Το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με μια πρωτοφανή συνύπαρξη εσωτερικών και εξωτερικών προκλήσεων. Η χώρα φαίνεται παγιδευμένη σε μια πολυεπίπεδη κρίση. Από την παρατεταμένη κοινωνική αναταραχή και τις μαζικές κινητοποιήσεις, μέχρι την αυξανόμενη στρατιωτική ένταση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.

Πολυεπίπεδη κρίση και αυξανόμενη διεθνής απομόνωση

Οι ιρανικές αρχές διατηρούν τον πληθυσμό εκτός διαδικτύου για τρίτη συνεχόμενη εβδομάδα, ενώ συνεχίζονται οι συλλήψεις μετά τις θανατηφόρες διαμαρτυρίες. Παράλληλα, κλιμακώνονται οι απειλές για νέα στρατιωτική σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.

Την ίδια ώρα, η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει την ένταξη των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) στη λίστα των τρομοκρατικών οργανώσεων, με την Τεχεράνη να προειδοποιεί τις ευρωπαϊκές χώρες να μην παρασυρθούν σε τέτοιες ενέργειες.

Οι μαζικές διαμαρτυρίες που ξέσπασαν στο Ιράν πριν από περίπου έναν μήνα λόγω της δεινής οικονομικής κατάστασης, γρήγορα εξελίχθηκαν σε αιτήματα αλλαγής του θεοκρατικού καθεστώτος.

Οι κινητοποιήσεις προκάλεσαν μία από τις πιο αιματηρές καταστολές στην ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Οι εκτιμήσεις για τις ανθρώπινες απώλειες κυμαίνονται από μερικές χιλιάδες έως δεκάδες χιλιάδες. Σύμφωνα με το αμερικανικό πρακτορείο Human Rights Activists, καταγράφηκαν πάνω από 5.000 νεκροί, περισσότεροι από 7.000 τραυματίες και περισσότερες από 40.000 συλλήψεις, εν μέσω εκτεταμένων διακοπών στο διαδίκτυο. Το περιοδικό «Time», επικαλούμενο μαρτυρίες Ιρανών αξιωματούχων, ανεβάζει τον αριθμό των ανθρώπινων απωλειών σε περισσότερους από 30.000 νεκρούς.

Όπως ήταν αναμενόμενο, η Τεχεράνη απέρριψε τις κατηγορίες, απέδωσε τις αναταραχές σε υποκίνηση από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, και χαρακτήρισε τους διαδηλωτές ως «τρομοκράτες».

Το Ιράν αντιμετωπίζει μια πολυεπίπεδη κρίση, με παρατεταμένη κοινωνική έκρηξη, διεθνή απομόνωση και αυξανόμενη στρατιωτική ένταση. Η συνεχιζόμενη διακοπή του διαδικτύου καταδεικνύει ότι το καθεστώς δίνει προτεραιότητα στον έλεγχο της πληροφόρησης, ακόμη και με υψηλό οικονομικό και πολιτικό κόστος. Όλα αυτά ενισχύουν το κλίμα αβεβαιότητας, καθώς το καθεστώς εμφανίζεται ολοένα πιο απομονωμένο και σε τροχιά επικίνδυνης κλιμάκωσης.

Αποδυναμωμένος επιχειρησιακά ο «Άξονας Αντίστασης»

Ο σιιτικός «Άξονας Αντίστασης» αποδυναμώθηκε αισθητά. Η Χαμάς και η Χεζμπολάχ έχουν πληγεί σχεδόν ανεπανόρθωτα, ενώ η πτώση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία αφήνει την Τεχεράνη πιο εκτεθειμένη.

Παρόλα αυτά, οι σύμμαχοι του Ιράν σκληραίνουν τη ρητορική τους. Η Καταΐμπ Χεζμπολάχ στο Ιράκ απείλησε με «ολοκληρωτικό πόλεμο», η Χεζμπολάχ του Λιβάνου επανέλαβε τη στήριξή της στον ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη, ενώ οι σιίτες αντάρτες Χούθι στην Υεμένη άφησαν ανοικτό το ενδεχόμενο νέων επιθέσεων κατά θαλάσσιων στόχων στην Ερυθρά Θάλασσα.

Την ίδια ώρα, οι Αμερικανοί διατηρούν σημαντική στρατιωτική παρουσία στον Κόλπο, το Ισραήλ έχει ήδη προετοιμαστεί για μια νέα ισραηλινο-ιρανική σύγκρουση, ενώ οι περιφερειακές δυνάμεις ζητούν αυτοσυγκράτηση, προκειμένου να αποφευχθεί γενικευμένη σύρραξη.

Κατάρρευση και της ιρανικής οικονομίας

Η ιρανική κρίση επιδεινώθηκε μετά τον δωδεκαήμερο πόλεμο του Ιουνίου, ο οποίος αποδυνάμωσε προσωρινά την πυρηνική αποτροπή της χώρας και προκάλεσε την απώλεια εκατοντάδων αξιωματούχων ασφαλείας, επιστημόνων και τουλάχιστον 1.000 πολιτών.

Χρόνια οικονομικής κακοδιαχείρισης, διαφθοράς και συνεχιζόμενων κυρώσεων έχουν οδηγήσει τον πληθωρισμό πάνω από το 40%, το εθνικό νόμισμα (ιρανικό ριάλ) σε ιστορικά χαμηλά και έχουν καταστήσει τα βασικά αγαθά απρόσιτα για μεγάλο μέρος του πληθυσμού, καθώς έχουν αυξηθεί κατά περίπου 60%. Την ίδια ώρα το καθεστώς δυσκολεύεται να δημιουργήσει κρατικά έσοδα.

Η συνεχιζόμενη καταστολή από το ιρανικό καθεστώς επιδεινώνει περαιτέρω την οικονομική κατάρρευση, που πυροδότησε τις διαμαρτυρίες. Επομένως, η καταστολή δεν θα καταφέρει να αντιμετωπίσει τις αιτίες των κινητοποιήσεων. Αντίθετα, θα πολλαπλασιάσει τις αντιδράσεις των πολιτών και θα οδηγήσει σε νέες διαμαρτυρίες. Ακόμη και η διακοπή της λειτουργίας του διαδικτύου αποδεικνύεται δαπανηρή, καθώς κοστίζει στο καθεστώς περίπου 37 εκατομμύρια δολάρια ημερησίως και επιταχύνει την οικονομική κατάρρευση.

Προβληματισμένη η ΙΑΕΑ για τις πυρηνικές εγκαταστάσεις

Από τα ξημερώματα της 22ας Ιουνίου 2025, όταν τα αμερικανικά αεροσκάφη B-2 Spirit βομβάρδισαν τις κύριες πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν στο πλαίσιο της διεξαγωγής της επιχείρησης «Σφυρί του Μεσονυχτίου» (Midnight Hammer), η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) έχει επιθεωρήσει και τις 13 δηλωμένες ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, οι οποίες δεν βομβαρδίστηκαν.

Κατά τη διάρκεια του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός, o γενικός διευθυντής της ΙΑΕΑ Ραφαέλ Γκρόσι δήλωσε σε συνέντευξή του στο Reuters ότι δεν μπόρεσε να επιθεωρήσει καμία από τις τρεις πυρηνικές εγκαταστάσεις (Νατάνζ, Φορντό και Ισφαχάν) που βομβαρδίστηκαν τον περασμένο Ιούνιο.

Πρόσθεσε επίσης ότι το Ιράν πρέπει να υποβάλει έκθεση στην ΙΑΕΑ, όπου μεταξύ άλλων να αναφέρει την κατάσταση των εν λόγω βομβαρδισμένων πυρηνικών εγκαταστάσεων, αλλά και τι απέγιναν τα περίπου 440 κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60% – επίπεδο πολύ κοντά στο 90%, που απαιτείται για την κατασκευή πυρηνικού όπλου. Σύμφωνα με την ΙΑΕΑ, αν αυτή η ποσότητα εμπλουτιστεί περαιτέρω, τότε θεωρητικά θα μπορεί να κατασκευάσει έως και δέκα πυρηνικές βόμβες.

Επιπρόσθετα, σύμφωνα με το Institute for Science and International Security (ISIS), στο συγκρότημα «Taleghan 2» που βρίσκεται εντός των στρατιωτικών εγκαταστάσεων Παρτσίν (περίπου 45 χλμ. νοτιοανατολικά της Τεχεράνης) έχει ολοκληρωθεί η κατασκευή και η ενίσχυση μιας νέας εγκατάστασης, η οποία καλύπτεται από παχύ σκυρόδεμα και σωρούς χώματος, που υποδηλώνουν προσπάθεια πλήρους ενταφιασμού της κάτω από το έδαφος.

Η εγκατάσταση περιλαμβάνει έναν κυλινδρικό θάλαμο παρόμοιο με αντίστοιχους θαλάμους δοκιμών υψηλής εκρηκτικότητας, οι οποίοι χρησιμοποιούνται για την ανάπτυξη και δοκιμή συμβατικών εκρηκτικών που απαιτούνται για τη σωστή λειτουργία μιας πυρηνικής βόμβας. Παρότι τέτοιοι θάλαμοι δεν αποδεικνύουν την παραγωγή πυρηνικών όπλων, εντούτοις αποτελούν κρίσιμο στοιχείο για τις δοκιμές των μηχανισμών ενεργοποίησης μιας πυρηνικής κεφαλής.

Το ινστιτούτο επισημάνει ότι το «Taleghan 2» είχε συνδεθεί στο παρελθόν – πριν από το 2003 – με το πρόγραμμα πυρηνικών όπλων του Ιράν και ότι το τελευταίο διάστημα αναβαθμίζεται και ενισχύεται, γεγονός που εγείρει ανησυχίες για ενδεχόμενη επανεκκίνηση δραστηριοτήτων σχετικών με την κατασκευή πυρηνικών όπλων.

Η άρνηση της Τεχεράνης να δώσει εξηγήσεις για συγκεκριμένες εγκαταστάσεις και κρίσιμα υλικά εντείνει τις ανησυχίες της διεθνούς κοινότητας και αυξάνει τον κίνδυνο στρατιωτικής κλιμάκωσης με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Απειλές πολέμου και πάλι…

Τις τελευταίες ημέρες, η αμερικανική στρατιωτική παρουσία στη Μέση Ανατολή ενισχύεται σημαντικά με την αποστολή του αεροπλανοφόρου «USS Abraham Lincoln» και συνοδευτικών αντιτορπιλικών.

Σύμφωνα με το Associated Press, ο στόλος περιλαμβάνει αντιτορπιλικά και άλλα πλοία, με χιλιάδες στρατιωτικό προσωπικό και υποστήριξη αεροπορικών μονάδων. Επίσης, αεροσκάφη F‑15 και άλλα μαχητικά έχουν ήδη αναπτυχθεί σε χώρες του Κόλπου, προκειμένου να ενισχύσουν την επιχειρησιακή δυνατότητα της αμερικανικής δύναμης.

Η «Washington Post» ανέφερε ότι αυτή η αεροναυτική δύναμη αναμένεται να ενισχύσει με επιπλέον στρατιώτες και εξοπλισμό τις υπάρχουσες αμερικανικές ναυτικές και αεροπορικές βάσεις στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, όπως η Al Udeid στο Κατάρ και οι λοιπές στρατιωτικές εγκαταστάσεις της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ (CENTCOM).

Η ανάπτυξη αυτή πραγματοποιείται εν μέσω προειδοποιήσεων από Ιρανούς αξιωματούχους ότι «οποιαδήποτε επίθεση θα θεωρηθεί ολοκληρωτικός πόλεμος». Αυτή η προειδοποίηση αφενός αντικατοπτρίζει το μέγεθος της κλιμακούμενης έντασης, αφετέρου αφήνει να εννοηθεί ότι ακόμη και πιθανές αεροπορικές επιδρομές θα θεωρηθούν ως «ολοκληρωτικός πόλεμος» και επομένως θα ακολουθήσουν αντίποινα.

Προφανώς, η συγκέντρωση των αμερικανικών δυνάμεων αντανακλά την επιδίωξη της Ουάσινγκτον να ενισχύσει την αποτροπή έναντι πιθανών ιρανικών αντιδράσεων και παράλληλα να διατηρήσει πλήθος στρατηγικών επιλογών.

Το Al Jazeera ερμηνεύει τη συγκέντρωση των αμερικανικών μονάδων όχι απλώς ως «στρατιωτική ενέργεια», αλλά και ως «πολιτικό μήνυμα» πίεσης προς το καθεστώς της Τεχεράνης, δεδομένης της καταστολής των Ιρανών διαδηλωτών και της ανησυχίας για πιθανή επανέναρξη του πυρηνικού προγράμματος.

Επίσης, εκτιμήσεις διεθνών think tanks τονίζουν ότι αυτή η συγκέντρωση αμερικανικών αεροναυτικών δυνάμεων λειτουργεί ως μια μορφή «εκβιαστικής αποτροπής» και όχι απαραίτητα ως μιας δύναμης που προετοιμάζεται για επιθετικές επιχειρήσεις. Εξάλλου, όπως προαναφέρθηκε, μια επιθετική ενέργεια θα προκαλέσει αντίποινα από το Ιράν τόσο κατά των αμερικανικών βάσεων στη Μέση Ανατολή όσο και κατά του Ισραήλ.

Σενάρια διαδοχής και παρατεταμένης αστάθειας

Παγιδευμένο ανάμεσα σε εσωτερικές αναταραχές και εξωτερικές πιέσεις, το Ιράν κλονίζεται, χωρίς όμως να διαφαίνεται η ύπαρξη μιας αντιπολίτευσης ικανής να αναλάβει την εξουσία και να κατευθύνει τις εξελίξεις.

Αναμφίβολα, η επόμενη μέρα για την Ισλαμική Δημοκρατία μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «απρόβλεπτη». Καθόλου απίθανο να διαδεχθεί τον Αλί Χαμενεΐ ένας ασθενέστερος ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης ή να αναλάβουν την εξουσία οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης.

Οι εκτιμήσεις διεθνών αναλυτών κάνουν λόγο για τις τελευταίες ημέρες του Χαμενεΐ και για την πιθανή ανάδυση ενός στρατιωτικού καθεστώτος, παρόμοιου με εκείνα της Αιγύπτου ή του Πακιστάν. Επιπρόσθετα η παρατεταμένη αστάθεια με επαναλαμβανόμενες εξεγέρσεις θεωρείται δεδομένη, όπως άλλωστε και η οικονομική παρακμή.

Όπως επισήμανε στο παναραβικό ειδησεογραφικό πρακτορείο The New Arab ο Τρίτα Πάρσι, Σουηδός αναλυτής και συνιδρυτής του Ινστιτούτου Quincy, το ιρανικό κατεστημένο έχει αποδυναμωθεί, αν και δεν παρατηρούνται ρήγματα στην ηγεσία, η οποία εμφανίζεται συσπειρωμένη.

Από την πλευρά του, ο Μεχράν Καμράβα, καθηγητής διακυβέρνησης του πανεπιστημίου Georgetown στο Κατάρ, εκτιμά ότι ενδέχεται να ακολουθήσει προσωρινή σκλήρυνση και κατόπιν περιορισμένη κοινωνική χαλάρωση, ωστόσο δύο κρίσιμες αβεβαιότητες θα μπορούσαν να ανατρέψουν τα δεδομένα: ο πιθανός θάνατος του 86χρονου Αγιατολάχ Χαμενεΐ και το ενδεχόμενο αμερικανικής επίθεσης.

Η παράλληλη πίεση που ασκείται στην Τεχεράνη από τους διαδηλωτές, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας δημιουργεί ένα τριπλό μέτωπο, περιορίζοντας σημαντικά τα περιθώρια ελιγμών του καθεστώτος και αυξάνοντας τον κίνδυνο νέων κοινωνικών εκρήξεων και στρατιωτικών εντάσεων.

Οι μαζικές διαδηλώσεις, αποτέλεσμα της βαθιάς οικονομικής κρίσης, συνεχίζουν να αποκαλύπτουν τα ρήγματα στην κοινωνία και τη δυσαρέσκεια απέναντι στο θεοκρατικό καθεστώς, ενώ οι εκτεταμένες συλλήψεις και η διακοπή του διαδικτύου καταδεικνύουν την επιμονή της ηγεσίας στον έλεγχο της πληροφορίας, με σοβαρό πολιτικό και οικονομικό κόστος.

Ταυτόχρονα, η κατασκευή του υπόγειου συγκροτήματος «Taleghan 2» και η άρνηση υποβολής έκθεσης προς την ΙΑΕΑ για τις τρεις πυρηνικές εγκαταστάσεις που βομβαρδίστηκαν δημιουργούν ερωτήματα για το αν το πυρηνικό πρόγραμμα παραμένει στρατηγική προτεραιότητα για την Τεχεράνη. 

Η παρουσία αμερικανικών δυνάμεων στην περιοχή και οι προειδοποιήσεις περί «ολοκληρωτικού πολέμου» από τους Ιρανούς αξιωματούχους προσθέτουν περαιτέρω πίεση, δημιουργώντας ένα επικίνδυνο περιβάλλον πολλαπλών απειλών.

Σε αυτό το σκηνικό, η Ισλαμική Δημοκρατία κινδυνεύει να εισέλθει σε παρατεταμένη φάση αστάθειας, όπου η εσωτερική καταστολή, οι διεθνείς πιέσεις και η στρατηγική αβεβαιότητα συνυπάρχουν, καθιστώντας κάθε πρόβλεψη για την επόμενη μέρα εξαιρετικά δύσκολη, με ενδεχόμενες συνέπειες για ολόκληρη την περιοχή της Μέσης Ανατολής.

* Ο Βασίλης Γιαννακόπουλος είναι ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής (geostrategical@yahoo.gr)

Διαβάστε επίσης:

Τους 2 εκατ. νεκρούς πλησιάζουν οι απώλειες των ρωσικών και ουκρανικών στρατιωτικών δυνάμεων στον πόλεμο

Κλιμακώνει ο Τραμπ: Απειλεί να στείλει στη Μινεσότα και τη συνοριοφυλακή

Κλιμακώνεται η απειλή πολέμου ΗΠΑ-Ιράν – «Ο χρόνος τελειώνει» προειδοποιεί ο Τραμπ – Έτοιμη για διάλογο η Τεχεράνη αλλά θα απαντήσει αν προκληθεί