Οι «Πέρσες» του Αισχύλου είναι και αντιπολεμικό έργο

Με αφορμή το φετινό ανέβασμα της παράστασης των «Περσών» του Αισχύλου στο πλαίσιο  του «Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2026», πυροδοτήθηκαν ή καλύτερα αναζωπυρώθηκαν, αφού το συγκεκριμένο έργο «ερέθισε» και στο παρελθόν, συζητήσεις, άρθρα και αναρτήσεις στο διαδίκτυο που σε κάποιες περιπτώσεις αγγίζουν τα όρια της «φιλολογικής σύρραξης» με μήλο της έριδος την παραδοχή ή μη του χαρακτηρισμού του έργου ως αντιπολεμικού. 

Με την ευκαιρία αυτή ζητήσαμε από τον συγγραφέα Κώστα Χατζηεμμανουήλ να μας δώσει τη δική του άποψη. «Το ερώτημα αυτό με απασχόλησε για πρώτη φορά το 2006, όταν μετέφραζα τους «Πέρσες του Αισχύλου» για τα «ελληνικά γράμματα» και ξανά το 2017 για την «ΕΛΛΗΝΟΕΚΔΟΤΙΚΗ».

Για να μπορέσουμε να βγάλουμε άκρη και να καταλήξουμε σε κάποια συμπεράσματα σχετικά με το ερώτημα αν οι Πέρσες είναι έργο αντιπολεμικό ή όχι, οφείλουμε κατ’ αρχήν να απαντήσουμε στα πιο κάτω ζητήματα:

1. Ποιο είναι το κοσμοείδωλο του Αισχύλου;
2. Ποια είναι η εποχή και οι αξίες της χρονικής περιόδου που γράφτηκαν οι Πέρσες;  
3. Ποια υπήρξε η πρόθεση του ποιητή ως προς τα μηνύματα που ήθελε να περάσει;

1. Ανεξάρτητα από την πρόθεσή του, υπάρχουν στίχοι που στηρίζουν τον χαρακτηρισμό των Περσών σαν έργο αντιπολεμικό;

 Η εποχή

Ας ρίξουμε λοιπόν μια ματιά στην εποχή που διάπλασε τον Αισχύλο. Ο Αισχύλος γεννήθηκε το 525 π.Χ., το τέταρτο δηλαδή έτος της 63^ης Ολυμπιάδας, στην Ελευσίνα από έναν ευγενή γαιοκτήμονα που λεγόταν Ευφορίωνας. Στο επιτύμβιο επίγραμμά του, που το αποδίδουν στον ίδιο, δεν μνημονεύει καθόλου το έργο του, παρά μόνο τον αγώνα του εναντίον των Περσών, στον Μαραθώνα, όπου έπεσε ο αδελφός του ο Κυναίγειρος και στη Σαλαμίνα. Ο Ηρόδοτος, σύμφωνα με τον Albin Lesky, βάζει στο στόμα του Θεμιστοκλή αυτά που σκεφτόταν ο καθένας ύστερα από την νίκη: δεν τα κατορθώσαμε εμείς αυτά, τα έκαμαν οι θεοί και οι ήρωες. Πράγματι, ήταν κοινή πίστη, μεταξύ των Αθηναίων, ότι ο θεός Πάνας φανερώθηκε στον κήρυκα  των Αθηναίων, καθώς επέστρεφε από την Σπάρτη άπρακτος στην Αθήνα και υποσχέθηκε στους Αθηναίους φιλία και βοήθεια. Στην μάχη λοιπόν του Μαραθώνα ένας άνθρωπος που ξεφύτρωσε από το χώμα, ο Έχετλος, θέριζε του Πέρσες. Στην Σαλαμίνα, όταν κρίνονταν τα πάντα, ανάλαμψαν από την κοιτίδα των μυστηρίων, την Ελευσίνα, φώτα μυστηριακά και από την Αίγινα γίγαντες ένοπλοι άπλωσαν τα μπράτσα πάνω από τα πλοία των Ελλήνων. Όλα αυτά τα αναφέρω για να αποδώσω την εποχή που διάπλασε τον Αισχύλο και διαμόρφωσε το Αισχύλειο κοσμοείδωλο, δηλαδή την συνολική εικόνα, αντίληψη ή αναπαράσταση που σχηματίζει ο άνθρωποςή μια κοινωνία για τον γύρω φυσικό και κοινωνικό κόσμο, για το νοητικό δηλαδή  μοντέλο με το οποίο ερμηνεύεται η πραγματικότητα σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο.

Οι στίχοι 

Στη συνέχεια επιλέγω στίχους από τους Πέρσες του Αισχύλου για να τεκμηριώσω τις θέσεις και απόψεις μου πάνω στα ζητήματα που έθεσα πιο πάνω: «ύβρις γαρ εξανθούσ’ εκάρπωσεν στάχυν άτης» ακούγεται από το στόμα του φαντάσματος του Δαρείου και σε μόλις έξι λέξεις ο ποιητής μας δίνει το νόημα της αισχύλειας θείας Δίκης (Δίας-Δίκη).

Η Άτη είναι το πεπρωμένο που στέλνουν οι θεοί στους ανθρώπους. Αυτή έρχεται κοντά τους χαμογελαστή, τους θολώνει το μυαλό, τους ξεγελά, τους γεμίζει αλαζονεία και ασέβεια και έτσι τυφλωμένους τους αφήνει να τραβήξουν τον δρόμο της καταστροφής τους.

Η ανθρώπινη φύση βάζει κάποια όρια στους θνητούς. Όποιος άνθρωπος τολμήσει  να ξεπεράσει τα όρια που του έχουν οριστεί διαπράττει  ‘Υβρη. Ακολουθεί η Τίσις, η τελική δηλαδή τιμωρία και η αποκατάσταση της ισορροπίας, ως «ύβρεως άποινα  καθέων φρονημάτων», που σημαίνει «πληρωμή για την ασέβεια στους θεούς και τη μεγάλη τους ύβρη».

Ο Ξέρξης τυφλωμένος από την Άτη τάραξε την τάξη των στοιχείων της φύσης και έκανε τη θάλασσα στεριά δένοντας τον Ελλήσποντο  με την  τεράστια πλοιογέφυρά του. «και τοδ’ εξέπραξεν, ώστε Βόσπορον κλήσαι μέγαν;» (μτφ. «και τόλμησε να κλείσει τον τρανό Βόσπορο;») ακούμε από το φάντασμα του Δαρείου.

Αυτή η Αμαρτία εκφράζει την Ύβρη της εκστρατείας του Ξέρξη. Το περσικό κράτος ξεπέρασε το μέτρο που του ήταν ορισμένο. Ο δρόμος προς τη Σαλαμίνα ήταν ο δρόμος προς την καταστροφή του.

Και πολιτικό έργο

Η άποψη ότι οι «Πέρσες» του Αισχύλου είναι έργο πρωτίστως πολιτικό μπορεί να στηριχτεί ανατρέχοντας στον στίχο: «ούτινος δούλοι κέκληνται φωτός ουδ’ υπήκοοι», που σημαίνει «δεν είναι δούλοι(οι Έλληνες), μήτε υπήκοοι κανενός». Είναι ο λακωνικός ορισμός της Δημοκρατίας που ο θεατής ακούει από τον χορό των Περσών γερόντων, ως απάντηση στην ερώτηση της Άτοσσας, «ποιον έχουν αφέντη οι Έλληνες και ποιος τους διατάζει;». 

Και ενώ, σε όλα τα παραπάνω συμφωνούν σύγχρονοι και παλαιότεροι φιλόλογοι, και δεν χωράει καμιά αμφισβήτηση, ο «καυγάς» καλά κρατεί κάποιες γενιές τώρα φιλολόγων, επιφανών ερευνητών του Αρχαίου Δράματος, θεατρολόγων και αρθρογράφων για το ζήτημα αν οι «Πέρσες» είναι αντιπολεμικό έργο ή όχι. Μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο τρόπος που επιλέγουν κάποιοι να υψώσουν την φωνή της αντίθετης  άποψή τους, λέγοντας ότι οι «Πέρσες» είναι «παραλογισμός» να χαρακτηρίζονται αντιπολεμικό έργο και πως αυτό αποτελεί πλήρη ανατροπή του ποιητή και των θέσεών του και πως θα τρίζουν τα κόκκαλα του Συκουτρή από τέτοιες  «αυθαίρετες», «ισχυρές φιλολογικές θέσεις»,  από τις οποίες μάλιστα «σκηνοθέτες αξιόλογοι και μη να παρασύρονται στην ανοησία», φανερώνει πως  και οι ίδιοι είναι πιασμένοι στην ίδια παγίδα. Να θεωρούν δηλαδή την άποψή τους θέσφατο και αυθεντίες όσους έχουν αυτή την προσέγγιση στο θέμα αυτό.

Αν κάποιος «Αριστοφάνης» του σήμερα, έφερνε στους «Βατράχους» του τον Αισχύλο από τον Άδη στον Πάνω Κόσμο και του έκανε την ερώτηση, αν γράφοντας τους «Πέρσες» του, είχε μέσα στις προθέσεις του να περάσει και κάποια αντιπολεμικά μηνύματα, ίσως να παίρναμε την απάντηση στο αν το έργο είναι αντιπολεμικό ή όχι.  Ο μόνος τόπος όμως, που μπορούμε να συναντήσουμε τον ποιητή να μας περιμένει να συνομιλήσουμε μαζί του είναι ανάμεσα στις λέξεις των στίχων του. Για ένα άλλο έργο του Αισχύλου, τους «Επτά επί Θήβας», έλεγαν οι αρχαίοι, ότι είναι «μεστό Άρεως», δηλαδή γεμάτο από Άρη, από πόλεμο. Την ίδια σκέψη δεν θα κάναμε μπροστά στη Γκουέρνικα, το αντιπολεμικό αριστούργημα του Πικάσο;

Με πλοηγό την πιο πάνω σκέψη, ας αναζητήσουμε τους στίχους εκείνους των «Περσών», που ανεξάρτητα από τις βαθύτερες προθέσεις του ποιητή, που δεν πρόκειται να μάθουμε ποτέ, μπορούν να κατατάξουν το έργο ανάμεσα στα αντιπολεμικά αριστουργήματα όλων των εποχών.

«Κένανδρον άστυ», που σημαίνει «πόλη έρημη από άντρες». Αυτές οι δυο και μόνο λέξεις, αυτή η μόνη φράση από το στόμα του χορού των Γερόντων αναφέρεται στην ερήμωση που προκαλεί ο πόλεμος, στην προκειμένη περίπτωση στα Σούσα. Η εικόνα της άδειας από άνδρες πόλης, εξ αιτίας του πολέμου, αναδεικνύει το τεράστιο δημογραφικό και κοινωνικό κόστος του πολέμου, ο οποίος απογυμνώνει μια ολόκληρη χώρα από την παραγωγική και νεανική της δύναμη, καθώς προκαλεί ανθρώπινη ερήμωση.

«Λέκτρα πίμπλαται δακρύμασιν», «μουσκεύουν με δάκρυα τα κρεβάτια» τους οι Περσίδες, τα αδειανά από τους άνδρες τους που ξεπροβόδησαν για τον πόλεμο.

Η φρίκη του πολέμου

Εκτός από τα λόγια του χορού και η αγγελική ρήση είναι «μεστή Άρεως» που μέσα από τη φρίκη της εικόνας του πολέμου και του θανάτου υψώνεται σαν κραυγή κατά του πολέμου, έστω κι αν ο άδικος ιμπεριαλισμός του περσικού δεσποτισμού υπέστη συντριβή από τον ελεύθερο άνθρωπο, που εκφράζεται μέσα από το μέτρο και τον σεβασμό στα όρια που του έχουν τεθεί από τους θεούς, από την παγκόσμια ηθική τάξη.

«Θάλασσα δ’ ουκέτ’ ήν ιδείν, ναυαγίων πλήθουσα και φόνου βροτών», «θάλασσα πια δεν φαινόταν πουθενά, γιατί ήταν γεμάτη από τα ναυάγια και τα κορμιά των σκοτωμένων» και «πλήθουσα νεκρών δυσπότμως εφθαρμένων Σαλαμίνος ακταί πας τε πρόσχωρος τόπος», «της Σαλαμίνας οι ακτές και όλος τριγύρω ο τόπος, έχουν γεμίσει με κουφάρια φριχτά παραμορφωμένα».

Όσο δίκαια κι αν είναι μια νίκη, όσο άδικος και αλαζονικός κι αν είναι ο ιμπεριαλισμός και  το Δίκαιο του Ισχυρού, που φαίνονται ότι αποτυπώνονται με ενάργεια και συνέπεια στο κοσμοείδωλο του Αισχύλου, δεν περιορίζεται στα στενά όρια αυτού του κοσμοειδώλου ο ποιητής, αλλά τολμά να ζωγραφίσει με τους στίχους του την βαναυσότητα των πεδίων των μαχών, την φρίκη του θανάτου του πολέμου, τον θρήνο της γυναίκας μάνας, συζύγου. Κι όλα αυτά σαν να γίνονται η έμπνευση για τους κεντρικούς συμβολισμούς, εικοσιτέσσερις αιώνες μετά, για τον Ισπανό ζωγράφο που θα συνθέσει το διασημότερο αντιπολεμικό του αριστούργημα και θα ενθέσει σε αυτό μορφές-σκιές από τους «Πέρσες» του Αισχύλου: «Την γυναίκα που θρηνεί», τον «διαμελισμένο στρατιώτη» και δυο συμβολισμούς, έναν για τη βαρβαρότητα που παριστάνεται με τη μορφή του ταύρου και έναν για τον βασανισμένο λαό με την εικόνα του πληγωμένου αλόγου».

* Η εικονογράφηση του άρθρου είναι του ζωγράφου Νίκου Ζάρα. 

Διαβάστε επίσης

Η Κάσος του 1900 μέσα από παλιές φωτογραφίες

James Grey: «Η εφιαλτική πλευρά της Τεχνητής Νοημοσύνης δείχνει στους ανθρώπους τη σημασία της αυθεντικότητας»

Πέθανε ο μουσικός παραγωγός Γουίλιαμ Όρμπιτ – Οι συνεργασίες με Μadonna, U2, Blur

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.