πίεσης για το Ιράν, 
• είναι κόκκινη γραμμή για τις ΗΠΑ, 
• και είναι σημείο ευπάθειας για την παγκόσμια οικονομία.

Διπλωματία και σύγκρουση

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι αμερικανοϊρανικές επαφές –μέσω τρίτων καναλιών (χώρες του Κόλπου, Πακιστάν κ.λπ.) – αποκτούν έναν συγκεκριμένο ρόλο. Δεν είναι διαπραγματεύσεις ειρήνης. Είναι μηχανισμοί αποφυγής ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης. Αυτές οι επαφές δεν παράγουν συμφωνίες, αλλά σκιαγραφούν τα όρια:

• μέχρι πού μπορεί να φτάσει η ένταση,
• ποια γραμμή δεν πρέπει να ξεπεραστεί,
• πώς αποφεύγεται ένα ατύχημα που θα οδηγήσει σε πόλεμο.

Αυτό που στην πολιτική γλώσσα παρουσιάζεται ως «πρόοδος», στην πραγματικότητα είναι κάτι πολύ πιο περιορισμένο: μια προσωρινή κατανόηση για το πώς θα συνεχιστεί η σύγκρουση χωρίς να εκτροχιαστεί.

Στην Ευρώπη ο λογαριασμός

Αν το πρώτο επίπεδο της ανάλυσης αφορά τη φύση της σύγκρουσης, το δεύτερο αφορά το ποιοι πληρώνουν το κόστος. Και εδώ η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σε μια γνώριμη αλλά προβληματική θέση: δεν καθορίζει το πεδίο, αλλά επηρεάζεται άμεσα από αυτό.

Η ευρωπαϊκή οικονομία παραμένει εξαρτημένη από εισαγόμενη ενέργεια. Η μείωση της ρωσικής εξάρτησης μετά το 2022 δεν σήμανε ενεργειακή αυτάρκεια· σήμανε ανακατεύθυνση των ροών προς άλλες πηγές και διαδρομές. Πολλές από αυτές περνούν από τον Περσικό και, τελικά, από τα Στενά του Ορμούζ.

Αυτό δημιουργεί έναν άμεσο μηχανισμό μετάδοσης της κρίσης:

• η γεωπολιτική ένταση οδηγεί σε άνοδο των τιμών ενέργειας,
• η αύξηση τιμών προκαλεί πληθωριστική πίεση,
• ο πληθωρισμός συνεπάγεται πολιτικό κόστος και κοινωνική πίεση για τις κυβερνήσεις.

Η «αλυσίδα» δημιουργείται ταχύτατα και σχεδόν αυτόματα. Δεν μεσολαβεί πολιτικός έλεγχος, ούτε ευρωπαϊκός μηχανισμός που να μπορεί να «αποσβέσει» την ένταση.

Δομικό έλλειμμα ισχύος

Το πρόβλημα για την Ευρώπη δεν είναι απλώς ενεργειακό. Είναι στρατηγικό. Δεν διαθέτει τα εργαλεία για να επηρεάσει αποφασιστικά την κατάσταση στον Περσικό.

Συνοπτικά:

• δεν υπάρχει ενιαία στρατιωτική παρουσία με αποτρεπτικό βάρος,
• δεν υπάρχει πλήρως ενοποιημένη ενεργειακή πολιτική,
• δεν υπάρχει ικανότητα επιβολής όρων σε κρίσιμα γεωπολιτικά σημεία.

Έτσι, η Ευρώπη λειτουργεί ως δέκτης ισχύος άλλων – όχι ως αυτόνομος παράγοντας.

Αυτό εξηγεί και τη στάση της στις κρίσεις: επιλέγει περιορισμένη εμπλοκή, αποφεύγει την άμεση σύγκρουση, επενδύει σε ναυτική επιτήρηση και προστασία εμπορίου. Μια στάση που περιορίζει τους κινδύνους, αλλά δεν αλλάζει τους όρους του παιχνιδιού.

Η οικονομία της αβεβαιότητας

Η συνέπεια αυτής της θέσης είναι ότι η ευρωπαϊκή οικονομία λειτουργεί σε ένα καθεστώς διαρκούς αβεβαιότητας. Δεν πρόκειται για μια έκτακτη κρίση που θα απορροφηθεί. Είναι ένα περιβάλλον όπου το ρίσκο ενσωματώνεται μόνιμα στις τιμές.

Αυτό φαίνεται σε τρία επίπεδα:

• Ενέργεια: διακυμάνσεις στις τιμές πετρελαίου και LNG με βάση την ένταση στον Περσικό.
• Ναυτιλία: αυξημένα ασφάλιστρα κινδύνου και κόστος μεταφοράς.
• Επενδύσεις: επιφυλακτικότητα σε projects που απαιτούν μακροχρόνια σταθερότητα.

Με άλλα λόγια, η κρίση δεν είναι εξωτερική. Έχει γίνει εσωτερική μεταβλητή της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Ελλάδα: ενεργειακός κόμβος ή αδύναμος κρίκος;

Ανάμεσα στη γεωγραφία που ευνοεί και τη γεωπολιτική που δεν συγχωρεί

Υπάρχει μια φράση που επαναλαμβάνεται όλο και πιο συχνά τα τελευταία χρόνια: η Ελλάδα εξελίσσεται σε «ενεργειακό κόμβο». Ακούγεται καλά, έχει βάρος, δημιουργεί την αίσθηση μιας χώρας που ανεβαίνει κατηγορία.

Το ερώτημα, ωστόσο, είναι απλό: πόσο από αυτό είναι πραγματικότητα και πόσο αφήγημα;

Η γεωγραφία, πράγματι, είναι με το μέρος της χώρας. Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα σημείο όπου τέμνονται ενεργειακές και εμπορικές διαδρομές. Συνδέει την ανατολική Μεσόγειο με τα Βαλκάνια, λειτουργεί ως πύλη προς την κεντρική Ευρώπη, φιλοξενεί υποδομές που αποκτούν αυξανόμενη σημασία.

Σε αυτό το επίπεδο, τα δεδομένα είναι υπαρκτά:

• αγωγοί και διασυνδέσεις φυσικού αερίου,
• υποδομές LNG που ενισχύουν την ευελιξία τροφοδοσίας,
• λιμάνια και βάσεις με επιχειρησιακή σημασία,
• και μια συζήτηση που επιστρέφει για έρευνες υδρογονανθράκων, ιδιαίτερα στο Ιόνιο.

Μέχρι εδώ, η εικόνα είναι καθαρή. Η Ελλάδα μπορεί να λειτουργήσει ως κόμβος. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η δυνατότητα βαφτίζεται αυτομάτως ισχύς.

Ο κόμβος χωρίς έλεγχο

Η ενεργειακή σημασία της Ελλάδας δεν προκύπτει σε κενό. Προκύπτει (μόνο) μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο – αυτό της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των δυτικών ενεργειακών επιλογών. Με άλλα λόγια, η χώρα γίνεται κόμβος επειδή τη χρειάζεται, ως κόμβο, το (ευρωατλαντικό) σύστημα.

Και εδώ εμφανίζεται η πρώτη αντίφαση:

• η Ελλάδα αποκτά ρόλο,
• αλλά δεν καθορίζει τους όρους του.

Δηλαδή, η χώρα είναι μέρος του σχεδιασμού – όχι ο σχεδιαστής.

Σε περιόδους σταθερότητας, αυτό μοιάζει επαρκές. Σε περιόδους έντασης όμως, όπως η τρέχουσα, το κενό φαίνεται.

Γεωπολιτική αξία και ρίσκο

Η αστάθεια στον Περσικό και η αβεβαιότητα γύρω από τα Στενά του Ορμούζ ανεβάζουν τη σημασία κάθε εναλλακτικής διαδρομής. Άρα και της Ελλάδας.

Αλλά η γεωπολιτική δεν λειτουργεί μονοσήμαντα. Ό,τι αποκτά αξία, αποκτά και έκθεση σε κινδύνους.

Οι ίδιες υποδομές που παρουσιάζονται ως πλεονέκτημα:

• εντάσσονται σε στρατηγικούς σχεδιασμούς τρίτων,
• λειτουργούν ως κρίσιμοι κρίκοι μιας ευρύτερης αλυσίδας,
• και, σε συνθήκες κλιμάκωσης, μετατρέπονται σε πιθανούς στόχους.

Με απλά λόγια, η γεωπολιτική αναβάθμιση της χώρας δεν είναι δωρεάν – έχει κόστος. Υπό αυτήν την έννοια τα πυρά που συχνά – πυκνά εξαπολύονται το τελευταίο διάστημα από την Άγκυρα κατά της τριμερούς συμμαχίας Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ περιγράφουν κάποια από τα πιθανά κόστη που συνεπάγεται ο αναβαθμισμένος ρόλος που επιφυλάσσουν στην Ελλάδα – για τους δικούς τους λόγους – ΗΠΑ και Ισραήλ…

Η προσδοκία των γεωτρήσεων

Σε αυτό το περιβάλλον, η συζήτηση για τις γεωτρήσεις επιστρέφει με ένταση. Η λογική είναι δελεαστική: αν η Ευρώπη θέλει να απεξαρτηθεί ενεργειακά από ασταθείς περιοχές, τότε τα ελληνικά κοιτάσματα, εφόσον βρεθούν και αξιοποιηθούν, μπορούν να συμβάλουν στην ευρωπαϊκή ενεργειακή επάρκεια.

Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι λιγότερο εντυπωσιακή.

Οι γεωτρήσεις:

• απαιτούν χρόνια για να αποδώσουν,
• χρειάζονται σταθερό επενδυτικό περιβάλλον,
• εντάσσονται σε μια Ευρώπη που ήδη μετακινείται προς άλλες μορφές ενέργειας.

Σε τελική ανάλυση μόνο μέσα απ’ αυτό το πρίσμα μπορεί να γίνει ρεαλιστική απεικόνιση της ευκαιρίας των γεωτρήσεων στο Ιόνιο (που συμφωνήθηκε πρόσφατα). Πρόκειται για ευκαιρία που δεν είναι ούτε άμεση ούτε εξασφαλισμένη.

Στο τι μπορεί τελικά να εξελιχθεί η Ελλάδα, είναι καθαρά πρακτικό θέμα. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η χώρα μπορεί να είναι ενεργειακός κόμβος. Αυτό της έχει δοθεί, από τη γεωγραφία και τους υπερατλαντικούς συμμάχους της. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να είναι κόμβος χωρίς να γίνει ταυτόχρονα ο πιο ευάλωτος κρίκος της αλυσίδας.

Γιατί σε αυτό το περιβάλλον:

• η ενέργεια είναι πολιτική ισχύς,
• οι υποδομές είναι γεωπολιτικά εργαλεία,
• και οι επιλογές έχουν συνέπειες που δεν ελέγχονται πλήρως.

Όλα αυτά για την Ελλάδα δεν είναι ούτε απλώς «ευκαιρία» ούτε απλώς «κίνδυνος». Είναι κάτι πιο σύνθετο.

Η χώρα που βρίσκεται στο σωστό σημείο – σε μια λάθος εποχή. Και σε τέτοιες εποχές, τη διαφορά δεν την κάνει η (γεωγραφική) θέση στον χάρτη. Την κάνει το ποιος γράφει τους όρους του παιχνιδιού. Και είναι σαφές ότι αυτοί οι όροι του μεγάλου παιχνιδιού δεν γράφονται στην Αθήνα από την (όποια) ελληνική κυβέρνηση…

Διαβάστε επίσης:

Ακριβά πληρώνει τον ΟΠΕΚΕΠΕ η ΝΔ: Εσωκομματική φουρτούνα και δημοσκοπική πτώση ταράζουν κόμμα και Μαξίμου

Περσικός Κόλπος: Πίεση των ΗΠΑ για συμφωνία και ναυτικός αποκλεισμός στο Ιράν – Η Τεχεράνη κατάσχει πλοία στο Στενό του Ορμούζ

Συνομιλίες Λιβάνου-Ισραήλ στις ΗΠΑ: Παράταση εκεχερίας για έναν μήνα θα ζητήσει η Βηρυτός – Συνεχίζει τους βομβαρδισμούς ο IDF

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.