Το αθηναϊκό «µνηµόνιο»

Οι οικονοµικές κρίσεις δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο για τις κοινωνίες ούτε αποτελούν ιστορικό παράδοξο. Οι κοινωνίες και ιδίως οι κοινωνίες της αφθονίας έφταναν συχνά στα όρια της χρεοκοπίας, πράγµα που δηµιουργούσε µια περίοδο κρίσεως στην οποία δεν σταµατούσε η ζωή και πολύ περισσότερο δεν ακολουθούσε βιβλική καταστροφή.

Οι οικονοµικές κρίσεις δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο για τις κοινωνίες ούτε αποτελούν ιστορικό παράδοξο. Οι κοινωνίες και ιδίως οι κοινωνίες της αφθονίας έφταναν συχνά στα όρια της χρεοκοπίας, πράγµα που δηµιουργούσε µια περίοδο κρίσεως στην οποία δεν σταµατούσε η ζωή και πολύ περισσότερο δεν ακολουθούσε βιβλική καταστροφή. Έτσι τα ιστορικά παραδείγµατα περισσεύουν και οι ενδιαφερόµενοι µπορούν να ανατρέξουν στις συγκεκριµένες περιόδους της Ιστορίας προκειµένου να µελετήσουν το φαινόµενο µε την αναγκαία ψυχραιµία που επιβάλλει η απόσταση από το γεγονός. Σήµερα που η χώρα µας βρίσκεται στη δίνη µιας οικονοµικής κρίσης, η οποία εντάσσεται σε µια γενικότερη ευρωπαϊκή και παγκόσµια, µερικοί προοδευτικοί εγκέφαλοι βρίσκουν την ευκαιρία να την παρουσιάσουν σαν κάτι πρωτόγνωρο, σαν ανακάλυψη δική τους, σαν επιβεβαίωση της ιδεολογίας τους και των µαντικών τους ικανοτήτων…

Η παγκόσµια, ωστόσο, Ιστορία έχει να επιδείξει αµέτρητες χρεοκοπίες ισχυρών και ανίσχυρων οικονοµιών, µε πολλαπλές και διαφορετικές κάθε φορά αιτίες. Οι δε εγχώριες εµπειρίες πάνω στο θέµα είναι πολλές – θα έλεγε κανείς ότι ολόκληρη η σύγχρονη Ελλάδα είναι η Ιστορία των χρεών της και της αναχρηµατοδότησής τους! Αλλά δεν έχουµε πλούσιο υλικό µόνο από τον σύγχρονο ελληνισµό.

Οικονοµικές κρίσεις και αδιέξοδα, λήψεις µέτρων λιτότητας ακόµα και απεχθή µνηµόνια έχουµε και στην αρχαία Ελλάδα.

Το τέλος της οικονομικής ηγεμονίας των Αθηνών

Τόσο ο Πελοποννησιακός Πόλεµος όσο και η τυραννίδα που ακολούθησε µε τους γνωστούς Τριάκοντα, έφεραν την αθηναϊκή οικονοµία στα όριά της. Η ανθηρή αθηναϊκή οικονοµία του 5ου αιώνα ήταν παρελθόν. Στη διάρκεια του πολέµου κατασπαταλήθηκε το δηµόσιο αποθεµατικό και ένα µεγάλο µέρος του ιδιωτικού πλούτου. Ακόµα περιορίστηκε σε µεγάλο βαθµό η παραγωγή αγαθών όπως και οι αποδοτικές επενδύσεις. Οι εµπορικές ανταλλαγές µε το εξωτερικό σταµάτησαν όπως χαθήκαν και οι φόροι από τις συµµαχικές πόλεις… Σε γενικές γραµµές, η οικονοµία τής πάλαι ποτέ ένδοξης πόλης βρισκόταν σε βαθιά ύφεση. Τότε ήταν που όλοι στην πόλη άρχισαν να αντιλαµβάνονται και να αποδέχονται, όσο κι αν αυτό πρέπει να φαινόταν περίεργο, ότι ο τρόπος µε τον οποίο ζούσαν ώς τότε είχε περάσει ανεπιστρεπτί. Έπρεπε τάχιστα να αντιληφθούν και να αποδεχτούν συνάµα ότι τα χρήµατα, που κατά κύριο λόγο αποσπούσαν µε τη δύναµη των όπλων τους από τους συµµάχους, έλαβε τέλος. Έτσι οι εξελίξεις τους ωθούσαν να στραφούν περισσότερο στις δικές τους δυνάµεις παραιτούµενοι από την άσκηση της ηγεµονικής οικονοµικής πολιτικής. Με την αλλαγή των αντικειµενικών δεδοµένων ήρθε και η εφαρµογή νέων µέτρων µε σκοπό την ανεύρεση νέων πόρων και την τόνωση της οικονοµίας µε νέες µεθόδους, όπως απαιτούσε η σκληρή πραγµατικότητα. Ωστόσο, παρά τα µέτρα που ελήφθησαν, µεταξύ των οποίων ήταν και η ριζική αναβάθµιση του φοροεισπρακτικού µηχανισµού, η αθηναϊκή οικονοµία δεν θα φτάσει ποτέ ξανά στο επίπεδο εκείνο που έφτασε τον 5ο αιώνα. Ένα µοναδικής αξίας κείµενο δηµοσιονοµικού περιεχοµένου της εποχής αυτής που µας έχει παραδοθεί είναι το «Πόροι ή περί προσόδων» του Ξενοφώντα. Το κείµενο αυτό εκφράζει την άποψη του Ξενοφώντα για το πώς θα βγει η αθηναϊκή οικονοµία από το αδιέξοδο. Πρόκειται για ένα µνηµόνιο στο οποίο διατυπώνονται συγκεκριµένες προτάσεις για τη σωτηρία της αθηναϊκής οικονοµίας. Έτσι ο Ξενοφών θεωρεί ως απαραίτητη προϋπόθεση για τη βελτίωση της αθηναϊκής οικονοµίας την ειρήνη, κυρίως µετά και την ατυχή έκβαση του Συµµαχικού Πολέµου (357-355 π.Χ.).

Το «μνημόνιο»

«Aν, πάλι, κανείς θεωρεί ότι η πόλη από οικονοµική άποψη κερδίζει περισσότερα από τον πόλεµο παρά από την ειρήνη, εγώ νοµίζω πως ο καλύτερος τρόπος για να αποφασίσει κανείς αν ισχύει κάτι τέτοιο είναι να επανεξετάσει πού οδήγησαν την πόλη όσα συνέβησαν στο παρελθόν. Θα ανακαλύψει, βέβαια, ότι παλαιότερα πολλά χρήματα εισέρρευσαν στην πόλη, ενώ στον πόλεμο όλα αυτά κατασπαταλήθηκαν· θα καταλάβει, αν το σκεφτεί, ότι και τώρα εξαιτίας του πολέμου έχουν εξαφανιστεί πολλά από τα έσοδα και όσα είχαμε έχουν κατασπαταληθεί σε κάθε είδους έξοδα, ενώ όταν έγινε ειρήνη στη θάλασσα, τα έσοδα αυξήθηκαν, και επιπλέον βρίσκονταν στη διάθεση των πολιτών για να τα αξιοποιήσουν όπως ήθελαν. Kαι αν κανείς με ρωτήσει: Kαλά, τι εννοείς, αν κάποιος βλάπτει την πόλη, πρέπει να κάνουμε ειρήνη μαζί του; Δεν θα το έλεγα· αυτό που εννοώ είναι ότι πολύ γρηγορότερα θα τους τιμωρούσαμε, αν δεν προκαλούσαμε καμιά αδικία· γιατί δεν θα είχαν κανέναν σύμμαχο».

Μετάφραση: Α. Τυφλόπουλος

Επίσης θεωρεί ότι πρέπει να ληφθούν συγκεκριμένα μέτρα που θα αποβλέπουν στην καλυτέρευση για την καλύτερη δυνατή εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών της Αττικής.

«Τώρα που αναστοχάζομαι τις σκέψεις μου αμέσως καθίσταται σαφές σε μένα ότι η φύση της χώρας είναι ικανή να μας προσφέρει πάμπολλες πηγές πλούτου. Για να γίνει κατανοητό ότι αυτό που ισχυρίζομαι αληθεύει, θα σας περιγράψω καταρχάς τα φυσικά πλεονεκτήματα της Αττικής. Απόδειξη, λοιπόν, ότι και οι εποχές είναι εξαιρετικά ήπιες εδώ μας παρέχουν τα ίδια τα γεγονότα· αφού όσα σε πολλούς άλλους τόπους δεν μπορούν ούτε να βλαστήσουν, εδώ καρποφορούν. Όπως η γη, έτσι και θάλασσα που την περιβάλλει είναι εξαιρετικά παραγωγική. Kαι βέβαια όσα καλά δίνουν οι θεοί σε κάθε εποχή, και αυτά όλα εδώ ξεκινούν πολύ πρώιμα και σταματούν πολύ όψιμα. Kαι η χώρα δεν ξεχωρίζει μόνο σε όσα ανθίζουν και γερνούν στη διάρκεια ενός χρόνου, αλλά διαθέτει και παντοτινά αγαθά. Γιατί η φύση τής χάρισε άφθονα πετρώματα, με τα οποία κατασκευάζονται ωραιότατοι ναοί και βωμοί, και όμορφα αγάλματα για τους θεούς· και αυτά έχουν μεγάλη ζήτηση τόσο από Έλληνες όσο και από βαρβάρους. Επίσης, υπάρχουν και περιοχές που αν τις σπέρναμε δεν θα απέφεραν καρπό, ενώ τώρα που τις αξιοποιούμε μεταλλευτικά θρέφουν πολύ περισσότερους από όσο αν παρήγαγαν σιτάρι. Διαθέτει, βέβαια, και αποθέματα αργύρου, σίγουρα από θεία πρόνοια· ενώ υπάρχουν πολλές γειτονικές πόλεις και στη στεριά και πέρα από τη θάλασσα, καμιά από αυτές δεν τη διατρέχει ούτε μια μικρή φλέβα αργύρου. Θα ήταν λογικό να θεωρήσει κανείς ότι η πόλη βρίσκεται στο κέντρο της Ελλάδας αλλά και όλης της οικουμένης. Γιατί όσο απομακρύνεται κανείς από αυτήν, τόσο αυξάνεται το ψύχος ή η ζέστη που συναντά· όποιος πάλι θελήσει να φτάσει από τη μια άκρη της Ελλάδας στην άλλη, είτε ταξιδέψει στη θάλασσα είτε στη στεριά, θα περάσει από την Αθήνα, όπως ο διαβήτης που σχεδιάζει τον κύκλο. Και, παρ’ ότι δεν περιβρέχεται από θάλασσα, ωστόσο, σαν να ήταν νησί, όλοι οι άνεμοι της φέρνουν ό,τι χρειάζεται και της παίρνουν όσα θέλει να διώξει· γιατί η θάλασσα βρέχει την Αττική από δύο πλευρές. Διαθέτει όμως και πλούσιο χερσαίο εμπόριο· γιατί ανήκει στην ηπειρωτική χώρα. Επιπλέον, οι περισσότερες πόλεις συνορεύουν με βαρβάρους που τις ενοχλούν· ενώ οι γειτονικές πόλεις της Αθήνας απέχουν πολύ από τους βαρβάρους».

Μετάφραση: Α. Τυφλόπουλος

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.