Η Ευρώπη ανάμεσα στη γεωγραφία και την ιστορία

Η έννοια της «Ευρώπης» δεν αντιστοιχούσε πάντοτε σε μια σταθερή και αποκρυσταλλωμένη πολιτική ενότητα· αποτελούσε έναν καθαρά ιστορικό (κάποτε συμβατικό) όρο με μεταβαλλόμενο σημασιολογικό περιεχόμενο.

Η έννοια της «Ευρώπης» δεν αντιστοιχούσε πάντοτε σε μια σταθερή και αποκρυσταλλωμένη πολιτική ενότητα· αποτελούσε έναν καθαρά ιστορικό (κάποτε συμβατικό) όρο με μεταβαλλόμενο σημασιολογικό περιεχόμενο. Ακόμα και ο γεωγραφικός της προσδιορισμός ως «ηπείρου» δεν στηρίχτηκε τόσο σε δεδομένα της φύσης, όσο της ιστορίας. Οι πρώτες, π.χ., μαρτυρημένες γεωγραφικές χρήσεις της «Ευρώπης» συνδέονταν διαδοχικά με διάφορα τμήματα του ελλαδικού χώρου και πάντοτε σε αντιδιαστολή με την Ασία. Στη συνέχεια, αποδόθηκε σε βορειότερες περιοχές της ελληνικής χερσονήσου και σταδιακά σε δυτικότερες χώρες, πέρα από την Αδριατική. Η έλλειψη σταθερών κριτηρίων στον γεωγραφικό προσδιορισμό της Ευρώπης φαίνεται από τις περιορισμένες γνώσεις των αρχαίων συγγραφέων και κυρίως από τα κενά, τις αντιφάσεις και τα μυθολογήματα των μεσαιωνικών κοσμογράφων, αλλά και από την αμηχανία ή και τις σοφιστείες των νεότερων και των σύγχρονων γεωγράφων. Οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς, ακόμα και ο καλύτερα ενημερωμένος Στράβωνας, γνώριζαν κατά κανόνα τον χώρο της Μεσογείου και του Νοτίου Ευξείνου Πόντου, από το Γιβραλτάρ ώς τις εκβολές του Φάση (Rion)· γι’ αυτό και δεν ήταν σε θέση να προσδιορίσουν με σαφήνεια τα βόρεια και τα βορειοδυτικά τμήματα της Ευρώπης. Ακόμα και οι Βυζαντινοί εστίαζαν το ενδιαφέρον τους στο νότιο και μεσογειακό τμήμα της ηπείρου ή σε περιοχές μόνο της άμεσης και έμμεσης κυριαρχίας ή της παραδοσιακής επιρροής της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Αλλά και οι συγγραφείς της μεσαιωνικής Δύσης εξακολουθούσαν να είναι προσκολλημένοι σε μεγάλο βαθμό στις παραδοσιακές θεωρήσεις της πτολεμαϊκής γεωγραφίας. Για τους νεότερους, ακόμα και για τους σύγχρονους γεωγράφους, οι δυσκολίες συνδέονταν – και συνδέονται ακόμα – με τον προσδιορισμό των ανατολικών γεωγραφικών συνόρων της Ευρώπης.

Οι δυσκολίες όμως αυτές δεν θα πρέπει να αποδοθούν μόνο σε ιδιομορφίες της γεωφυσικής μορφολογίας στις περιοχές που βρίσκονται στο σημείο της συνάντησης της ευρωπαϊκής υποηπείρου με την Ευρασία, αλλά και σε ιδεολογικά και πολιτικά αίτια, τα οποία αφορούσαν ουσιαστικά την τελική συμμετοχή ή όχι στην Ευρώπη ορισμένων «ανατολικών» χωρών – κατά κύριο λόγο της Ρωσίας. Με βάση τα δεδομένα αυτά, επί αρκετούς αιώνες τα ανατολικά γεωγραφικά όρια της Ευρώπης ορίζονταν (αναπαράγοντας ώς ένα σημείο τις αρχαιοελληνικές αντιλήψεις) στο Βόσπορο, στις δυτικές εκβολές του ποταμού Δον (αρχ. Τάναϊς), στην Αζοφική (Μαιώτις) ή στις δυτικές ακτές του Ευξείνου (Κολχίδα) ή και ανατολικότερα, στις όχθες του Βόλγα. Από τον 18ο αιώνα και εξής – ύστερα από την αμεσότερη σύνδεση της ρωσικής αυτοκρατορίας με το ευρωπαϊκό πολιτικό «σύστημα» και την υιοθέτηση από ένα τμήμα της κοινωνίας της δυτικών πολιτιστικών προτύπων – οι Δυτικοευρωπαίοι συγγραφείς και δημοσιολόγοι άρχισαν να αποδέχονται την επέκταση του ευρωπαϊκού χώρου ώς τα Στενά του Κερτς, ώς τον Καύκασο, τα Ουράλια ή ακόμα και ώς την Κασπία Θάλασσα, να συμπεριλαμβάνουν δηλαδή το σύνολο ή το μέγιστο τμήμα της ευρύτατης περιοχής, η οποία κατά την προεπαναστατική περίοδο αποκαλούνταν – ακόμα και στην επίσημη διοικητική ορολογία – «Ευρωπαϊκή Ρωσία». Οι προσπάθειες εξάλλου των Σοβιετικών γεωγράφων να προσδιορίσουν τα «εσωτερικά σύνορα» του ευρωπαϊκού τμήματος της ΕΣΣΔ απέβλεπαν, προπάντων μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στην επέκταση των ορίων αυτών προς τα ανατολικά. Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, την πλήρη ανεξαρτητοποίηση των ώς τότε Ομόσπονδων Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών και τη σχετική χειραφέτηση των Αυτόνομων Δημοκρατιών της Ρωσικής Ομοσπονδίας, η συζήτηση για την έκταση ώς την οποία φτάνει το ανατολικό «limes» της Ευρώπης απέκτησε άλλες διαστάσεις. Επιπλέον, προστέθηκαν και νέοι παράγοντες, και πάλι πολιτικού χαρακτήρα: Πρόκειται για τις προσπάθειες των δυτικότερων κρατών της άλλοτε ενοποιημένης ΕΣΣΔ (κυρίως της Ουκρανίας, με αρκετό δισταγμό της Λευκορωσίας και με πολλές προσδοκίες της Γεωργίας και της Αρμενίας) να αποδείξουν τον «ευρωπαϊκό» χαρακτήρα της γεωγραφικής τους θέσης με στόχο τη συστοίχισή τους με τους δυτικοευρωπαϊκούς εκείνους οργανισμούς που θα διευκολύνουν τη μελλοντική τους ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Τα προβλήματα συνεπώς του γεωγραφικού προσδιορισμού της Ευρώπης συναρτώνται με τα κατά περιόδους αποδεκτά ιστορικοπολιτικά τεκμήρια της «ευρωπαϊκότητας». Η συνάρτηση αυτή φαίνεται ιδιαίτερα, για άλλη μια φορά, στην περίπτωση των ανατολικοευρωπαϊκών χωρών και ιδιαίτερα της Ρωσίας. Οι αντιρρήσεις για τη συναρίθμηση των Ρώσων στην Ευρώπη προσβάλλονταν, όπως ήταν φυσικό, περισσότερο από τους εκφραστές της σλαβοφοβίας και ρωσοφοβίας, όταν αυτοί κυριαρχούσαν ιδεολογικά· αυτό συνέβαινε κατά κανόνα σε περιόδους πολιτικών και πολεμικών αντιπαραθέσεων των δυτικών κρατών (κυρίως της Μεγάλης Βρετανίας και των ΗΠΑ) με τη Ρωσία, όπως π.χ. συνέβη κατά τον Κριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856), κατά την πρώτη δεκαετία που ακολούθησε την επικράτηση των μπολσεβίκων μετά το 1917 και, σχετικά πρόσφατα, κατά τα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου. Έντονες συζητήσεις προκάλεσε επίσης (και προκαλεί ακόμα και σήμερα) το πρόβλημα των ιστορικών «συνόρων» της Ευρώπης στη χερσόνησο του Αίμου κατά τη νεότερη και σύγχρονη εποχή. Η ιστορία βέβαια, μολονότι εξαρτάται πάντοτε από τον χώρο, ακολουθεί τα δικά της μονοπάτια – οριζόντια, κάθετα, διαγώνια ή και ελικοειδή – που δεν περιορίζονται από γεωγραφικές μόνο διαιρέσεις και υποδιαιρέσεις, αλλά επηρεάζονται συχνότατα από ποικίλους παράγοντες που ευθύνονται εξίσου, αν όχι περισσότερο, για τη διαμόρφωση του τελικού ιστορικού αποτελέσματος.

Δεν πρέπει να ξεχνούμε εξάλλου ότι ούτε ο ελληνικός ούτε ο ρωμαϊκός κόσμος (δηλαδή οι θεωρούμενες βάσεις της ευρωπαϊκής «κληρονομιάς») ήταν αποκλειστικά ευρωπαϊκοί, είτε από πολιτική είτε από γεωγραφική άποψη· ήταν κατά κύριο λόγο μεσογειακά ιστορικά φαινόμενα, που αναπτύχθηκαν σε εκτεταμένες περιοχές τόσο της Νότιας Ευρώπης όσο και της Δυτικής Ασίας και της Βόρειας Αφρικής. Άλλωστε η ιστορία είναι μεστή από παραδείγματα ανταγωνισμού των λαών της βόρειας και της δυτικής ευρωπαϊκής ηπείρου με τη νότια και ανατολική ή μάλλον με τη μεσογειακή Ευρώπη. Το γεγονός μάλιστα αυτό έκανε μερικούς να διαχωρίζουν ιστορικά την Ευρώπη σε δύο τμήματα: στο νότιο και αρχαιότερο (γύρω από τη λεκάνη της Μεσογείου και με κυρίαρχο στοιχείο τον ελληνορωμαϊκό κόσμο και την «κληρονομιά» του) και στο βόρειο και νεότερο (από τα βρετανικά νησιά ώς τη Μαύρη Θάλασσα ή την Κασπία, με κυρίαρχο στοιχείο το αγγλοσαξονικό και το γερμανικό). Το ίδιο μάλιστα θα μπορούσαμε να πούμε ότι αφορά και τις άλλες ομάδες λαών που αποτέλεσαν και αυτές «συστατικά» της ευρωπαϊκής ιστορικής κληρονομιάς, όπως ήταν π.χ. οι Εβραίοι της Διασποράς (άσχετα από την αρχική τους σχέση με τον χριστιανισμό), οι Μαγυάροι και, κυρίως, οι Σλάβοι.

Αλλά και η ίδια η λεγόμενη «ιδέα της Ευρώπης», παρά τις υπερβολικά αισιόδοξες απόψεις μερικών «ευρωπαϊστών», δεν είναι βέβαιο αν συνειδητοποιήθηκε πριν από τις αρχές του 18ου αιώνα: Δεν τη διακρίνουμε με σαφήνεια ούτε στις ελληνοκεντρικές απόψεις των αρχαίων Ελλήνων (ο Ηρόδοτος και ο Ισοκράτης, π.χ., αλλά και ο Αριστοτέλης διατύπωσαν γενικότερες διακρίσεις, ακόμα και όταν αναφέρονταν σαφέστερα στα ιδιαίτερα πολιτιστικά και πολιτικά χαρακτηριστικά του ελληνικού και του ευρωπαϊκού κόσμου σε σύγκριση με τον ασιατικό) ούτε – ακόμα λιγότερο – στον ελληνιστικό και το στωικό κοσμοπολιτισμό, στην παγκοσμιότητα του χριστιανισμού και στην «Οικουμενικότητα» της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

Παρ’ όλα αυτά, ο αρχαιοελληνικός κόσμος, ο χριστιανισμός και οι θεσμοί που καθιέρωσε σε έναν ευρύτατο χώρο η μακροχρόνια ρωμαϊκή κυριαρχία αποτέλεσαν βασικά συστατικά της λεγόμενης «ευρωπαϊκής κληρονομιάς» και μερικά από τα γενικότερα αποδεκτά στοιχεία που συνιστούσαν για αιώνες την ευρωπαϊκή «forma mentis». Αρκετά και σημαντικά εξάλλου από τα στοιχεία της κληρονομιάς αυτής, αφού πρώτα διατηρήθηκαν και ανανεώθηκαν στον βυζαντινό κόσμο, διοχετεύθηκαν και στη μεσαιωνική (πρώιμη, μέση και όψιμη) Δύση, όπου και πραγματοποιήθηκε στη συνέχεια η παραπέρα επεξεργασία τους. Από την επεξεργασία αυτήν προήλθε και η «forma mentis» και η μεταγενέστερη ανάπτυξη της ευρωπαϊκής «ταυτότητας». Συνεπώς, η ευρωπαϊκή «ταυτότητα» δεν είναι δυνατόν να ιχνηλατηθεί μόνο στις καθαυτό δυτικο-ευρωπαϊκές κοινωνίες και νοοτροπίες: οι αρχές της, αλλά και οι μετέπειτα φάσεις της ανάπτυξής της, είναι ιστορικά ακατανόητες, αν δεν ενταχθούν στο διαχρονικό πλαίσιο της συνολικής διαδικασίας που οδήγησε στην τελική τους διαμόρφωση. Η ίδια θεώρηση αφορά και τη δημιουργία της ευρωπαϊκής συνείδησης, τουλάχιστον σε σημαντικό τμήμα της νεότερης και σύγχρονης ευρωπαϊκής διανόησης αλλά και της «ευρωπαϊκής ιδέας»: Αν αγνοηθεί η ιστορική αυτή πραγματικότητα, τότε οι προσπάθειες των οραματιστών της ευρωπαϊκής ενοποίησης και της υπό επεξεργασία ακόμα ευρωπαϊκής «ολοκλήρωσης» (integration) δεν θα χαρακτηρίζονται μόνο από πολιτική μονομέρεια, αλλά και από έλλειψη ιδεολογικής προοπτικής.

Οι ίδιες επισημάνσεις πάντως ισχύουν και για τις αντίστροφες τάσεις που χαρακτηρίζουν τη νεότερη ευρωπαϊκή ιστορία: Λόγοι ιστορικοί συντέλεσαν, ώστε να ξεκινήσουν από τις ίδιες ή από συγγενικές συνθήκες τόσο η δημιουργία της εθνικής συνείδησης όσο και η άρνηση – εν ονόματι των εθνικών δικαιωμάτων – της υπαγωγής των επιμέρους κυρίαρχων κρατών σε πολυεθνικές αυτοκρατορίες ή και σε ενοποιητικά πολυκρατικά σχήματα. Αλλά και η πρόχειρη ακόμα εξέταση της ιστορικής διαδρομής του διεθνισμού, του κοσμοπολιτισμού και των ειρηνιστικών κινημάτων της νεότερης και σύγχρονης Ευρώπης υπογραμμίζει την απώτερη καταγωγή τους από ανάλογες προγενέστερες ιδεολογίες, που αναφέρθηκαν και λίγο πιο πάνω, δηλαδή από τον στωικό και ελληνιστικό κοσμοπολιτισμό και από τον ρωμαϊκό και χριστιανικό οικουμενισμό.

Πηγή: Ιωάννης Κ. Χασιώτης

«Αναζητώντας την ενότητα στην πολυμορφία»

Εκδόσεις: Επίκεντρο

Σελ.: 246

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.