Θέουτα: Η σκοτεινή ρωγμή που ξεγυμνώνει την Ευρώπη

Η Θέουτα δεν αντιμετώπισε απλώς μια νέα μεταναστευτική πίεση. Βρέθηκε στο επίκεντρο μιας ανθρώπινης τραγωδίας, μιας γεωπολιτικής σύγκρουσης και μιας ακόμη ευρωπαϊκής πολιτικής αποτυχίας.

Περισσότεροι από 72.000 άνθρωποι εξήλθαν μαζικά από το Μαρόκο στο ισπανικό εξκλάβιο, διά ξηράς και θαλάσσης. Οι πρώτες ισπανικές ανακοινώσεις ανέφεραν ότι περίπου 48.000 επέστρεψαν στο Μαρόκο μέσα σε 48 ώρες, ενώ ο νεότερος απολογισμός ανεβάζει τις επιστροφές σε περίπου 69.500 σε χρονικό διάστημα τεσσάρων ημερών. Χιλιάδες εξακολουθούν να παραμένουν στη Θέουτα, οι υποδομές έχουν υπερφορτωθεί και τουλάχιστον 72 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στην ισπανική πλευρά, ενώ ακόμη 11 θάνατοι καταγράφηκαν στο Μαρόκο.

Το Ραμπάτ απέδωσε τη μαζική κινητοποίηση στην παραπληροφόρηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και στη δράση των διακινητών. Πράγματι, διαδόθηκε ευρέως ο ψευδής ισχυρισμός ότι πρόσφατη ισπανική δικαστική απόφαση καθιστούσε αδύνατη την επιστροφή όσων έφθαναν κολυμπώντας στη Θέουτα. Η απόφαση δεν απαγόρευε τις επιστροφές· απαιτούσε να μην πραγματοποιούνται χωρίς τις νόμιμες διαδικαστικές εγγυήσεις.

Αυτή, όμως, είναι μόνο η επιφάνεια. Πίσω από τα δυσάρεστα αυτά γεγονότα δεσπόζει η παλαιά και άλυτη σύγκρουση Μαρόκου–Αλγερίας για τη Δυτική Σαχάρα.

Το 2022 η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ εγκατέλειψε την κατα βάση διαχρονική ισπανική στάση και χαρακτήρισε το μαροκινό σχέδιο αυτονομίας για τη Δυτική Σαχάρα την πλέον σοβαρή και ρεαλιστική βάση επίλυσης. Η παραπάνω κίνηση εξομάλυνε τις σχέσεις με το Ραμπάτ, αλλά προκάλεσε βαθιά ρήξη με την Αλγερία, η οποία υποστηρίζει το Μέτωπο Πολισάριο και το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των Σαχράουι.

Στις 20 Ιουλίου 2026, μόλις λίγες ημέρες πριν από την έκρηξη στον ισπανικό θύλακα της βόρειας Αφρικής, ο Σάντσεθ επισκέφθηκε το Αλγέρι και ανακοίνωσε την έναρξη «νέας φάσης» στις διμερείς σχέσεις, με συνεργασία στην ενέργεια, στην ασφάλεια, στο Σαχέλ και στη μετανάστευση, καθώς και νέα διακυβερνητική συνάντηση το φθινόπωρο.

Δεν έχει αποδειχθεί ότι το Μαρόκο οργάνωσε τη μαζική διέλευση. Οι ισπανικές υπηρεσίες φέρονται να εκτιμούν ότι το Ραμπάτ δεν σχεδίασε την κρίση, αλλά άφησε τους συνοριακούς ελέγχους να χαλαρώσουν. Η χρονική συγκυρία, η ένταση της κινητοποίησης και το προηγούμενο του 2021 καθιστούν, πάντως, αφελή την πλήρη αποσύνδεση των γεγονότων από τη γεωπολιτική. Τότε, περίπου 8.000 άνθρωποι πέρασαν στη Θέουτα μετά την απόφαση της Μαδρίτης να περιθάλψει τον ηγέτη του Πολισάριο, Μπραχίμ Γκάλι, και η χαλάρωση των μαροκινών ελέγχων θεωρήθηκε πράξη πολιτικής πίεσης.

Το πιθανότερο είναι ότι το Μαρόκο δεν χρειαζόταν να δημιουργήσει την κρίση. Αρκούσε να υπενθυμίσει στη Μαδρίτη ότι διαθέτει τη δυνατότητα να ανοίγει ή να κλείνει τη μεταναστευτική στρόφιγγα. Η Ισπανία επιχείρησε να αποκαταστήσει τις σχέσεις της με την Αλγερία δίχως να απωλέσει τα οφέλη της συνεργασίας με το Μαρόκο. Ανακάλυψε, όμως, ότι στη γεωπολιτική δεν σου δίδεται η δυνατότητα πάντοτε να εισπράττεις τα ανταλλάγματα και από τις δύο πλευρές χωρίς κόστος.

Η Θέουτα αποτελεί ισπανικό έδαφος και εξωτερικό σύνορο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μαζί με τη Μελίγια συγκροτεί τα μοναδικά χερσαία σύνορα της ΕΕ με την αφρικανική ήπειρο. Το ειδικό καθεστώς των δύο πόλεων έναντι της Σένγκεν και οι έλεγχοι στις μετακινήσεις προς την ηπειρωτική Ισπανία δεν εξαφανίζουν την ευρωπαϊκή διάσταση της κρίσης. Αντιθέτως, αποδεικνύουν πόσο εύκολα ένα περιφερειακό γεωπολιτικό ρήγμα μεταφέρεται στην καρδιά της Ευρώπης.

Η Ένωση συγκάλεσε έκτακτη συνεδρίαση των υπουργών Εσωτερικών (εκφράζοντας πλήρη «εικονική» αλληλεγγύη δια στόματος του Επιτρόπου μετανάστευσης), αφού προηγουμένως άφησε την κρίση να εξελιχθεί σε ανθρώπινη εκατόμβη και σε «διπλωματική φασαρία».

Και στο σημείο αυτό αποκαλύπτεται η ελαφρότητα και η «γύμνια» της σημερινής ευρωπαϊκής ηγεσίας.

Αντί για κοινή στρατηγική, ορισμένοι Ευρωπαίοι πολιτικοί αρχηγοί έσπευσαν να μετατρέψουν τους νεκρούς της Θέουτα σε προεκλογικό υλικό. Η Ιταλία και άλλες κυβερνήσεις μίλησαν για απομόνωση της Ισπανίας ή ακόμη και για «αναστολή της Σένγκεν», σαν να μπορούσε ένα κράτος να αποβάλει αυθαίρετα ένα άλλο από τον κοινό χώρο ελεύθερης κυκλοφορίας. Δεν πρόκειται για σοβαρή ευρωπαϊκή πολιτική. Συνιστά αντιθέτως, εθνική μικροπολιτική ντυμένη με τον μανδύα της ασφάλειας.

Ο Κώδικας Συνόρων του Σένγκεν επιτρέπει την προσωρινή επαναφορά εσωτερικών ελέγχων μόνο ως εξαιρετικό και έσχατο μέτρο, όταν ενέχεται σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη ή την εσωτερική ασφάλεια. Οι έλεγχοι οφείλουν να είναι αναγκαίοι, αναλογικοί και περιορισμένοι χρονικά. Δεν αποτελούν μηχανισμό πολιτικής τιμωρίας, ούτε εργαλείο επίδειξης αποφασιστικότητας για κυβερνήσεις που αδυνατούν να προτείνουν πραγματική λύση.

Το πρόβλημα δεν επιλύεται ελέγχοντας Ισπανούς ταξιδιώτες στα ιταλικά αεροδρόμια. Δεν προστατεύεις τη Θέουτα υψώνοντας νέα σύνορα μεταξύ Ρώμης, Παρισιού και Μαδρίτης. Απλώς μεταφέρεις την αποτυχία από το εξωτερικό σύνορο στο εσωτερικό της Ένωσης και επιτρέπεις στα τρίτα κράτη να παρατηρούν ότι η μεταναστευτική πίεση αρκεί για να στρέψει τους Ευρωπαίους, τον έναν εναντίον του άλλου.

Ευθύνη έχει και η Ισπανία. Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη δεν αποτελεί λευκή επιταγή ούτε άλλοθι για ελλιπή προετοιμασία, αντιφατικά πολιτικά μηνύματα ή ανεπαρκή συνοριακή επιτήρηση. Όποιος διαχειρίζεται εξωτερικό σύνορο της Ένωσης οφείλει να διαθέτει σχέδιο, υπηρεσίες έγκαιρης προειδοποίησης και ικανότητα άμεσης αντίδρασης. Η αποτυχία των αρχών να προβλέψουν μια τόσο μαζική κινητοποίηση δεν δύναται να κρυφτεί πίσω από γενικόλογες εκκλήσεις αλληλεγγύης.

Από την άλλη πλευρά, τα άρθρα 77 και 80 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) επιβάλλουν αποτελεσματική διαχείριση των εξωτερικών συνόρων, αλληλεγγύη και δίκαιη κατανομή των ευθυνών. Η Θέουτα δεν αποτελεί αποκλειστικό πρόβλημα της Ισπανίας, όπως το Αιγαίο και ο Έβρος αντίστοιχα μόνο για την Ελλάδα και η Κεντρική Μεσόγειος για την Ιταλία.

Η απάντηση απαιτεί κοινή φύλαξη, πραγματική επιχειρησιακή ενίσχυση της Frontex, καταπολέμηση των διακινητών, έγκαιρη αντιμετώπιση των ψηφιακών εκστρατειών παραπληροφόρησης, νόμιμες και ταχείες επιστροφές και μείωση της επικίνδυνης εξάρτησης από τρίτες χώρες. Η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να αναθέτει την ασφάλεια των συνόρων της σε κυβερνήσεις που, όταν αλλάζουν οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί, αποκτούν τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν ανθρώπους ως μοχλό διαπραγμάτευσης.

Η φύλαξη των συνόρων, ωστόσο, δεν καταργεί το δίκαιο. Τα άρθρα 18 και 19 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων κατοχυρώνουν το δικαίωμα ασύλου, απαγορεύουν τις συλλογικές απελάσεις και προστατεύουν από την επαναπροώθηση σε τόπο όπου υπάρχει σοβαρός κίνδυνος δίωξης, βασανιστηρίων ή απάνθρωπης μεταχείρισης. Η αρχή της μη επαναπροώθησης θεμελιώνεται επίσης στο άρθρο 33 της Σύμβασης της Γενεύης.

Η Ευρώπη οφείλει, επομένως, να απορρίψει και τις δύο βολικές αυταπάτες: ότι αφενός ο έλεγχος των συνόρων πρόκειται για κάτι το απάνθρωπο και αφετέρου ότι η παραβίαση του κράτους δικαίου αποτελεί ασφάλεια. Χωρίς σύνορα δεν υπάρχει πολιτική ένωση. Δίχως δίκαιο δεν υπάρχει Ευρώπη.

Η Θέουτα ξεγύμνωσε μια ήπειρο που διαθέτει συνθήκες, οργανισμούς και μηχανισμούς, αλλά στερείται πολιτικού θάρρους. Οι χαμηλού βεληνεκούς ευρωπαίοι ηγέτες απαιτούν αλληλεγγύη όταν οι ίδιοι πιέζονται και υψώνουν παράλληλα τείχη όταν βρίσκεται σε έκτακτη ανάγκη ο γείτονάς τους. Συνεπώς δεν οικοδομείται μια Ένωση που όλοι οραματίζονται. Κατασκευάζεται μια εύθραυστη αλυσίδα πανικού των κρατών-μελών που απειλεί την ευρωπαϊκή συνοχή.

Όταν ένα εξωτερικό σύνορο μετατρέπεται σε γεωπολιτικό όπλο και οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις απαντούν στρεφόμενες η μία εναντίον της άλλης, δεν καταρρέει μόνο η Σένγκεν. Καταρρέει η ίδια η ιδέα ότι η Ευρώπη θα καταφέρει να καταστεί μια ισχυρή πολιτική ένωση και όχι απλώς μια αγορά που λειτουργεί μέχρι την επόμενη κρίση.

* Ο Λυκούργος Λιακάκος είναι Διδάκτωρ Διεθνούς Δικαίου Παντείου Πανεπιστημίου

Διαβάστε επίσης:

Ιδού το κράτος της «σταθερότητας» (οκτώ νεκροί κι οκτώ ερωτήματα)

Ο νέος νόμος για το νερό, είναι προεκλογική υπόσχεση στους κατασκευαστές και νερουλάδες

Η πραγματική εικόνα των συντάξεων

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.