Δεν ζούμε απλώς μια ακόμη κρίση.

Ζούμε μια ιστορική μετάβαση. Μια περίοδο όπου επαναχαράσσονται οι γραμμές ισχύος σε παγκόσμια κλίμακα. Και αυτή τη φορά, το πεδίο μάχης δεν είναι μόνο οι αγορές ή οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί. Είναι η ίδια η γνώση.

Η ανθρωπότητα βρίσκεται μπροστά σε ένα θεμελιώδες δίλημμα: ή η επιστήμη, η τεχνολογία και η πληροφορία θα γίνουν κοινά αγαθά χειραφέτησης, ή θα ιδιωτικοποιηθούν πλήρως, μετατρεπόμενες σε εργαλεία ελέγχου.

Το δεύτερο σενάριο εξελίσσεται ήδη, σχεδόν ανεμπόδιστα.

Οργανωμένες ομάδες οικονομικής ελίτ επιχειρούν να οικειοποιηθούν αποκλειστικά τα νέα μέσα παραγωγής ισχύος: τεχνητή νοημοσύνη, δεδομένα, βιοτεχνολογία, ενεργειακά δίκτυα, ψηφιακές πλατφόρμες. Δεν πρόκειται απλώς για επιχειρηματικό ανταγωνισμό. Πρόκειται για απόπειρα συγκρότησης ενός νέου κοινωνικού καθεστώτος: μιας ψηφιακά θωρακισμένης τεχνο-αριστοκρατίας πάνω από έναν πληθυσμό επισφαλή, πολιτικά αδρανοποιημένο και οικονομικά εξαθλιωμένο, περιορισμένο στα όρια της βιολογικής επιβίωσης.

Έναν Νέο Μεσαίωνα.

Όχι φεουδάρχες με κάστρα, αλλά ολιγάρχες με data centers, ιδιωτικούς αλγορίθμους και ιδιοκτησιακή γνώση.

Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά. Επαναλαμβάνει όμως δομές. Στον παλιό Μεσαίωνα, η γνώση ήταν συγκεντρωμένη σε αυλές και μοναστήρια. Οι πολλοί δεν είχαν πρόσβαση ούτε στη γραφή ούτε στην επιστήμη. Ζούσαν μέσα σε ένα σύστημα νοήματος προκαθορισμένο από την εξουσία.

Σήμερα η πληροφορία είναι παντού. Όμως η ουσιαστική γνώση -η δυνατότητα κατανόησης, σύνθεσης και δημιουργίας- συγκεντρώνεται ξανά. Τότε ήταν η φεουδαρχία με όπλο τον θεολογικό σκοταδισμό. Σήμερα είναι η πλατφορμιακή ολιγαρχία με όπλο τους αλγόριθμους. Η τεχνολογία αλλάζει. Η λογική της συγκέντρωσης ισχύος παραμένει.

Δεν είναι τυχαίο ότι το κεντρικό πεδίο αυτής της κοινωνικής σύγκρουσης είναι η παιδεία. Όχι τα χρηματιστήρια. Όχι τα επιτόκια. Ούτε καν οι πόλεμοι μεταξύ ολιγαρχών, καμουφλαρισμένοι με πατριωτισμό.

Η παιδεία.

Διότι όποιος διαμορφώνει τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων, δεν χρειάζεται να τους καταστέλλει.

Η συστηματική διάβρωση της δημοκρατικής παιδείας -η αντικατάσταση της κριτικής σκέψης από πληροφοριακό θόρυβο, της ιστορικής μνήμης από στιγμιαίες εντυπώσεις, της πολιτικής κρίσης από συναισθηματική χειραγώγηση- δεν είναι ατύχημα. Είναι στρατηγική. Ένας πληθυσμός χωρίς φιλοσοφία δεν αντιστέκεται. Χωρίς συστημική σκέψη δεν κατανοεί. Χωρίς εσωτερική καλλιέργεια δεν αυτοκυβερνάται. Έτσι γεννιέται ο νέος υπήκοος: ψηφιακά συνδεδεμένος, κοινωνικά απομονωμένος, υπαρξιακά αποπροσανατολισμένος.

Υπάρχει όμως μια κρίσιμη αλήθεια που συχνά αποκρύπτεται: η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη – αλλά ούτε μοιραία. Κάθε τεχνικό σύστημα ενσωματώνει πολιτικές επιλογές. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει εργαλείο μαζικής επιτήρησης ή εργαλείο καθολικής μάθησης. Τα ενεργειακά δίκτυα μπορούν να λειτουργήσουν συγκεντρωτικά ή δημοκρατικά. Τα δεδομένα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για χειραγώγηση ή για συλλογική επιστημονική πρόοδο.

Το ερώτημα δεν είναι τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία. Το ερώτημα είναι ποιος τη σχεδιάζει και για ποιον.

Η δημοκρατία γεννήθηκε όταν η παιδεία στόχευε στον κρίνοντα πολίτη. Σήμερα έχει περιοριστεί στη διαχείριση προτιμήσεων και στην αριθμητική των εκλογών. Αυτό δεν αρκεί. Χρειαζόμαστε ένα νέο άλμα: από τη δημοκρατία της ψήφου στη δημοκρατία της συνείδησης. Μια κοινωνία ανθρώπων με κριτική σκέψη, οικολογική επίγνωση, κοινωνική νοημοσύνη, δημιουργική ικανότητα και εσωτερική αυτορρύθμιση. Μόνο τέτοιοι άνθρωποι μπορούν να ζήσουν χωρίς αφέντες.

Ο Νέος Μεσαίωνας χρειάζεται εχθρικό ανταγωνισμό: λίγους νικητές, πολλούς αποκλεισμένους. Μια ώριμη δημοκρατία χρειάζεται δημιουργική άμιλλα: συλλογική πρόοδο μέσα από συνεργασία και κοινά. Η φύση δεν λειτουργεί με μονοπώλια. Λειτουργεί με οικοσυστήματα. Κάθε βιώσιμη κοινωνία οφείλει να τη μιμηθεί.

Η επιλογή δεν ανήκει στο μέλλον. Γίνεται ήδη – μέσα από τα σχολεία που αφήνουμε να απαξιώνονται, τις τεχνολογίες που ιδιωτικοποιούνται, τις κοινότητες που διαλύονται, τη φύση που εξαντλείται.

Ή θα αποδεχθούμε μια ψηφιακή αριστοκρατία πάνω σε έναν πλεονάζοντα πληθυσμό, ή θα οικοδομήσουμε μια κοινωνία ελεύθερων, ανεξάρτητων και αλληλέγγυων ανθρώπων, ενταγμένων αρμονικά στη φύση.

Αυτό δεν είναι ιδεολογική πολυτέλεια.

Είναι όρος επιβίωσης.

* Ο Βασίλης Τσολακίδης είναι βιοαρχιτέκτονας, δραστηριοποιείται στον χώρο της βιώσιμης ανάπτυξης.

Διαβάστε επίσης:

Ο Νεοκαισαρισμός του Τράμπ θα κινητοποιήσει την ΕΕ;

Όταν το κράτος γεμίζει πρώτο το ρεζερβουάρ

Νόμοι κατά παραγγελία: Η νέα κανονικότητα