Όταν η φωτιά ξεπερνά τα μοντέλα – Γιατί οι επιστήμονες μιλούν για σημείο καμπής

Η κλίμακα των δασικών πυρκαγιών που πλήττουν τη Γαλλία και την Ισπανία είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτή. Στη νοτιοδυτική Γαλλία, μία από τις μεγάλες πυρκαγιές έχει καταστρέψει έκταση τετραπλάσια από το μέγεθος του Παρισιού. Σχεδόν 250.000 άνθρωποι έχουν απομακρυνθεί από την περιοχή της Ζιρόντ, ενώ οι φλόγες πλησιάζουν προς το Μπορντό.

Στην Ισπανία, οι πυρκαγιές έχουν κινηθεί προς την κατεύθυνση της πρωτεύουσας, της Μαδρίτης. Και στις δύο χώρες, ειδυλλιακοί προορισμοί διακοπών έχουν μετατραπεί σε ζώνες που θυμίζουν εμπόλεμη κατάσταση. Μέχρι την Τρίτη, οι φλόγες είχαν υποχωρήσει, όμως οι αρχές ανησυχούν ότι το νέο κύμα καύσωνα που έρχεται μπορεί να αναζωπυρώσει τις εστίες που σιγοκαίνε. Μεγάλο μέρος της Ευρώπης —της ηπείρου που θερμαίνεται ταχύτερα στον κόσμο— βρίσκεται σε αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιών, σύμφωνα με ευρωπαϊκή υπηρεσία παρακολούθησης.

Οι επιστήμονες προσπαθούν πλέον να επικαιροποιήσουν την κατανόησή τους για το πώς ξεκινούν, εξαπλώνονται και εντείνονται οι πυρκαγιές. «Βλέπουμε τη φωτιά να κάνει πράγματα που δεν περιμέναμε, σε περιοχές που δεν περιμέναμε, και τα επιστημονικά μας μοντέλα δυσκολεύονται να ακολουθήσουν», λέει η Κέριν Λιτλ, ερευνήτρια στην πυρογεωγραφία στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ στη Βρετανία, όπως μεταδίδουν οι Financial Times. Προσθέτει ότι η κλιματική αλλαγή και οι μεταβολές στη χρήση γης αυξάνουν τον κίνδυνο ακραίων πυρκαγιών. Πέρυσι, η ίδια συνυπέγραψε μελέτη της Βασιλικής Εταιρείας (Royal Society), σύμφωνα με την οποία έχουμε περάσει ένα «σημείο καμπής κλίματος-πυρκαγιών», πέρα από το εύρος που μπορούν να προβλέψουν τα υπάρχοντα μοντέλα.

Καθώς οι περίοδοι πυρκαγιών μεγαλώνουν και περισσότερες εκτάσεις παραμένουν σε κατάσταση καύσης, χώρες, κοινότητες και υπηρεσίες αντιμετώπισης έκτακτων αναγκών θα χρειαστεί σαφώς να επανεξετάσουν τη σχέση τους με τις δασικές πυρκαγιές. Ερευνητές όπως η Λιτλ προσαρμόζουν τις επιστημονικές προσεγγίσεις σε νέα ακραία φαινόμενα. Όμως αυτά τα δραματικά γεγονότα δείχνουν τον κίνδυνο εισόδου σε μια ζώνη «σημείου καμπής», όπου οι πυρκαγιές καίνε ταχύτερα, σε μεγαλύτερη έκταση, για περισσότερο χρόνο και με μεγαλύτερη απροβλεψιμότητα από ποτέ.

Μια δασική πυρκαγιά είναι, σε γενικές γραμμές, μια ανεξέλεγκτη πυρκαγιά που απαιτεί επέμβαση έκτακτης ανάγκης. Οι ταξινομήσεις διαφέρουν, αλλά μια πυρκαγιά χαρακτηρίζεται συχνά «μεγα-πυρκαγιά» όταν ξεπερνά περίπου τα 100.000 στρέμματα.

Αν και οι περισσότερες δασικές πυρκαγιές ξεκινούν εξαιτίας ανθρώπινων ενεργειών —όπως ένα πεταμένο τσιγάρο ή εμπρησμός— οι επιπτώσεις τους έχουν επιδεινωθεί από το φαινόμενο του «κλιματικού εκκρεμούς»: την εποχική εναλλαγή ανάμεσα σε ακραίες βροχοπτώσεις και ακραία ζέστη. Οι υγρότεροι χειμώνες και άνοιξες επιτρέπουν στην περισσότερη βλάστηση να αναπτυχθεί· στη συνέχεια, τα θερμότερα καλοκαίρια την ξεραίνουν και τη μετατρέπουν σε καύσιμη ύλη.

Στη Γαλλία, η πυρκαγιά έχει δημιουργήσει το δικό της βίαιο μετεωρολογικό σύστημα, καθιστώντας επικίνδυνη την προσέγγισή της. Αυτές οι «πυροσωρειτομελανίες» (pyrocumulonimbus), που σχηματίζονται από ανοδικές στήλες τέφρας, καπνού και υδρατμών, έχουν παρατηρηθεί στην Αυστραλία, τις ΗΠΑ και τον Καναδά, αλλά σπάνια στην Ευρώπη. Καθώς οι υδρατμοί ανεβαίνουν, ψύχονται και σχηματίζουν νέφος, με όλα τα χαρακτηριστικά μιας κανονικής καταιγίδας, όπως ισχυρούς ανέμους και κεραυνούς.

Αυτή η ακραία συμπεριφορά, εξηγεί η Λιτλ, βρίσκεται έξω από τα συνηθισμένα μοντέλα πυρκαγιών, όπως και η ταχύτατη εξάπλωση κατά τη διάρκεια της νύχτας (λόγω της χαμηλής υγρασίας). Η ίδια επισημαίνει ότι η ευφλεκτότητα της βλάστησης είναι μια μη γραμμική ιδιότητα, η οποία φαίνεται να έχει ξεπεράσει ένα σημείο καμπής εξαιτίας της πρωτοφανούς ξηρασίας και των επαναλαμβανόμενων καυσώνων: «Η καύσιμη ύλη και οι ατμοσφαιρικές συνθήκες ξεπερνούν κρίσιμα όρια που τα ιστορικά μοντέλα δεν χρειαζόταν να αναπαραστήσουν, επειδή αυτά τα όρια σπάνια έφταναν στο παρελθόν».

Η μελέτη της Royal Society εντόπισε τρεις τομείς που χρειάζονται επειγόντως προσοχή: τον τρόπο με τον οποίο ξεκινούν οι φωτιές, εξαπλώνονται και προκαλούν ζημιές, ιδιαίτερα στα όρια μεταξύ υπαίθρου και αστικών περιοχών· την ενίσχυση της ανθεκτικότητας κοινοτήτων και οικοσυστημάτων· και τη μέτρηση των επιπτώσεων των πυρκαγιών στην ατμόσφαιρα και το κλίμα. Η διαχείριση της καύσιμης ύλης —δηλαδή η στρατηγική απομάκρυνση βλάστησης— θεωρείται αποτελεσματικό μέσο πρόληψης καταστροφών.

Όπου υπάρχει πυρκαγιά, υπάρχει και τοξικός καπνός — ένας παράγοντας υγείας που παραμένει ανεπαρκώς ενσωματωμένος στα μοντέλα πυρκαγιών. Ο καπνός περιέχει ατμοσφαιρικούς ρύπους όπως όζον, μονοξείδιο του άνθρακα και οξείδια του αζώτου, καθώς και λεπτά σωματίδια που μπορούν να εισχωρήσουν στους πνεύμονες και στην κυκλοφορία του αίματος. Ο καπνός από τις δασικές πυρκαγιές συνδέεται με περίπου 340.000 πρόωρους θανάτους ετησίως, ο αριθμός αυτός αναμένεται να αυξηθεί καθώς οι πυρκαγιές εντείνονται και ο καπνός μεταφέρεται σε μεγαλύτερες αποστάσεις.

Αν και η καύση αποτελεί φυσικό χαρακτηριστικό πολλών οικοσυστημάτων —καθαρίζοντας χώρο για άλλα είδη και βοηθώντας στη βλάστηση φυτών προσαρμοσμένων στη φωτιά— οι σημερινές πυρκαγιές εισχωρούν πλέον σε περιβάλλοντα που δεν είναι προσαρμοσμένα σε αυτές, όπως τροπικά δάση και η αρκτική τούνδρα μεγάλου υψομέτρου. Αυτές οι φυσικές «δεξαμενές άνθρακα» κινδυνεύουν να μετατραπούν σε πηγές εκπομπών άνθρακα. Οι πυρκαγιές του Καναδά το 2023 εκτιμάται ότι συνέβαλαν κατά 23% στις παγκόσμιες εκπομπές άνθρακα από πυρκαγιές εκείνης της χρονιάς. Αυτό επιταχύνει περαιτέρω την υπερθέρμανση, η οποία με τη σειρά της αυξάνει τον κίνδυνο πυρκαγιών.

Καθώς όλο και μεγαλύτερα τμήματα του πλανήτη καίγονται, οι κύκλοι ανάδρασης του κλίματος μοιάζουν ολοένα και περισσότερο με φαύλους κύκλους χωρίς έξοδο.

Διαβάστε επίσης:

Πώς συνδέονται τα ακραία καιρικά φαινόμενα στην Ευρώπη

Οι φωτιές δημιουργούν τον δικό τους καιρό: Τι είναι τα «πυρονέφη» και γιατί έχουν γίνει όλο και πιο διαδεδομένα στην Ευρώπη

Οι φωτιές αναδιαμορφώνουν το ευρωπαϊκό καλοκαίρι

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.