Ο πόλεμος έχει προκαλέσει μια συστημική κατάρρευση του οικονομικού μοντέλου του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC). Μετά το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ (4 Μαρτίου 2026), οι εξαγωγές πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) διακόπηκαν, οδηγώντας την τιμή του Brent πάνω από τα 120 δολάρια το βαρέλι και αναγκάζοντας την QatarEnergy να κηρύξει κατάσταση ανωτέρας βίας για όλες τις εξαγωγές της.

Τα αραβικά κράτη του Κόλπου βρίσκονται γεωγραφικά κοντά σε ορισμένες από τις πιο καταστροφικές πρόσφατες συγκρούσεις, όπως στη Συρία, τη Γάζα, τον Λίβανο και την Υεμένη. Αν και ορισμένα από αυτά έχουν δεχθεί επιθέσεις από τους Χούθι, σε γενικές γραμμές είχαν αποφύγει σημαντικές και διαρκείς επιθέσεις από το Ιράν.

Όλα αυτά άλλαξαν στις 28 Φεβρουαρίου, με την έναρξη της αμερικανοϊσραηλινής σύγκρουσης με το Ιράν. Οι χώρες του GCC δέχθηκαν περίπου το 83% του συνόλου των πυραυλικών και drone επιθέσεων κατά τη διάρκεια του πολέμου. Μάλιστα, τα Εμιράτα δέχτηκαν τα περισσότερα πλήγματα από οποιαδήποτε άλλη χώρα, περισσότερα ακόμη και από το Ισραήλ.

Μεταξύ εκεχειρίας και κλιμάκωσης

Όπως αναφέρει η αναλύτρια Stefanie Hausheer Ali, μη μόνιμη συνεργάτης στο πρόγραμμα Μέσης Ανατολής του αμερικανικού think tank Atlantic Council, σήμερα, το σοκ από τον πόλεμο και οι ανησυχίες για μελλοντικές επιθέσεις απειλούν το αίσθημα ασφάλειας, ευημερίας και ευκαιριών, που ιδιαίτερα η Σαουδική Αραβία και τα Εμιράτα καλλιεργούν εδώ και χρόνια, επενδύοντας δισεκατομμύρια, καθώς επιδιώκουν να διαφοροποιήσουν τις οικονομίες τους πέρα από τα κέρδη που αποφέρουν οι υδρογονάνθρακες.

Η Stefanie Hausheer Ali διαπιστώνει ότι οι χώρες του Κόλπου βρίσκονται πλέον αντιμέτωπες με ένα παράδοξο: Εξαρτώνται από τις Ηνωμένες Πολιτείες για την ασφάλειά τους και δεν υπάρχει αξιόπιστη εναλλακτική. Πέραν αυτών, εκτιμά ότι δύο είναι τα βασικά σενάρια από εδώ και πέρα:

● Πρώτο σενάριο η διατήρηση της κατάπαυσης του πυρός. Σε αυτό το σενάριο οι ΗΠΑ και το Ιράν καταλήγουν σε μια συμφωνία – πλαίσιο για επιμέρους ζητήματα, όπως το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, γεγονός που θα μπορούσε να παρατείνει την εκεχειρία και να οδηγήσει σε ευρύτερες διαπραγματεύσεις.

● Δεύτερο σενάριο η κατάρρευση της κατάπαυσης του πυρός. Αν δεν υπάρξει συμφωνία, είναι πιθανή η κλιμάκωση με περισσότερες επιθέσεις σε χώρες του GCC, καθώς και πλήγματα σε ενεργειακές εγκαταστάσεις του Ιράν.

Ωστόσο, ανεξαρτήτως σεναρίου, τα κράτη του Κόλπου καλούνται πλέον να διαχειριστούν ένα ευρύ φάσμα νέων προκλήσεων ασφάλειας και οικονομίας.

Αβεβαιότητα

Εξετάζοντας τις επιπτώσεις του πολέμου του Ιράν σε περιφερειακό επίπεδο, οι γεωστρατηγικοί αναλυτές Yoel Guzansky και Ron Tira του Ινστιτούτου Μελετών Εθνικής Ασφάλειας (INSS) του Ισραήλ υποστηρίζουν ότι, παρά τη σημαντική στρατιωτική και οικονομική πίεση που δέχθηκε το Ιράν, η συνολική στρατηγική θέση των χωρών του Κόλπου δεν έχει βελτιωθεί.

Αντιθέτως, έχει επιδεινωθεί λόγω της συνεχιζόμενης ιρανικής απειλής, της ευαλωτότητας της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, της περιορισμένης – όπως αποδείχθηκε – αξιοπιστίας της αμερικανικής αποτροπής και της διατήρησης μιας ασταθούς περιφερειακής ασφάλειας, χωρίς αποτελεσματικό μηχανισμό προστασίας ή αποκλιμάκωσης των εντάσεων. Ο πόλεμος 

● ανέδειξε τα όρια της αμερικανικής αποτροπής,

● επιβεβαίωσε την ανθεκτικότητα του ιρανικού καθεστώτος και

● ενίσχυσε την ανάγκη των χωρών του Κόλπου να συνεχίσουν μια πολιτική στρατηγικής εξισορρόπησης. Δηλαδή να επιδιώξουν ταυτόχρονα σχέσεις συνεργασίας με περισσότερους παίκτες, ώστε να μειώσουν τον κίνδυνο.

Σύμφωνα με τους δύο αναλυτές του INSS, ήδη πριν από τον πόλεμο, το στρατηγικό περιβάλλον της περιοχής χαρακτηριζόταν από σταδιακή αποδυνάμωση της παραδοσιακής αμερικανικής εγγύησης ασφάλειας. Οι χώρες του Κόλπου, ιστορικά ενταγμένες στο φιλοαμερικανικό στρατόπεδο, είχαν ήδη αρχίσει να αμφισβητούν το κατά πόσον οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν πρόθυμες να αναλάβουν άμεσο στρατιωτικό κόστος για την προστασία τους. Παράλληλα, αναζητούσαν εναλλακτικές συνεργασίες με δυνάμεις όπως η Κίνα, η Ρωσία, αλλά και περιφερειακούς παίκτες όπως το Πακιστάν και η Τουρκία, ενώ ταυτόχρονα επιδίωκαν αποκλιμάκωση με το Ιράν.

Ο πόλεμος, αντί να ξεκαθαρίσει το τοπίο, επιδείνωσε τις υπάρχουσες αβεβαιότητες. Το Ιράν, ακόμη και έπειτα από σοβαρά πλήγματα στις στρατιωτικές και πυρηνικές του υποδομές, απέδειξε ότι διατηρεί σημαντικές δυνατότητες αποτροπής και άσκησης πίεσης. Διατήρησε την ικανότητα να απειλεί τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαδρόμους σε παγκόσμιο επίπεδο, και να πλήττει κρίσιμες ενεργειακές και βιομηχανικές υποδομές στον Κόλπο με βαλλιστικά βλήματα εδάφους – εδάφους, βλήματα cruise και οπλισμένα μη επανδρωμένα αεροσκάφη. 

Ένα από τα πιο σημαντικά σημεία της ανάλυσης είναι η εκτίμηση ότι η αμερικανική στρατιωτική ισχύς δεν κατόρθωσε να εξαλείψει πλήρως την ιρανική απειλή ούτε να εγγυηθεί την πλήρη ασφάλεια των ενεργειακών ροών και των υποδομών του Κόλπου.

Οι Guzansky και Tira τονίζουν επίσης την ανθεκτικότητα του ιρανικού καθεστώτος. Παρά τις απώλειες, η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία ανασυγκροτήθηκε γρήγορα, ενώ κρίσιμες στρατιωτικές δυνατότητες παρέμειναν επιχειρησιακά ενεργές. Ακόμη και το πυρηνικό πρόγραμμα, με αποθέματα υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου και υπόγειες εγκαταστάσεις, δεν φαίνεται να έχει καταστραφεί.

Από την πλευρά των χωρών του Κόλπου ο πόλεμος τις έφερε στο επίκεντρο μιας σύγκρουσης που δεν επιδίωκαν. Το Ιράν τις αντιμετώπισε ως δευτερεύον αλλά κρίσιμο πεδίο πίεσης προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, διεξάγοντας επιθέσεις σε υποδομές και επιχειρώντας να διαταράξει την περιφερειακή και παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια.

Υπό τον φόβο των ιρανικών αντιποίνων αλλά και της αβεβαιότητας ως προς τη διάρκεια και τους στόχους του πολέμου, οι περισσότερες χώρες του Κόλπου δεν συμμετείχαν ενεργά στις επιθετικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν. Ακολούθησαν μια προσεκτική και ισορροπημένη στρατηγική, συνεργάστηκαν σε περιορισμένο βαθμό με τις ΗΠΑ, επέτρεψαν επιχειρησιακή χρήση των εδαφών τους, αλλά απέφυγαν να εμπλακούν άμεσα σε επιθετικές ενέργειες. Γνωρίζουν ότι, ανεξαρτήτως της έκβασης της σύγκρουσης, θα συνεχίσουν να συνυπάρχουν γεωγραφικά με το Ιράν, γεγονός που περιορίζει την πρόθεσή τους για πλήρη ρήξη.

Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι η έλλειψη ενότητας μεταξύ των χωρών του Κόλπου. Οι αναλυτές υπογραμμίζουν ότι δεν υπάρχει ενιαία στρατηγική απέναντι στο Ιράν.

● Το Ομάν διατηρεί παραδοσιακά διαμεσολαβητικό ρόλο και σχέσεις συνεργασίας με την Τεχεράνη.

● Τα Εμιράτα υιοθετούν πιο σκληρή στάση, λόγω των άμεσων επιθέσεων που υπέστησαν.

● Η Σαουδική Αραβία επιλέγει μια ισορροπημένη προσέγγιση, συνδυάζοντας αποτροπή και διπλωματική αποκλιμάκωση.

● Το Κατάρ επιδιώκει ταυτόχρονα συνεργασία με τις ΗΠΑ και ρόλο διαμεσολαβητή μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρών.

Αυτή η διαφοροποίηση καθιστά δύσκολη τη δημιουργία ενιαίου μετώπου.

Ένα κρίσιμο συμπέρασμα των Guzansky και Tira είναι ότι οι ενεργειακές και εμπορικές εναλλακτικές, όπως οι αγωγοί παράκαμψης των Στενών του Ορμούζ, μπορούν να μειώσουν αλλά όχι να εξαλείψουν την ιρανική επιρροή. Το Ιράν διατηρεί την επιχειρησιακή δυνατότητα να πλήξει χερσαίες ενεργειακές υποδομές και να απειλήσει κρίσιμες εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς υδρογονανθράκων. Συνεπώς ο Περσικός Κόλπος παραμένει στρατηγικά ευάλωτος.

Συνολικά, η ανάλυση του Ινστιτούτου Μελετών Εθνικής Ασφάλειας του Ισραήλ καταλήγει ότι ο πόλεμος δεν άλλαξε θεμελιωδώς την ισορροπία ισχύος στην περιοχή. Αντίθετα

● ενίσχυσε την αβεβαιότητα,

● επιβεβαίωσε την ανάγκη εξάρτησης από τις ΗΠΑ,

● ώθησε τα κράτη του Κόλπου σε μια ακόμη πιο σύνθετη στρατηγική εξισορρόπησης μεταξύ αποτροπής, διπλωματίας και προσαρμογής σε μια διαρκώς απρόβλεπτη ιρανική απειλή.

Τρία πιθανά σενάρια για μετά τον πόλεμο

Μετά την παρούσα συγκρουσιακή κατάσταση, η επόμενη μέρα για τα κράτη του Κόλπου διαμορφώνεται μέσα σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας, εύθραυστων ισορροπιών και έντονων γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Σύμφωνα με τους αναλυτές Andrew Leber και Sam Worby του Ιδρύματος Carnegie για τη Διεθνή Ειρήνη, η περιοχή του Κόλπου βρίσκεται μπροστά σε τρεις βασικές πιθανές εξελίξεις – σενάρια, οι οποίες αναμένεται να καθορίσουν την πορεία της τα επόμενα χρόνια.

1. Το πρώτο και πιο αισιόδοξο σενάριο προβλέπει μια ουσιαστική ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των χωρών του Κόλπου. Το Ιράν ως κοινή απειλή και για τα έξι κράτη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC) λειτουργεί ως καταλύτης για την κατανόηση της ανάγκης συλλογικής άμυνας. Σε αυτό το πλαίσιο, η δημιουργία ενός ενοποιημένου συστήματος αεράμυνας θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό βήμα για την αντιμετώπιση της μελλοντικής ιρανικής βαλλιστικής απειλής.

Παράλληλα, η κοινή προμήθεια και παραγωγή αμυντικού εξοπλισμού θα μείωνε την εξάρτηση από εξωτερικούς παράγοντες, όπως για παράδειγμα οι Ηνωμένες Πολιτείες, και θα ενίσχυε την πολεμική βιομηχανία του συνόλου των χωρών της Αραβικής Χερσονήσου.

Η ιρανική κρίση έδειξε ότι οι χώρες του Κόλπου χρειάζονται, μεταξύ άλλων, πιο ανθεκτικές υποδομές. Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν επιβεβαίωσε τη σημασία των μακροχρόνιων επενδύσεων της Σαουδικής Αραβίας και των Εμιράτων σε έργα αγωγών υδρογονανθράκων, που μπορούν να παρακάμπτουν τα Στενά και να οδηγούν σε εναλλακτικά λιμάνια του Κόλπου του Ομάν ή και της Ερυθράς Θάλασσας.

Ωστόσο αυτοί οι αγωγοί αποτελούν μόνο μια μερική λύση, καθώς δεν ωφελούν όλα τα κράτη του Κόλπου και δεν καλύπτουν το εμπόριο των κρίσιμων μη πετρελαϊκών αγαθών, όπως τα λιπάσματα του Κατάρ.

2. Το δεύτερο και πιο ρεαλιστικό σενάριο είναι αυτό της περιορισμένης συνεργασίας, που αντικατοπτρίζει και την ιστορική πορεία των χωρών του Κόλπου. Παρά την εμφανή ανάγκη για ενότητα, οι εσωτερικές διαφορές μεταξύ των κρατών, σε πολιτικό, οικονομικό και στρατηγικό επίπεδο, παραμένουν σημαντικές και διαχρονικές. Συνοριακές διαμάχες, ιδεολογικές αποκλίσεις και οικονομικός ανταγωνισμός έχουν στο παρελθόν εμποδίσει βαθύτερες μορφές ολοκλήρωσης, όπως η δημιουργία κοινής αγοράς ή ενιαίας στρατιωτικής δύναμης.

Η διαφορετική σχέση συνεργασίας με εξωτερικούς κρατικούς δρώντες, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ιράν και το Ισραήλ, ενισχύει τις εσωτερικές εντάσεις. Για παράδειγμα, ορισμένα κράτη επιδιώκουν στενότερη συνεργασία με τη Δύση και το Ισραήλ, ενώ άλλα υιοθετούν πιο επιφυλακτική ή και επικριτική στάση.

3. Το τρίτο και πιο ανησυχητικό σενάριο αφορά την πιθανότητα βαθύτερης ρήξης. Σε αυτήν την περίπτωση ο ανταγωνισμός μεταξύ των ισχυρότερων παικτών, όπως η Σαουδική Αραβία και τα Εμιράτα, θα μπορούσε να ενταθεί οδηγώντας σε πολιτικές και οικονομικές συγκρούσεις.

Η διαφωνία για τον ρόλο του Ισραήλ στην περιοχή συνιστά έναν επιπλέον παράγοντα διχασμού, καθώς το κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον διαφέρει από χώρα σε χώρα.

Πέραν αυτών, οι διαφορετικές στρατηγικές απέναντι στο Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες ενδέχεται να δημιουργήσουν αντίπαλα στρατόπεδα. Ορισμένες χώρες μπορεί να επιλέξουν την προσέγγιση και τη διπλωματία, ενώ άλλες να υιοθετήσουν πιο επιθετικές πολιτικές, ενισχύοντας τις σχέσεις τους με δυτικές δυνάμεις. Αυτό το ενδεχόμενο όχι μόνο θα υπονόμευε τη συνοχή του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου, αλλά θα άνοιγε και τον δρόμο για μεγαλύτερη παρέμβαση εξωτερικών δυνάμεων στην περιοχή.

Συνολικά, το μέλλον του Κόλπου εξαρτάται από την ικανότητα των χωρών του να ισορροπήσουν ανάμεσα στην εθνική τους αυτονομία και την ανάγκη για συλλογική δράση. Η ενίσχυση της συνεργασίας θα μπορούσε να τους επιτρέψει να διαμορφώσουν πιο ενεργά τις εξελίξεις και να μειώσουν την εξάρτησή τους από εξωτερικούς παράγοντες. Αντίθετα, η διατήρηση ή η επιδείνωση των διαφορών θα τους καταστήσει πιο ευάλωτους σε γεωπολιτικές πιέσεις και κρίσεις.

Σε μια εποχή αυξανόμενης αβεβαιότητας, το διακύβευμα για τα κράτη του Κόλπου δεν είναι απλώς η ασφάλεια ή η οικονομική ανάπτυξη, αλλά η ίδια η δυνατότητά τους να καθορίζουν το μέλλον τους σε ένα μεταβαλλόμενο και ολοένα πιο απειλητικό διεθνές περιβάλλον.

* Ο Βασίλης Γιαννακόπουλος είναι ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής ([email protected])

Διαβάστε επίσης:

Ουκρανία: Τουλάχιστον δύο νεκροί και οκτώ τραυματίες σε ρωσική επίθεση στο Ντνίπρο (video)

Συνομιλίες Λιβάνου-Ισραήλ στις ΗΠΑ: Παράταση εκεχερίας για έναν μήνα θα ζητήσει η Βηρυτός – Συνεχίζει τους βομβαρδισμούς ο IDF

Γάζα: Πέντε νεκροί από ισραηλινό πλήγμα κοντά σε τέμενος – Ανάμεσά τους 3 παιδιά (video)

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.