Τυπογραφία και Επανάσταση

Ελληνικές καθ’ όλα εφημερίδες έκαναν την εμφάνισή τους παίζοντας ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο από τα προεπαναστατι­κά ήδη χρόνια για να συνεχίσουν με τόλ­μη, δύναμη και συγκινητική ορμή και στη διάρκεια της Επανάστασης.

Ελληνικές καθ’ όλα εφημερίδες έκαναν την εμφάνισή τους παίζοντας ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο από τα προεπαναστατι­κά ήδη χρόνια για να συνεχίσουν με τόλ­μη, δύναμη και συγκινητική ορμή και στη διάρκεια της Επανάστασης. Τόσο στην Οθωμανική Αυτοκρα­τορία όσο και στις υπόλοιπες βαλκανικές χώρες, η εμφάνιση δημοσιογραφικών εντύπων γίνεται πολύ αργότερα, στα μέσα του 19ου αιώνα, αρχής γενο­μένης με ένα βουλγαρικό έντυπο που βρέθηκε στη Σμύρνη μόλις το 1844 – με δυο λόγια πολύ αργότε­ρα από την εποχή που η ελληνική εθνική δημοσι­ογραφία είχε καταφέρει να δημιουργήσει ήδη πα­ράδοση στον Τύπο.

Οι πρώτες προσπάθειες – 18ος αι.

Η πρώτη απόπειρα να εκδοθεί ελληνική εφημε­ρίδα καταγράφεται το 1784 από τον εκδότη και τυπογράφο Γεώργιο Βεντότη στη Βιέννη. Ο ελληνι­σμός της Βιέννης έχει να επιδείξει μια σειρά πνευ­ματικών δραστηριοτήτων που σχετίζονται και με την έκδοση βιβλίων, περιοδικών κι εφημερίδων. Η «Εφημερίδα» του Γεωργίου Βεντότη υπήρξε βρα­χύβια και δεν είχε μεγάλη εμβέλεια. Έναν χρόνο αργότερα, το 1785, ίδρυσε το δικό του τυπογρα­φείο και συνεργάστηκε με τον Πολυζώη Λαμπανιτζιώτη. Το πνεύμα των εκδόσεών τους διαποτι­ζόταν από τον ελληνικό Διαφωτισμό. Ο Βεντότης συγκαταλεγόταν στους στενούς συνεργάτες του Ρήγα. Παρά την αποτυχία της πρώτης έκδοσης, ο δρόμος για μια επιτυχημένη πορεία της νεώτερης ελληνικής δημοσιογραφίας είχε ανοίξει, αν μάλι­στα αναλογιστεί κανείς ότι σαράντα χρόνια μετά την πρώτη απόπειρα στη Βιέννη πραγματοποιείται επί ελληνικού πλέον εδάφους η έκδοση τριών εφη­μερίδων το 1824!

Όταν ο Ιωσήφ Βαουμάιστερ έλαβε την πρόσκλη­ση να διδάξει τους πρίγκιπες του αυστριακού θρό­νου, οι αδελφοί Γεώργιος και Πούμπλιος Μαρκίδες Πούλιου ανέλαβαν το τυπογραφείο του. Αμέσως ξεκίνησαν την έκδοση μιας άλλης «Εφημερίδας», της οποίας το πρώτο φύλλο κυκλοφόρησε το 1790, για να διακοπεί βιαίως εννέα χρόνια αργότερα, όταν οι αυστριακές αρχές τους έκλεισαν το τυπο­γραφείο και τους συνέλαβαν ως συνεργάτες του Ρήγα. Μάλιστα, οι αδελφοί Πούλιου, εμπνεόμενοι από το πολιτικό όραμα του Βελεστινλή για την κοι­νή μοίρα των υπόδουλων βαλκανικών λαών, κυκλο­φορούσαν ταυτόχρονα με την ελληνική έκδοση της «Εφημερίδας» και τη σερβική της εκδοχή σε μερι­κά φύλλα με τίτλο «Serbskija Noviny»!

Η Βιέννη – φιλολογική πρωτεύουσα του Ελληνισμού

Η Βιέννη με τα ελληνικά τυπογραφεία που αν­θούσαν εκεί, υπήρξε η πόλη στην οποία έφταναν διάφοροι λόγιοι Έλληνες προκειμένου να εκδώ­σουν τις πνευματικές τους εργασίες στα ελληνικά. Συνήθως ήταν κείμενα που είχαν σκοπό την εθνική αφύπνιση του υπόδουλου Έθνους. Εκτός από τον Ρήγα, στην αυστριακή πρωτεύουσα κατέφθασαν με σκοπό την έκδοση βιβλίων τους αλλά και μετα­φράσεων αξιόλογων έργων στη γλώσσα μας ο Πο-λυζώης Κοντός, ο Άνθιμος Γαζής, ο Νεόφυτος Δού­κας καθώς και ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ. Από τα ελλη­νικά τυπογραφεία της Βιέννης κυκλοφόρησαν μια σειρά βιβλίων με ποικίλο περιεχόμενο: από θρη­σκευτικά έντυπα έως ποιητικές συλλογές, από θε­ατρικά έργα έως εκπαιδευτικά πονήματα, από ημε­ρολόγια έως μεταφράσεις αρχαίων Ελλήνων, αλλά και σημαντικών ξένων συγγραφέων. Δεν είναι τυ­χαίο ότι ο Κοραής αποκάλεσε τη Βιέννη «εργαστή­ριο της νέας των Γραικών φιλολογίας»!

Τα πρώτα ελληνικά τυπογραφεία

Η άνθιση που παρατηρείται από τα τέλη του 18ου αιώνα και τις αρχές του 19ου στον Τύπο εί­ναι απόρροια προφανώς μακροχρόνιων διεργασι­ών που πιθανόν να ξεκίνησαν ακόμα και έναν αι­ώνα πριν. Η οικονομική αυτοτέλεια Ελλήνων που κατοικούσαν στο εσωτερικό και αντίστοιχων πα­τριωτών της διασποράς αποτέλεσε ένα σημαντι­κό κίνητρο προκειμένου να ξεκινήσουν μια σειρά ζυμώσεων για βαθύτερες τομές στην υπό διαμόρ­φωση νεοελληνική κοινωνία. Η μέριμνα για την παιδεία του υπόδουλου Έθνους είχε λάβει πλέ­ον διαστάσεις και αποτελούσε ένα ζήτημα σοβα­ρό για τους φωτισμένους κύκλους. Στις αρχές του 19ου αιώνα οι οικονομικές και κοινωνικές εξελί­ξεις ευνόησαν με τη σειρά τους στο να αναδειχθεί η αναγκαιότητα μιας πιο σοβαρής ενασχόλησης με την παιδεία, η οποία αποτελεί την ψύχη του Έθνους. Η ελληνική πνευματική παρουσία στη δι­ασπορά χρονολογείται ήδη από πολύ παλαιότερα, με την ίδρυση ελληνικών τυπογραφείων στη Βε­νετία: του Γλυκή, ήδη από το 1670, και του Σάρ-ρου λίγο αργότερα, το 1686. Ωστόσο, ακόμα πιο πριν, το 1627-28 έχουμε ελληνικό τυπογραφείο στην Κωνσταντινούπολη, ένα τυπογραφείο που μετέφερε ο Νικόδημος Μεταξάς από την Αγγλία. Δεν είναι τυχαίο ότι σε αυτή την περίοδο, πέρα από τον Κύριλλο Λούκαρι, αναδείχτηκαν σημαντι­κότατοι Έλληνες λόγιοι και δάσκαλοι όπως ο Θεό­φιλος Κορυδαλλέας, ο Ευγένιος Γιαννούλης και ο Αναστάσιος Γόρδιος, άνδρες που με το έργο τους και τη συστηματική αφοσίωσή τους στα γράμμα­τα δημιούργησαν μια παράδοση στην παιδεία του Έθνους που ξεπερνούσε τα όρια της Πόλης και έφτανε γεωγραφικά και στην κυρίως Ελλάδα.

Η εκδοτική έκρηξη του 19ου αιώνα

Η ελληνική εκδοτική παραγωγή των αρχών του 19ου αιώνα τυπώθηκε στον μεγαλύτερο όγκο της σε τυπογραφεία του εξωτερικού, κυρίως της Βε­νετίας, της Βιέννης και του Παρισιού. Πιο συγκε­κριμένα, από το 1811 έως και το 1821, στο Πα­ρίσι και στη Βιέννη τυπώνονταν όλα τα ελληνικά περιοδικά και οι εφημερίδες. Στη Βιέννη κυκλο­φόρησε το 1811 η έκδοση της εφημερίδας «Ει­δήσεις δια τα Ανατολικά μέρη» με εκδότες τον Ιωσήφ Φραγκίσκο Χααλ και τον Ευφρόνιο Πόπο-βιτς για να βάλει λουκέτο έναν χρόνο αργότερα, το 1812. Αυτή τη χρονιά κάνει την εμφάνισή του ο «Ελληνικός Τηλέγραφος» με εκδότη τον γιατρό Δημήτρη Αλεξανδρίδη, ανιψιό του Άνθιμου Γαζή. Ο «Ελληνικός Τηλέγραφος» κυκλοφορούσε τρεις φορές την εβδομάδα και κάλυπτε τις ανάγκες της ελληνικής κοινότητας στη Βιέννη για ειδήσεις που αφορούσαν την οικονομία, την πολιτική και τα πνευματικά ζητήματα του Έθνους. Η εφημερίδα κυκλοφορούσε επίσης ευρύτερα στους Έλληνες της διασποράς. Η πολύτιμη αυτή έκδοση του «Ελ­ληνικού Τηλέγραφου» διήρκεσε αρκετά χρόνια, από το 1812 έως και το 1836, καλύπτοντας και τα χρόνια της επανάστασης στην Ελλάδα και την πρώτη περίοδο της απελευθέρωσης. Ταυτόχρονα με την εφημερίδα, ο Αλεξανδρίδης τύπωνε από το 1817 και μια φιλολογική έκδοση, η οποία έφερε τον τίτλο «Φιλολογικός Τηλέγραφος ήτοι Ελληνι­κού Τηλεγράφου φιλολογικά». Ακόμα, στην αυστριακή πρωτεύουσα είχαν την έδρα τους η περί­φημη έκδοση του «Ερμή του Λόγιου», με φιλολο­γικό περιεχόμενο, που διήρκεσε από το 1811 έως το 1821, αρχικά υπό τον Άνθιμο Γαζή. Ωστόσο, εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι η έκδοσή του δεν υπήρξε απρόσκοπτη και αρκετές φορές αντιμε­τώπισε πρόβλημα περιοδικότητας, λόγω κυρίως οικονομικών δυσχερειών. Σε αυτές οφείλεται και η συχνή αλλαγή εκδοτών κατά τα πρώτα έτη της κυκλοφορίας του, ιδίως κατά την περίοδο 1814 – 1815. Πάντως, επρόκειτο για ένα λαμπρό περι­οδικό του οποίου η ύλη προσπαθούσε να μεταλαμπαδεύσει ιδέες της δυτικής σκέψης και παιδείας στον νεοελληνικό κόσμο. Ταυτόχρονα προπαγάν­διζε με ενθουσιασμό τη χρήση και διάδοση της κοινής νεοελληνικής γλώσσας. Επίσης, το 1819 κυκλοφόρησε η «Καλλιόπη», η οποία αποτέλεσε το αντίπαλο δέος στον «Ερμή τον Λόγιο». Εκδότης του περιοδικού υπήρξε ο Αθανάσιος Σταγειρίτης, ο οποίος ήταν υπέρμαχος μιας γλωσσικής άποψης που υποστήριζε την αρχαΐζουσα της εποχής. Η έκ­δοση της «Καλλιόπης» σταμάτησε μόλις το 1821.

Προεπαναστατικές φιλολογικές αψιμαχίες!

Το επαναστατικό κλίμα του Παρισιού δεν άφη­σε ανεπηρέαστους καθώς φαίνεται τους εκεί Έλ­ληνες, μεταξύ των οποίων ξέσπασαν παραμονές της Επανάστασης ομηρικοί καυγάδες, που είχαν σαν αφορμή ιδεολογικές αντιπαλότητες σε ό,τι αφορούσε κυρίως στα γλωσσικά ζητήματα αλλά και σε ευρύτερα θέματα διαχείρισης του νεοελ­ληνικού πολιτισμού. Οι έριδες αυτές βρήκαν πεδίο δόξης λαμπρό τα ελληνικά περιοδικά που εκ­δίδονταν και κυκλοφορούσαν στο Παρίσι. Βασικοί πρωταγωνιστές, ο Α. Κοραής και ο Π. Κοδρικάς. Το 1819, στη γαλλική πρωτεύουσα κυκλοφόρησε ένα τολμηρό για τις επαναστατικές και μαχητικό­τατες απόψεις του περιοδικό με τίτλο «Μέλισσα». Το περιοδικό μαζί με τον Σπ. Κόνδο το εξέδιδε και ο Κωνσταντίνος – Αγαθόφρων Νικολόπουλος, ένας ιδιοφυής, εξαιρετικά φιλομαθής και θερμός πα­τριώτης, μανιώδης συλλέκτης του βιβλίου, γνώ­στης της ελληνικής γλώσσας και της φιλολογίας, που μιλούσε και έγραφε άριστα γαλλικά, γερμα­νικά και ιταλικά! Η «Μέλισσα» καθώς φαίνεται υπήρξε το έντυπο που υποστήριζε τις απόψεις του Κοραή. Στον ίδιο παρονομαστή, αν και όχι με αυτή τη σφοδρότητα, συγκαταλέγεται και το πε­ριοδικό «Αθηνά», που κυκλοφόρησε την ίδια χρο­νιά. Αντίπαλο δέος της παρατάξεως του Κοραή, το συντηρητικό «Μουσείον», του οποίου όμως δεν ευτύχησε να κυκλοφορήσει δεύτερο τεύχος…

Τέλος, η προεπαναστατική ελληνική εκδοτική δραστηριότητα, όπως αποδεικνύεται, είναι το ίδιο έντονη με εκείνη που οδήγησε την εθνότητα των υπόδουλων Ελλήνων να στραφεί – όχι «γείτονας εναντίον γείτονα», καθώς χυδαία και προκλητικά αναφέρει ο ΣΚΑΪ στα περί του 1821 ντοκιμαντέρ του, αλλά – εναντίον μιας πανθομολογούμενα βάρβαρης εθνότητας της οποίας ο πολιτισμός και οι «καλοί τρόποι» απουσιάζουν κραυγαλέα από τον διεθνώς εμπεδωμένο δυτικό πολιτισμό!

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.