Της Έλενας Γαλανοπούλου

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μουσείων ρωτήσαμε να μάθουμε πώς μπορούν τα μουσεία μας να γίνουν πιο ελκυστικά, όχι μόνο για τους μυημένους, αλλά για το ολοένα διευρυνόμενο κοινό τους.

Της Έλενας Γαλανοπούλου

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μουσείων ρωτήσαμε να μάθουμε πώς μπορούν τα μουσεία μας να γίνουν πιο ελκυστικά, όχι μόνο για τους μυημένους, αλλά για το ολοένα διευρυνόμενο κοινό τους.

Η λέξη «μουσείο» χρησιμοποιείται και μεταφορικά για να χαρακτηρίσει τον άνθρωπο μεγάλης ηλικίας και αναχρονιστικών αντιλήψεων. Επίσης, μια από τις σημασίες του επιθέτου «μουσειακός» είναι του ξεπερασμένου, του απαρχαιωμένου, του πεπαλαιωμένου. Κι όμως, τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερα είναι τα μουσεία ή οι εκθεσιακοί χώροι που καταφέρνουν να αποτελούν μια ελκυστική πρόταση ψυχαγωγίας, όχι μόνο για τους ήδη μυημένους, αλλά για ένα ολοένα διευρυνόμενο κοινό.

Η αλλαγή αυτή δεν συντελείται αυτόματα. Πίσω της κρύβεται η συστηματική προσπάθεια μιας στρατιάς ανθρώπων που εργάζονται πίσω από το στήσιμο κάθε μόνιμης ή περιοδικής έκθεσης. Επαγγέλματα, το άκουσμα των οποίων ξενίζει, όπως «μουσειολόγος» ή «μουσειογράφος», δεν είναι άγνωστα πλέον ούτε στην ελληνική πραγματικότητα. Ο νέος επιστημονικός κλάδος που έχει ως αντικείμενο τη μελέτη των μεθόδων οργάνωσης και λειτουργίας των μουσείων έχει κερδίσει τη θέση του και στη δημόσια ανώτατη εκπαίδευση (ΤΕΙ Πάτρας). Κυρίως όμως έχει εμπεδωθεί η αναγκαιότητά τους στην πραγματικότητα.

 Κάθε έκθεση είναι μοναδική

«Δεν αρκεί πλέον ο ακαδημαϊκός τρόπος τοποθέτησης των εκθεμάτων με τις λεζάντες τους πάνω σε λευκές προθήκες ή άσπρους τοίχους», επιβεβαιώνει ο Σταμάτης Ζάννος, ένας από τους πιο επιτυχημένους επαγγελματίες του είδους. Από το 1982 μέχρι σήμερα έχει επιμεληθεί 150 εκθέσεις, μεταξύ των οποίων οι πολύ επιτυχημένες «Πτυχώσεις» που εγκαινίασε το Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς το 2004 αλλά και πριν από δύο χρόνια η δημοφιλής έκθεση «Έρως. Από την Θεογονία του Ησίοδου στην ύστερη Αρχαιότητα» στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.

«Κάθε φορά ξεκινάς από την αρχή», υποστηρίζει ο ίδιος. «Σίγουρα η κάθε έκθεση σε αφήνει με μεγαλύτερη ‘‘προίκα’’ γνώσεων, ώστε να αποφεύγεις λάθη και να βγαίνει πιο εύκολα η επόμενη. Δεν υπάρχει, όμως, συγκεκριμένη συνταγή», μας εξηγεί. Το θέμα, το σενάριο που πρέπει να εξυπηρετηθεί, ο χώρος, η διάρκεια της έκθεσης και φυσικά ο οικονομικός προϋπολογισμός που έχει κανείς στη διάθεσή του είναι συνθήκες που επηρεάζουν το τελικό αποτέλεσμα της έκθεσης, σύμφωνα με τον ίδιο.

«Σκοπός μας δεν είναι να είναι μια έκθεση ελκυστική. Αν συμβεί όμως είναι μεγάλη χαρά», μας ξαφνιάζει με την ειλικρινή της απάντηση η ιστορικός Τέχνης Μαριλένα Καρρά, υπεύθυνη του τομέα των εικαστικών για τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών. Τι κι αν η επιμέλειά της στην πρώτη ατομική έκθεση του Αμερικανού φωτογράφου Robert Mapplethorpe εντυπωσίασε το κοινό που συνέρρευσε τον περασμένο χειμώνα στη Στέγη, αλλά και απέσπασε τα εύσημα από τους ανθρώπους του Ιδρύματος στη Νέα Υόρκη; «Το να προσπαθείς να φανταστείς τι θα αρέσει ή το πώς θα καταφέρεις να προσελκύσεις τον θεατή είναι ίσως επικίνδυνο», επισημαίνει. Και μας εξηγεί πώς οδηγήθηκε στην επιλογή της τοποθέτησης ενός μαύρου δωματίου – κουτιού μέσα στη λευκή εκθεσιακή αίθουσα. Έξω τοποθετήθηκαν τα αντρικά έργα και μέσα στο δωμάτιο αποκλειστικά τα γυναικεία. «Άκουσα ενδιαφέρουσες απόψεις, για παράδειγμα ότι το κουτί θύμιζε τη μήτρα. Οδηγήθηκα όμως σε αυτή την επιλογή αναλογιζόμενη την αίσθηση πολυπλοκότητας που χαρακτηρίζει τη γυναικεία φύση, η οποία θα μπορούσε να αποδοθεί καλύτερα σε έναν σκοτεινό μυστηριακό χώρο με διαφορετικό φωτισμό. Αντίστοιχα για το αρσενικό στοιχείο που διαθέτει μια τετράγωνη ιδιοσυγκρασία σκέφτηκα πως αντιστοιχεί καλύτερα το λευκό». Το πρώτο που χρειάζεται να έχει μια έκθεση, σύμφωνα με τη Μ. Καρρά, είναι ένας βασικός στόχος, ένας βασικός πυρήνας, μια ραχοκοκαλιά, ένα θεωρητικό statement, το οποίο θα εικονοποιηθεί με τις κατάλληλες επιλογές έργων. «Είναι απαραίτητο να υπάρχει περίσκεψη πίσω από μια έκθεση. Το κοινό – και μιλώ για το ευρύ κι όχι αυτό των ‘‘ειδικών’’ – με έναν ενστικτώδη σχεδόν τρόπο το ξεχωρίζει έναντι στην προχειρότητα. Το βλέπουμε από την ανταπόκρισή του», καταλήγει.

Το χιούμορ είναι σπουδαίο όπλο

 «Το χιούμορ και η συμμετοχή του θεατή είναι οι βασικότεροι παράγοντες που κάνουν μια έκθεση ελκυστική», σύμφωνα με τον Γιάννη Χαραλαμπόπουλο, συνιδρυτή και creative director της ομάδας Beetroot Design Group,που πρόσφατααπέσπασε την υψηλότερη διάκριση στον χώρο του επικοινωνιακού design παγκοσμίως (red dot Communication Design Award – Agency of the Year για το 2011). Η έκθεσή τους, που παρουσιάζεται έως τις 29 Ιουλίου στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς, με τίτλο «The Greek Monsters by Beetroot» («Τα Ελληνικά Τέρατα της Beetroot») είναι πράγματι μια από τις ελκυστικότερες αυτή τη στιγμή στην Αθήνα. Παρόλο που το θέμα που πραγματεύεται δεν είναι από μόνο του ευχάριστο. Τα τέρατα είναι συνήθως σκοτεινά, κακά, τρομακτικά. Όμως τα παιδιά από το βραβευμένο γραφείο οπτικής επικοινωνίας της Θεσσαλονίκης επέλεξαν να αναδείξουν την καλή τους πλευρά. Σκέφτηκαν να αξιοποιήσουν τα τέρατα της ελληνικής μυθολογίας με τον διττό τους χαρακτήρα τόσο ως θύτες όσο και ως θύματα, προκειμένου να αντιστρέψουν με χιούμορ την κακή πολιτικο-οικονομική εικόνα της Ελλάδας στο εξωτερικό. Επιχείρησαν δηλαδή να κάνουν τα ελληνικά τέρατα σύμβολα ενάντια στον ρατσισμό, την απλοποίηση και τον αποκλεισμό. Εγκαταστάσεις, γλυπτά, ειδώλια, στένσιλ ζωγραφικά γκράφιτι υπό μορφή σύγχρονων ζωφόρων αλλά και «αόρατα» τέρατα που γίνονται αντιληπτά μόνο μέσω της τεχνολογίας (!) είναι τα πρωτότυπα εκθέματα που πλαισιώνουν το θέμα. Προχώρησαν μάλιστα και σε μία ακόμη καινοτομία, που αφορά στα υπομνήματα. Εκεί, αντί να παρατίθενται πληροφορίες για την προέλευση, την ιστορία ή την κατασκευή των εκθεμάτων, παρουσιάζονται πρωτότυπα ποιήματα για τη φιλοσοφία ή την πρακτική που συμβολίζουν. «Δεν θέλαμε να δημιουργήσουμε μια σειρά από αποστειρωμένα εκθέματα, αλλά μια έκθεση διαδραστική, χιουμοριστική, που θα συμβάλει μαζί με τα εκπαιδευτικά προγράμματα σε μια ευχάριστη εμπειρία», τονίζει ο Γ. Χαραλαμπόπουλος.

Ο θεατής έχει πράγματι την ευκαιρία να θαυμάσει μερικά τεράστια γλυπτά τεσσάρων μέτρων, να αντιληφθεί μέσω της τεχνολογίας τάμπλετ ένα αόρατο τέρας, να φορέσει μια μάσκα, αλλά και να έρθει στο τέλος αντιμέτωπος με ένα ηχητικό τέρας. Μέσα από την εναλλαγή σε διαφορετικά περιβάλλοντα και αισθήσεις, αποκτά το κατάλληλο κίνητρο για να καταλάβει καλύτερα την πλοκή και τη δομή της έκθεση.

Ανάγκη ανανέωσης των αρχαιολογικών μουσείων

Ακόμη και τα σοβαρότερα αρχαιολογικά μας μουσεία έχουν πολλά να εμπνευστούν από την παιχνιδιάρικη διάθεση τέτοιων εκθέσεων. Τα περισσότερα έχουν να ανακαινισθούν πάνω από δεκαπέντε χρόνια. Η ανάγκη ανανέωσης είναι τεράστια. Το ενδιαφέρον, όμως, είναι πως, πέρα από την ισχνή χρηματοδότηση, υπάρχει κι άλλος σκόπελος. Οι συχνότατες αγκυλώσεις των αρχαιολόγων, οι οποίοι σπάνια εμπιστεύονται κι άλλες ειδικότητες, όπως είναι αυτή του αρχιτέκτονα ή διακοσμητή που αναλαμβάνει χρέη μουσειογράφου και επιμελητή.

«Είναι προτιμότερο να μην εκθέσεις κάτι προκειμένου να το προστατέψεις», υποστηρίζει με σιγουριά ο Σταμάτης Ζάννος. «Προσέχουμε πάντοτε τον φωτισμό, τη θερμοκρασία και την υγρασία. Συνεργαζόμαστε με τους συντηρητές. Δεν μπορείς να έχεις για παράδειγμα ένα κοστούμι του 18ου αιώνα πάνω σε μια κρεμάστρα, ούτε να βάψεις με λαδομπογιά που μυρίζει μια προθήκη και να κλείσεις μέσα της ένα ευαίσθητο αντικείμενο. Είναι σαν να το καταστρέφεις», συμπληρώνει.

Δεν είναι εύκολο να τηρούνται πάντοτε αυτές οι προδιαγραφές που θέλουν χρόνο, σωστή οργάνωση και χρήμα, σε μια χώρα όπως η Ελλάδα. Κι όμως, οι προσπάθειες που γίνονται είναι συγκινητικές. «Κυρίως από συγκεκριμένους ανθρώπους που έχουν αφοσιωθεί και ταχθεί, όπως είναι ο Άγγελος Δεληβοριάς για το Μπενάκη, η Ιωάννα Παπαντωνίου για το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα και η Αγγελική Γιαννακίδου για το Εθνολογικό Μουσείο Θράκης», επισημαίνει ο Στ. Ζάννος.

Πολλές φορές η έλλειψη πόρων μπορεί να δώσει το έναυσμα για τις πιο ευφάνταστες δημιουργικές ιδέες. Παράλληλα, οι δυνατότητες που παρέχουν οι νέες τεχνολογίες μοιάζουν να είναι πράγματι απεριόριστες. Ενδεικτικό είναι για παράδειγμα ότι τα εξαιρετικά εκπαιδευτικά προγράμματα του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού βασίζονται αποκλειστικά στην τεχνολογία. Ο επιμελητής μιας έκθεσης έχει τη δυνατότητα να ζωντανέψει ένα αδιάφορο θέμα, να συναρπάσει και να κατακτήσει τον μετριοπαθή θεατή. Ωστόσο ελλοχεύει πάντοτε ένας κίνδυνος: «Να ξεφύγεις. Και να προβάλεις τη δικιά σου δουλειά περισσότερο από αυτό που εκθέτεις», επισημαίνει ο Στ. Ζάννος. «Χρειάζεται να μην χάνουμε την ουσία. Χωρίς να είμαστε συντηρητικοί είναι ανάγκη να έχουμε μέτρο και να κρατούμε την ισορροπία». 

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.