Η Σµύρνη µάνα µ’ καίγεται

Ήταν η αποφράδα εκείνη μέρα της 31 Αυ­γούστου όταν οι Τούρκοι έβαλαν φωτιές να κάψουν τη Σμύρνη. Να πώς περιγρά­φει τα συμβάντα ο Αγγελομάτης: «Από την πρωΐαν της 31ης Αυγούστου είχε τεθή εις πλή­ρη εφαρμογήν το σχέδιον του Νουρεντίν.

Ήταν η αποφράδα εκείνη μέρα της 31 Αυ­γούστου όταν οι Τούρκοι έβαλαν φωτιές να κάψουν τη Σμύρνη. Να πώς περιγρά­φει τα συμβάντα ο Αγγελομάτης: «Από την πρωΐαν της 31ης Αυγούστου είχε τεθή εις πλή­ρη εφαρμογήν το σχέδιον του Νουρεντίν. Αι φλό­γες του εμπρησμού ανεπήδων εις την μίαν και την άλλην σμυρναϊκήν συνοικίαν, ώστε ν’ αποτελέσουν αληθή αλυσίδα, από την οποίαν ελάχιστοι θα εξέ-φευγον κρίκοι. Τα σημεία μόνον και τα κτίρια, που ήθελαν οι στρατιώται και τα άλλα όργανα του Νου-ρεντίν να διασώσουν, διεσώζοντο. Εκεί τουρκικά αποσπάσματα προέβαιναν εις κατεδαφίσεις και εσχημάτιζον κενόν. Κατά τον τρόπον αυτόν εσώθη το πελώριον κτίριον της Ιταλικής Σχολής. Εξάλλου οι άντρες του Νουρεντίν φρόντισαν να μην επεκτα­θεί η πυρκαϊά πέρα από το γαλλικό προξενείο. […]

[…] Αι πυκνοκατωκημέναι λαϊκαί συνοικίαι του Αγ. Δημητρίου, του Αγ. Κωνσταντίνου και του Αγ. Νικο­λάου εγένοντο την ιδίαν στιγμήν παρανάλωμα του πυρός. Αι πρώται φλόγες που κατέφαγον την Σμύρνην, ανεπήδησαν την νύκτα της 30ής Αυγούστου κυρίως από την αρμενικήν συνοικίαν που συνώρευε με την αγοράν της Σμύρνης, τις Μεγάλες Τα­βέρνες, και την ελληνικήν συνοικίαν του Αγ. Γεωρ­γίου και δι’ αυτής με την της Αγ. Φωτεινής».

Το ίδιο συνέβη και στη συνοικία του Αγ. Δημητρίου και στην οδό Χατζηστάμου, καθώς επίσης και στις συνοικίες του Αγ. Κωνσταντίνου και Αγ. Νικολάου. Ο Χρ. Σολομωνίδης αναφέρει ότι μια σειρά από φω­τιές κατευθυνόταν από τα «Σίδερα» του Αγ. Κωνσταντίνου προς τα Μορτάκια, Τερψιθέα, Αγ. Τρύφωνα και τη συνοικία Αγ. Αικατερίνης, ενώ μια δεύτερη σειρά προς τις συνοικίες του Νέου Κόσμου και του Κεντρικού Παρθεναγωγείου. Τρίτη φωτιά απλώθη­κε από το «Φαρδύ» του Αγ. Δημητρίου προς τα Σπι­τάλια, Καινούργιο Μαχαλά και οδό Ρόδων και τέλος μια τέταρτη στις Μεγάλες Ταβέρνες, στις συνοικίες Σερβετάδικα, Αγ. Γεωργίου, Αγ. Φωτεινής, Γυαλιάδικα και Φραγκο μαχαλά.

Ο Ε. Φίσσερ, διευθυντής της ΧΑΝ στη Σμύρνη, έγρα­ψε ότι «η πυρκαϊά εις δέκα μόνον ώρας είχε εξα-πλωθή εις πλάτος δύο μιλίων. Εις την προκυμαίαν ένας όγκος πανικοβλήτου πληθυσμού αγωνίζεται να σωθή. Μετά την τρομεράν σφαγήν, τίποτε άλ­λο δεν υπελείπετο παρά η πυρκαϊά διά να δοκιμα-σθή τόσον σκληρώς ο χριστιανικός πληθυσμός της Σμύρνης».

Την Πέµπτη το απόγευµα, 1η Σεπτεµβρίου

Ένας Άγγλος ανταποκριτής γράφει: «Η Σμύρνη κα-τεστράφη από τεραστίαν πυρκαϊάν που όλην την νύκτα εμαίνετο και εσάρωσεν όλην την πόλιν εκτός από την τουρκικήν συνοικίαν. Αι φλόγες εξακολου­θούν να περιβάλλο υν ολόκληρα χριστιανικά τμήμα­τα της Σμύρνης. Η προκυμαία είναι πλημμυρισμένη από μυριάδας λαού που κατέφυγεν εδώ διά ν’ απο­φύγη τον θάνατον από τους Τούρκους». Ο Ε. Driault γράφει ότι «χιλιάδες δυστυχώς υπάρξεων συσσωρευμέναι κατά μήκος της προκυμαίας ερρίφθησαν εις την θάλασσαν. Εις μέγα μήκος του λιμένος εκα­τοντάδες πτωμάτων είχον πληρώσει την θάλασ­σαν». Από τον Λ. Οικονόμου πληροφορούμαστε ότι τις μέρες εκείνες το πλήθος των προσφύγων στην προκυμαία υπολογιζόταν σε 300.000.

Πολλοί ξένοι και Έλληνες αυτόπτες μάρτυρες πε­ριγράφουν σκηνές φρίκης κατά τις μέρες της πυρκαϊάς και δίνουν στοιχεία για τους δράστες του εμπρησμού. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο εμπρη­σμός ήταν προμελετημένος και οργανωμένος. Τούρκοι στρατιώτες μετέφεραν δοχεία με βενζίνη και πετρέλαιο ή έριχναν εμπρηστικές βόμβες. Ένας Γάλλος αφηγήθηκε ότι το βράδυ της πυρκαϊάς συ­νάντησε στην οδό Χατζηστάμου μια «ομάδα 200-300 Τούρκων ωπλισμένων», οι οποίοι «απήντησαν αταράχως ότι είχαν εντολήν ν’ ανατινάξουν και να καύσουν τα σπίτια της συνοικίας (…) και όταν έφευ­γα από το σπίτι μου, αι εμπρηστικαί βόμβαι έπιπτον βροχηδόν επ’ αυτής». Η διευθύντρια της Αμερικανικής Σχολής Μ. Mills αναφέρει ότι είδε «τους Τούρ­κους να μεταφέρουν δοχεία πετρελαίου εις τα σπί­τια από τα οποία ανεπήδων αμέσως φλόγες μόλις έφευγαν». Εξάλλου αναφέρεται ότι οι Τούρκοι εί­χαν σχηματίσει μια ζώνη στο Καρατάς για να εμπο­δίζουν τα ανθρώπινα πλήθη να διαφεύγουν από τις πυρπολούμενες συνοικίες προς τα προάστια. Εξάλ­λου και η σύζυγος ενός Αμερικανού ιεραποστόλου έλεγε: «Ανήλθα εις τον πύργον του αμερικανικού κολλεγίου εις τον Παράδεισον και με διόπτρας εί­δα τους Τούρκους στρατιώτας να θέτουν πυρ εις τα σπίτια. Είδα ακόμη Τούρκους να παραμονεύουν τους χριστιανούς και να τους σκοτώνουν. Όταν κα­τήλθα εις την Σμύρνην διά να αναχωρήσω εις τας Αθήνας, υπήρχαν πτώματα καθ’ όλην την έκτασιν του δρόμου». Άλλοι Αμερικανοί είδαν αμάξια γεμάτα με πτώματα κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό της Πούντας. Ο ανταποκριτής του «Morning Post» είχε τηλεγραφήσει ότι «Τούρκοι άτακτοι έβαλαν τη φωτιά με τη συνενοχή του τακτικού στρατού και των στρατιωτικών αρχών». Οι πληροφορίες αυτές και πάμπολλες άλλες αυτοπτών μαρτύρων κατηγορηματικά διαψεύδουν την επίσημη τουρκι­κή άποψη, ότι δηλαδή ο εμπρησμός της πόλεως έγινε από Αρμενίους ή Έλληνες που ήθελαν να εκδικηθούν τους Τούρκους φεύγοντας από τη Μι­κρά Ασία.

Από τη φωτιά, σύμφωνα με τις μαρτυρίες του Χρ. Σολομωνίδη, κάηκαν περίπου 4.000.000 τ.μ. «από τη Μπελλαβίστα μέχρι Χατζηφράγκου, κατ’ ευθεί­αν γραμμή, διά του γαλλικού νοσοκομείου και του Αγίου Ιωάννου, μήκος 2.000 περίπου μέτρα. Προς το Τεπεντζήκι και τον Σταυρό διά της εφαπτομέ­νης των συνοικιών Κιουπετζόγλου και Μορτάκια, πλέον των 2.000 μέτρων. Από το Τεπεντζήκι μέχρι του Τελωνείου πλέον των 3.000 μέτρων και από το Τελωνείο μέχρι της Μπελλαβίστας 1.000 περίπου μέτρα. Στον χώρο αυτόν εκάησαν περί τις 55.000 σπίτια, από τα οποία 43.000 ελληνικά, 10.000 αρ­μενικά και 2.000 ξένων υπηκόων. Επίσης απετεφρώθησαν 5.000 καταστήματα, τα περισσότερα των οποίων ήσαν ελληνικά. Στην αποτεφρωθείσα έκταση υπολογίζεται ότι κατοικούσαν πλέον των 180.000 ατόμων, κατά μέγιστον ποσοστόν Έλλη­νες». Και προσθέτει: «Συγκεκριμένα εκάησαν: Η αρμενική συνοικία με την εκκλησία του Αγίου Στε­φάνου. Η ελληνική αγορά, η γνωστή με το όνομα «Μεγάλες Ταβέρνες», τα Γυαλιάδικα, το Γερανιό, ο Φραγκομαχαλάς, η οδός Νοσοκομείων με τα τρία νοσοκομεία της, το Γραικικό, το Ολλανδικό και το Καθολικό του Αγίου Αντωνίου. Επίσης οι συνοικί­ες του Αγίου Γεωργίου, της Αγίας Φωτεινής, του Αγίου Δημητρίου, της Ευαγγελιστρίας, του Αγίου Τρύφωνος, του Αγίου Ιωάννου της Λυγαριάς, του Αγίου Νικολάου. Κι ακόμη του Τσαρμάδου, οι Πορ-τάρες, ο Φασουλάς, τα Μπογιατζίδικα, τα Τράσσα, του Μεϊμάρογλου, τα Σερετάδικα, τα Ταμπάχανα, τα Κουγιουμτζίδικα, τα Μαλτέζικα, της Τσικουδιάς, του Κιουπετζόγλου, του Χαλεπλή, ο Νέος Κόσμος, η Παράλληλος και μεγάλο τμήμα της Προκυμαίας. Απετεφρώθησαν όλοι σχεδόν οι ορθόδοξοι ναοί, 117 σχολεία κοινοτικά και ιδιωτικά Ελλήνων και Αρμενίων, το αρχαιολογικό και νομισματολογικό μουσείο της Ευαγγελικής Σχολής, και πλείστα όσα αγαθοεργά καθιδρύματα». Ο G. Horton γρά­φει ότι ο συστηματικός εμπρησμός της πόλεως έγινε από τους στρατιώτες του Μουσταφά Κεμάλ με τον σκοπό να εξολοθρευθούν οι χριστιανοί της Μικράς Ασίας και να μην ξαναγυρίσουν ποτέ πια στην πατρίδα τους. Βέβαιο είναι ακόμη ότι εκτός από τη φωτιά είχαν προσχεδιασθεί και οι σφαγές και οι λεηλασίες. Ο R. Puaux αναφέρει ότι, σύμ­φωνα με τη μαρτυρία των Αμερικανών υπαλλή­λων της Near East Re lief, η τουρκική φρουρά δι­αφύλαξε τις αποθήκες, εξηγώντας σε όσους έρ­χονταν να τις λεηλατήσουν ότι «δεν υπέκειντο εις λεηλασίαν», γεγονός που σημαίνει ότι είχαν λάβει σχετικές διαταγές από τις τουρκικές αρχές. «Είναι χαρακτηριστικό» γράφει επίσης ο R. Puaux «ότι οι τουρκικές αρχές συμβούλευαν τους ξένους υπαλ­λήλους του σιδηροδρόμου να φορέσουν φέσι και να φέρουν περιβραχιόνιο για να αποφύγουν τις βιαιοπραγίες που ήξεραν οι τουρκικές αρχές ότι επρόκειτο να συμβούν».

Σάββατο 3 Σεπτεμβρίου 1922 ή 16.9.1338 του τουρκικού ημερολογίου

Αρ. 5-16.9.38.

«Αον) Όλοι οι έλληνες και αρμένιοι από του 18^ου έτους μέχρι του 45ου, οι ευρισκόμενοι εις τα απελευθερωθέντα εδάφη από τον στρατόν μας, κα­θώς και οι έλληνες και αρμένιοι οι μεταφερθέ­ντες από τον ελληνικόν στρατόν εις τα παράλια προς επιβίβασιν και εγκαταλειφθέντες κατόπιν της ακατασχέτου καταδιώξεως του στρατού μας πρέπει να παραδοθούν πάραυτα. Θα κρατηθούν ως αιχμάλωτοι μέχρι πέρατος των εχθροπραξιών. Το μέτρον τούτο λαμβάνεται εναντίον των διότι έλαβον επισήμως τα όπλα εναντίον της Πατρίδος, διότι κατετάγησαν εις τον εχθρικόν στρατόν, διότι τελευταίως ακόμη επυρπόλησαν πόλεις και χωρία και διέπραξαν ανηκούστους ωμότητας εναντίον του ειρηνικού πληθυσμού και διά να μη προσέλ­θουν, εάν αφεθούν ελεύθεροι, να ενισχύσουν τον εχθρικόν στρατόν.

»Βον) Όλοι εκείνοι τους οποίους δεν αφορά το πρώτον άρθρον και γενικώς, όλαι αι σμυρναϊκαί οικογένειαι ή έλληνες και αρμένιοι πρόσφυγες, δύνανται να μεταναστεύσουν μέχρι της 30ής Σε­πτεμβρίου 1338. Όσοι, παρελθούσης της προ­θεσμίας ταύτης, δεν θα έχουν εγκαταλείψει την χώραν και θα κριθούν ύποπτοι απειλής κατά της ασφαλείας του στρατού και της δημοσίας τάξεως, θα οδηγηθούν εκτός της πολεμικής ζώνης.

»Γον) Επειδή η Μεγάλη Εθνοσυνέλευσις έλαβε μέ­τρα διά την εκκαθάρισιν από τα λείψανα του ελ­ληνικού στρατού και εκμηδένισιν των καταστρε­πτικών οργανώσεων του εχθρού, όλοι οι κάτοικοι άνευ διακρίσεως φυλής και θρησκείας οφείλουν να επιστρέψουν εις τας εστίας των και επαναλά­βουν τας ειρηνικάς εργασίας των.

Ο διοικητής του στρατού Νουρεντίν».

ΠΗΓΗ: «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» τ. ΙΕ΄

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.