Η ακαταµάχητη γοητεία της Ελένης

Ο µύθος ξεκινά από την αρπαγής της ωραίας Ελένης, για να διηγηθεί εκτός των άλλων τις σχέσεις έρωτα και εξου­σίας, σχέσεις που παρέµειναν πεισµα­τικά αναλλοίωτες στο διάβα της Ιστορίας.

Ο µύθος ξεκινά από την αρπαγής της ωραίας Ελένης, για να διηγηθεί εκτός των άλλων τις σχέσεις έρωτα και εξου­σίας, σχέσεις που παρέµειναν πεισµα­τικά αναλλοίωτες στο διάβα της Ιστορίας.

Ελένης Εγκώμιον

1 Κόσµος για την πόλη είναι η ανδρεία, για το σώµα η οµορφιά, για την ψυχή η σοφία, για τις πράξεις η τόλµη, για τον λόγο η αλήθεια, τα αντί­θετά τους είναι ακοσµία. Τον άνδρα, λοιπόν, και τη γυναίκα και τον λόγο και το έργο και την πόλη και τις πράξεις τις αξιέπαινες πρέπει να επαινούµε, τις ανάξιες όµως να επικρίνουµε, γιατί είναι σφάλµα όσο και αµάθεια να επικρίνουµε τα επαινετά και να επαινούµε τα αξιόµεµπτα.

2 Εκείνος που επιχειρηµατολογεί για την αλή­θεια θα κρίνει και εκείνους που επικρίνουν την Ελένη, γυναίκα για την οποία οµόφωνη και οµόψυχη υπήρξε η γνώµη όσων άκουσαν τους ποιητές και το όνοµά της που κατέληξε να θυµίζει συµφορές. Θέλω λοιπόν εγώ, χρησιµοποιώντας κάποια λογικά επιχειρήµατα, να απαλλάξω την κατηγορουµένη από τις κατηγορίες, να δείξω πως ψεύδονται όσοι την επικρίνουν και να αποδείξω την αλήθεια βάζοντας τέλος στην αµάθεια.

3 Πολλοί γνωρίζουν, αν όχι όλοι, ότι η γυναίκα, για την οποία γίνεται αυτός εδώ ο λόγος, από τη φύση της και την καταγωγή της, ανάµεσα σε άν­δρες και γυναίκες πρώτους, πρώτη ήταν. Πασίγνω­στο ότι µητέρα της η Λήδα και πατέρας της πραγµατικός ένας θεός, ο Δίας, µα σύµφωνα µε τις φήµες ένας θνητός, ο Τυνδάρεως, και τον έναν τον νόµι­σαν επειδή ήταν, ενώ τον άλλο τον πίστεψαν επει­δή το ισχυρίστηκε. Και ο ένας ήταν ο πιο ισχυρός των ανθρώπων, ο άλλος κυρίαρχος των πάντων.

4 Κρατώντας από τέτοια γενιά, πήρε την οµορ­φιά των θεών, που τη δέχτηκε χωρίς να την κρύψει, σε πολλούς, λοιπόν, ενέπνευσε έρωτα πο­λύ και µε ένα σώµα προσέλκυσε άνδρες πολλούς περήφανους για πράγµατα σπουδαία, άλλοι για τον µεγάλο τους πλούτο, άλλοι για την παλαιά δο­ξασµένη τους γενιά, άλλοι για τη δύναµη της σοφί­ας που απέκτησαν. Κι έφθασαν όλοι από αντιζηλία ερωτική και φιλοδοξία ακατανίκητη.

5 Ποιος και γιατί και πώς ικανοποίησε τον πόθο του παίρνοντας την Ελένη δεν θα το πω, για­τί γίνεται αξιόπιστος κανείς λέγοντας πράγµατα γνωστά, αλλά δεν τέρπει. Αφήνοντας έξω από τον λόγο µου την εποχή εκείνη θα αρχίσω τώρα την επιχειρηµατολογία µου εκθέτοντας τις αιτίες για τις οποίες ήταν εύλογο να γίνει το ταξίδι της Ελέ­νης στην Τροία.

6 Έκανε εκείνη ό,τι έκανε είτε από θέληµα της Τύχης και απόφαση των θεών και πρόσταγµα της Ανάγκης, είτε επειδή αρπάχθηκε µε τη βία, εί­τε επειδή πείσθηκε µε λόγια, είτε επειδή κυριεύ­θηκε από έρωτα. Εάν, λοιπόν, είναι το πρώτο, στον υπεύθυνο πρέπει να αποδοθεί η ευθύνη, γιατί εί­ναι αδύνατον η προνοητικότητα των ανθρώπων να εµποδίσει τη θέληση του θεού. Από τη φύση του, άλλωστε, δεν είναι το κατώτερο που εµπο­δίζει το ανώτερο, αλλά το κατώτερο κυριαρχείται και οδηγείται από το ανώτερο και το µεν ανώτερο προηγείται, το δε κατώτερο έπεται. Και ο θεός εί­ναι ανώτερος του ανθρώπου και στη βία και στη σοφία και σε όλα τα άλλα. Εάν, λοιπόν, η ευθύνη στην Τύχη και στον θεό αποδοθεί, τότε θα πρέπει και η Ελένη από την κακή φήµη να απαλλαχθεί.

7 Αν πάλι την άρπαξαν µε τη βία και την εξανά­γκασαν παράνοµα και την ταπείνωσαν άδικα, είναι φανερό πως αυτός που την άρπαξε διέπραξε αδίκηµα προσβάλλοντάς την, ενώ αυτήν που υπέ­στη την προσβολή της αρπαγής τη βρήκαν συµφο­ρές. Του πρέπει, λοιπόν, του βάρβαρου που βάρ­βαρο εγχείρηµα επιχείρησε και ως προς τον λόγο και ως προς τον νόµο και ως προς τις πράξεις, µε τον λόγο να κατηγορηθεί µε τον νόµο να ατιµα­σθεί και µε πράξεις να τιµωρηθεί, αυτήν, όµως, που υπέστη τη βία και στερήθηκε την πατρίδα και ορφάνεψε από φίλους, δεν είναι πιο εύλογο να τη συµπονούµε, παρά να την κακολογούµε; Γιατί αυ­τός διέπραξε πράγµατα φοβερά, ενώ αυτή τα υπέ­στη· δίκαιο είναι, λοιπόν, αυτήν να τη λυπούµαστε, αυτόν να τον µισούµε.

8 Αν, όµως, είναι ο λόγος που την έπεισε και την ψυχή της εξαπάτησε, και πάλι δεν είναι δύσκολο να την υπερασπιστούµε και να την απαλ­λάξουµε από την κατηγορία λέγοντας τούτο: µέ­γας δυνάστης ο λόγος, που µε σώµα ασήµαντο και αθέατο έργα θεϊκά επιτελεί, γιατί µπορεί και τον φόβο να καταπαύσει και τη λύπη να διώξει και χαρά να προκαλέσει και τον οίκτο να αυξήσει. Έτσι έχουν τα πράγµατα και θα το αποδείξω.

9 Πρέπει, όµως, να το αποδείξω στους ακροα­τές και µε τη θεωρία, την ποίηση όλη τη θεω­ρώ και την ονοµάζω έµµετρο λόγο, χάρη σε αυτήν οι ακροατές κυριεύονται από φόβο τροµερό και οίκτο όλο δάκρυα και τέρπονται με τους θρήνους και η ψυχή παθαίνει με τα λόγια όσα ευχάριστα ή δυσάρεστα παθαίνουν άνθρωποι ξένοι. Ας περά­σω τώρα από τον έναν λόγο στον άλλο.

10 Και οι ένθεες με λόγια επωδές φέρνουν απόλαυση και διώχνουν τη λύπη, γιατί όταν ενώνεται η δύναμη της επωδής με τη γνώμη της ψυχής τη γοητεύει και την πείθει και τη μετα­βάλλει με τη μαγεία της. Έχουν δε επινοηθεί δύο τέχνες της γοητείας και της μαγείας, που συνίστα­νται στις πλάνες της ψυχής και στην εξαπάτηση της γνώμης.

11 Πόσοι και πόσοι δεν έπεισαν και δεν πεί­θουν τόσους για τόσα πολλά πλάθοντας κάποιον λόγο ψευδή! Γιατί αν όλοι είχαν για όλα, και για τα περασμένα μνήμη και για τα παρόντα αντίληψη και για τα μέλλοντα γνώση, δεν θα είχε την ίδια δύναμη να εξαπατά ο λόγος, τώρα, όμως, ούτε να θυμόμαστε τα περασμένα, ούτε να αντιλαμβανόμαστε το παρόν, ούτε να προβλέπου­με το μέλλον είναι εύκολο. Επομένως, για τα πε­ρισσότερα οι περισσότεροι σύμβουλο της ψυχής έχουν τη γνώμη. Η γνώμη, όμως, καθώς είναι απα­τηλή κι αβέβαιη, απατηλές κι αβέβαιες επιτυχίες δίνει σε όσους τη συμβουλεύονται.

12 Ποια, λοιπόν, αιτία μας εμποδίζει να θεω­ρήσουμε ότι και η Ελένη κυριεύθηκε από τα λόγια χωρίς να το θέλει, όπως ακριβώς αν με τη βία την είχανε αρπάξει; Παρασέρνει τον νου η πειθώ, γιατί αν και δεν έχει της ανάγκης τη μορ­φή, έχει, όμως, τη δύναμή της. Ο λόγος, δηλαδή, πείθοντας την ψυχή που πείθει, την αναγκάζει να πιστέψει στα λόγια και να ακολουθήσει τα έργα. Αυτός, λοιπόν, που πείθει αδικεί, επειδή εξανα­γκάζει, ενώ αυτή που πείσθηκε κακολογείται άδι­κα, επειδή εξαναγκάσθηκε.

13 Ότι η πειθώ όταν ενωθεί με τον λόγο, δι­αμορφώνει την ψυχή κατά βούληση, πρέπει να το διαπιστώσουμε πρώτον, από τα λόγια των φυσικών φιλοσόφων, οι οποίοι εναλλάσσο­ντας τη μια γνώμη με μιαν άλλη – ανακαλώντας την πρώτη και πλάθοντας τη δεύτερη – καθιστούν τα απίστευτα και αφανέρωτα φανερά στα μάτια της γνώμης, δεύτερον, από τους λόγους στους δι­καστικούς αγώνες, όπου ένας λόγος γραμμένος με τέχνη, μα δίχως αλήθεια, πείθει και τέρπει τα πλήθη, τρίτον, από την αντιπαράθεση φιλοσοφι­κών επιχειρημάτων, όπου αποδεικνύεται πόσο η ταχύτητα της σκέψης καθιστά ευμετάβολη τη βε­βαιότητα της γνώμης.

14 Και η επίδραση του λόγου στη διάταξη της ψυχής είναι ανάλογη με αυτήν των φαρ­μάκων στη λειτουργία των σωμάτων. Όπως, δη­λαδή, άλλα φάρμακα απαλλάσσουν το σώμα από άλλους χυμούς, και τα μεν τη νόσο, τα δε τη ζωή σταματούν, έτσι και οι λόγοι άλλοι τη λύπη προ­καλούν, άλλοι την ευχαρίστηση, άλλοι τον φόβο, άλλοι εμψυχώνουν τους ακροατές, ενώ άλλοι μαγεύουν και γοητεύουν την ψυχή με κάποια πειθώ πονηρή.

15 Είπαμε, λοιπόν, ότι, αν πείσθηκε με τα λόγια, δεν διέπραξε αδίκημα αλλά έπεσε θύμα ατυχών περιστάσεων, τώρα, με το τέταρτο επιχείρημα, την τέταρτη αιτία θα πραγματευθώ. Αν, δηλαδή, ήταν ο έρωτας που τα έκανε όλα αυτά, δεν θα ήταν δύσκολο να απαλλαγεί από την κατηγορία για το σφάλμα που λέγεται πως διεπράχθη. Γιατί αυτά που βλέπουμε δεν έχουν τη φύση που εμείς θέλουμε, αλλά αυτή που το καθένα συμβαίνει να έχει, η όψη δε των πραγμάτων επιδρά και στον χαρακτήρα της ψυχής.

16 Η όραση, λόγου χάρη, στη θέα των εχθρών, στη θέα των χάλκινων και σιδερένιων όπλων – επιθετικών και αμυντικών – που απαρτίζουν τον οπλισμό του εχθρού, ταράζεται και ταράζει την ψυχή, ώστε συχνά, θεωρώντας τον μελλοντικό κίνδυνο υπαρκτό, πολλοί τρέπονται σε φυγή τρομοκρατημένοι. Είναι ισχυρή η συμμόρφωση στον νόμο, αλλά, όμως, χάνεται εξαιτίας του φόβου που προκαλεί η όψη, αυτή κάνει να αμελούμε και το καλό που ελέγχεται από τον νόμο και τα αγαθά που προέρχονται από τη νίκη.

Η μετάφραση είναι των Α Τάτση – Δ.Γ. Σπαθάρα, από τις εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου Αιώνα.

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.