Το ισλαμικό χαλιφάτο που χτίστηκε με την κατακτητική ορμή των πρώτων δεκαετιών ήταν μόνο η αρχή. Μετά τον πρώτο αιώνα της επέκτασής του, το πραγματικό θαύμα -ή ο πραγματικός τρόμος, ανάλογα με την οπτική- είναι το πώς αυτή η εξάπλωση μετατράπηκε σε σταθερόσύστημα διοίκησης που κράτησε για περισσότερους από δώδεκα αιώνες.

Για να κυβερνηθεί ένας κόσμος που απλώνεται από την Ινδία έως την Ιβηρική, απαιτείται ένας καλοκουρδισμένος μηχανισμός διοίκησης. Μια γραφειοκρατία που να ξυπνά το πρωί και να ξέρει τι πρέπει να κάνει: να συλλέξει φόρους, να επιτηρήσει πληθυσμούς, να επιβάλλει νόμους, να ελέγξει στρατούς, να διαχειριστεί την πίστη ως πολιτικό εργαλείο.

Εδώ εδράζεται το πραγματικό βάθος της ισλαμικής αποικιοκρατίας σε αυτήν την  ικανότητά της να χτίσει έναν μηχανισμό εξουσίας πρωτόγνωρο για την εποχή του.  

Ο χαλίφης

Για τον μέσο μουσουλμάνο της μεσαιωνικής εποχής, ο χαλίφης ήταν κάτι ανάμεσα σε μονάρχη και πνευματικό σύμβολο. Ήταν ο «διάδοχος του Προφήτη», ο άνθρωπος που ενσάρκωνε την ενότητα της κοινότητας. Στην πράξη, όμως, ο χαλίφης κυβερνούσε μόνο όταν το επέτρεπαν οι ισορροπίες της αυλής.

Μετά τον 8ο αιώνα, οι περισσότερες δυναστείες -Αββασίδες, Φατιμίδες, Ουμαγιάδες της Ανδαλουσίας-  λειτουργούσαν ως αυλές με πολλαπλά κέντρα εξουσίας. Ο χαλίφης δέσποζε στην κορυφή μια αλυσιδωτής εξουσίας που ήταν διαμοιρασμένη ανάμεσα σε βεζίρηδες, εμίρηδες, αυλικά σώματα, μυστικές υπηρεσίες, στρατιωτικές κάστες. Αυτός ο διαμοιρασμός φανερώνει την ικανότητα μιας εξουσίας να οργανώνεται ώστε να αντέχει στον χρόνο, μοιράζοντας ρόλους και ενσωματώνοντας τη διαφορά αντί να τη συντρίβει. Είναι ένας τρόπος ελέγχου που λειτουργεί μέσα από ρυθμίσεις και επαναλαμβανόμενες πρακτικές, χωρίς να χρειάζεται να επιβάλλεται διαρκώς με τη βία.

Ο βεζίρης

Ο θεσμός του βεζίρη είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική απόδειξη της διοικητικής ευφυΐας του ισλαμικού κόσμου. Στην ουσία, πρόκειται για έναν πρωθυπουργό που διοικεί τα πάντα, τα οικονομικά, τη διπλωματία, το στρατό, ενώ ο χαλίφης κρατά τη μεταφυσική υπεροχή του ρόλου του. Πρόκειται για μια θεατρική κατανομή εξουσίας όπου ο χαλίφης είναι η σκηνή και ο βεζίρης το παρασκήνιο.
Οι Αββασίδες έφτασαν στο σημείο να κάνουν την εξουσία του βεζίρη σχεδόν απόλυτη. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές από τις δολοπλοκίες της εποχής και οι σιωπηρές δολοφονίες, αφορούσαν αυτούς τους άνδρες. Ένας χαλίφης μπορούσε να εκθρονιστεί, αλλά ένας βεζίρης μπορούσε να εξαφανιστεί μέσα στη νύχτα. Το σύστημα έπρεπε να διατηρεί την ισορροπία του με κάθε τίμημα.

Οι εμίρηδες

Στο χαλιφάτο, η πραγματική διοίκηση ασκείτο τοπικά. Οι εμίρηδες ως  κυβερνήτες επαρχιών ήταν στην ουσία μικροί χαλίφηδες με εξουσία πάνω στον στρατό, τη φορολογία και τη δικαιοσύνη. Το χαλιφάτο μοιάζει, από μιαν άποψη, με τη σύγχρονη ομοσπονδία: η κεντρική εξουσία θέτει τους νόμους, αλλά οι τοπικοί άρχοντες τους εφαρμόζουν στην καθημερινότητα. Αυτό γεννά μια κρίσιμη ιδιαιτερότητα: η αποικιοκρατία λειτουργεί με αποκεντρωμένη ακρίβεια.
Οι εμίρηδες έχουν κίνητρο να κρατούν τις επαρχίες σταθερές, γιατί η θέση τους εξαρτάται από την εισροή φόρων προς το κέντρο.

Η μυστική αγάπη του Ισλάμ για τη γραφειοκρατία

Ο δυτικός μύθος βλέπει τις ισλαμικές αυτοκρατορίες σαν κόσμους του εξωτισμού, με χαρέμια, παζάρια και χίλιες νύχτες. Η αλήθεια είναι ότι πίσω από τις μυρωδιές του λιβανιού και τα πολύχρωμα υφάσματα, δουλεύει μια ανελέητα πρακτική γραφειοκρατία.

Τα αρχεία της Βαγδάτης, οι επιστολές των βεζίρηδων, οι φορολογικές λίστες των εμιράτων, οι καταγραφές των καδήδων δείχνουν έναν κόσμο οργανωμένο σαν διοικητικό δίκτυο. Με κανόνες, με φόρους, με κυρώσεις. Η Ισλαμική Αυτοκρατορία για την ακρίβεια, συγκρότησε το χάος. Και το πιο σημαντικό: ήταν σταθερή. Μετακίνησε πληθυσμούς, ενσωμάτωσε λαούς, επέβαλε γλώσσα και νόμο, δημιούργησε θεσμούς με διάρκεια.

Οι μαμελούκοι

Αν υπάρχει ένα στοιχείο του ισλαμικού διοικητικού κόσμου που σοκάρει τον σύγχρονο αναγνώστη, αυτό είναι το σύστημα των μαμελούκων. Ήταν στρατιώτες-σκλάβοι, συνήθως χριστιανικής καταγωγής που αγοράζονταν ως παιδιά από τις αγορές του Καυκάσου, της Κεντρικής Ασίας και των Βαλκανίων και εκπαιδεύονταν ως ελίτ φρουρά.

Θεωρητικά, ανήκαν αποκλειστικά στον χαλίφη ή στον σουλτάνο. Πρακτικά, εξελίχθηκαν σε αυτοκρατορική κάστα.  Ένας στρατός δούλων αποδείχθηκε πιο πιστός από έναν στρατό ελεύθερων ανθρώπων. Γιατί το κύρος τους, η δύναμή τους, η κοινωνική τους ταυτότητα εξαρτιόταν απολύτως από το κράτος. Δεν είχαν φυλές, δεν είχαν οικογένειες, δεν είχαν άλλη πίστη. Μόνο την κάστα τους. Γι’ αυτό το σύστημα επαναλήφθηκε από την Περσία μέχρι την Ινδία ενώ σε άλλη μορφή, εμφανίστηκε αργότερα στους Γενίτσαρους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η μυστική κατασκευή της ισλαμικής εξουσίας

Ο ισλαμικός κόσμος κατάφερε κάτι που η Δύση χρειάστηκε μέχρι τον 16ο αιώνα για να κατανοήσει: μια ένωση θρησκείας, διοίκησης και στρατού σε ένα ενιαίο θεσμικό σύστημα. Η θρησκεία προσέφερε τη νομιμοποίηση, η διοίκηση τη σταθερότητα και ο στρατός τη δύναμη. Αλλά για να λειτουργήσει αυτό το τρίπτυχο, έπρεπε να υπάρχει ένας μηχανισμός ελέγχου, ένα σύστημα που δεν θα κατέρρεε κάθε φορά που πέθαινε ένας χαλίφης. Αυτό το σύστημα ήταν η πολυπλοκότητα της γραφειοκρατίας.

Οι αυλές

Οι βεζίρηδες χρειάζονταν τους χαλίφηδες, οι χαλίφηδες χρειάζονταν τους στρατηγούς, οι στρατηγοί χρειάζονταν τους μαμελούκους, και όλοι χρειάζονταν τους γραφείς που κρατούσαν τη γραφειοκρατική μηχανή σε λειτουργία. Οι ίντριγκες ήταν μηχανισμός ισορροπίας. Αν ένας χαλίφης γινόταν πολύ ισχυρός, κινδύνευε. Αν ένας βεζίρης γινόταν υπερβολικά ανεξάρτητος, εξαφανιζόταν. Αν ένας στρατηγός αποκτούσε φήμη, έμπαινε στο στόχαστρο.

Το σύστημα ήθελε συνεχή διαπραγμάτευση ισχύος. Και όμως επιβίωσε. Αυτό είναι που το κάνει τόσο εντυπωσιακό.

Η ευελιξία των ισλαμικών αυτοκρατοριών

Ένα από τα μεγαλύτερα μυστικά της διάρκειας των ισλαμικών αυτοκρατοριών είναι η ευελιξία τους. Το κέντρο μπορούσε να είναι αδύναμο, αλλά η περιφέρεια να λειτουργεί άψογα. Οι τοπικές δυναστείες μπορούσαν να αποκτήσουν σχεδόν αυτονομία, φτάνει να πλήρωναν φόρους.

Το χαλιφάτο δεν ενδιαφερόταν για την απόλυτη ομοιομορφία. Ζητούσε μόνο δύο πράγματα: την αναγνώριση της θρησκευτικής υπεροχής του χαλίφη και την έγκαιρη πληρωμή των φόρων.

Όλα τα υπόλοιπα, πολιτισμοί, γλώσσες, τοπικά έθιμα, μπορούσαν να μείνουν άθικτα. Αυτή η πολυμορφία έκανε το σύστημα εξαιρετικά ανθεκτικό σε κρίσεις.

Το κόστος της εξουσίας

Κάθε αυτοκρατορία πληρώνει ένα τίμημα για την ισχύ της. Στο ισλαμικό χαλιφάτο, το τίμημα ήταν η συνεχής πιθανότητα διάσπασης. Το σύστημα των εμιράτων, η εξάρτηση από τις στρατιωτικές κάστες, η δύναμη των βεζίρηδων, όλα αυτά δημιουργούσαν ένα τοπίο όπου η κεντρική εξουσία ήταν διαρκώς υπό πίεση.

Αλλά αυτό το ρευστό περιβάλλον έδωσε στο χαλιφάτο και την ικανότητα να επιβιώνει. Όταν μια δυναστεία έπεφτε, μια άλλη έπαιρνε τη θέση της χωρίς, ωστόσο, να αλλάζει ο πυρήνας του συστήματος.

Η αποικιοκρατία λειτουργούσε σαν μια μηχανή που μπορούσε να προσαρμοστεί σε δεκάδες διαφορετικά περιβάλλοντα.

Η κληρονομιά των μηχανισμών εξουσίας

Από την Κόρδοβα μέχρι την Κωνσταντινούπολη και από τη Βαγδάτη μέχρι το Δελχί, οι θεσμοί που δημιούργησαν οι πρώτες ισλαμικές δυναστείες συνέχισαν να λειτουργούν με μεταμορφώσεις για περισσότερο από μια χιλιετία. Μπορεί οι χαλίφηδες να έπεσαν, οι μαμελούκοι να διαλύθηκαν, οι βεζίρηδες να αποκεφαλίστηκαν, αλλά το μοντέλο διακυβέρνησης, δηλαδή ο συνδυασμός θρησκευτικής νομιμοποίησης, γραφειοκρατίας και στρατιωτικής δομής, πέρασε σε κάθε ισλαμική αυτοκρατορία που ακολούθησε.

Διαβάστε επίσης:

ΚΚΕ: Φουλάρει την προετοιμασία για το 22ο Συνέδριο

Νέα Αριστερά σε σταυροδρόμι: Μεταξύ διάσπασης και προσωρινού συμβιβασμού

Τσίπρας: Προχωρά με βήμα βραδύ