Υπάρχει κάτι «ακατανόητο» στην επίσκεψη – αστραπή (θα καθίσει όσες λιγότερες ώρες μπορέσει) του πρωθυπουργού στην Άγκυρα και τη συνάντησή του με τον Ερντογάν, που έχει πλέον «κλειδώσει» για τις 11 του μηνός, την Τετάρτη.

Είναι, για την κοινή λογική, ακατανόητο ένα ελληνοτουρκικό συμβούλιο κορυφής (γι’ αυτό πάει στην Άγκυρα με μια ντουζίνα υπουργούς ο Μητσοτάκης), που είχε αναβληθεί αμέτρητες φορές τα τελευταία δύο χρόνια, να επιστρέφει τελικά όχι επειδή ωρίμασαν οι συνθήκες, αλλά επειδή σταθεροποιήθηκε η ανισορροπία.

Η επικείμενη ελληνοτουρκική σύναξη κορυφής δεν είναι συνάντηση επανεκκίνησης, ούτε καν διαλόγου. Πρόκειται για συνάντηση διαχείρισης του (αλλοιωμένου) καθεστώτος του Αιγαίου. Και εδώ βρίσκεται το πρώτο κρίσιμο ερώτημα: Σε ποιο πλαίσιο θα γίνει αυτή η συνάντηση;

• Ως δύο χωρών με σαφή σύνορα, αδιαπραγμάτευτα δικαιώματα και ξεκάθαρη γραμμή διεθνούς δικαίου;
• Ή ως δύο διαχειριστών ενός «κοινού προβλήματος», που πρέπει απλώς να παραμένει εντός ορίων, χωρίς κρίσεις, χωρίς εντάσεις, χωρίς «ατυχήματα»;

Αν ισχύει το δεύτερο – και όλα δείχνουν ότι αυτό ισχύει –, τότε το παιχνίδι έχει ήδη χαθεί, επί της αρχής για την Ελλάδα. Γιατί όταν μια χώρα δεν αποφασίζει για τον χώρο της, αλλά τον (συν)διαχειρίζεται, έχει ήδη αποδεχθεί ότι δεν της ανήκει αποκλειστικά.

Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της επικείμενης συνάντησης δεν είναι το περιεχόμενό της. Είναι η γλώσσα με την οποία περιγράφεται: «να διατηρηθεί το θετικό κλίμα», «να αποφευχθούν οι εντάσεις», «να συνεχιστεί ο διάλογος». Καμία αναφορά σε σύνορα. Καμία αναφορά σε κυριαρχία. Καμία αναφορά σε δικαιώματα. Μόνο αναφορές στην (πολιτική) θερμοκρασία.

Η επιτυχία, λοιπόν, δεν αποτιμάται με βάση την εξασφάλιση στο τραπέζι του διαλόγου του σεβασμού των δικαιωμάτων (κυριαρχίας) της χώρας, γιατί κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Οι ελληνικές κυβερνήσεις (και η παρούσα) μιλούν με την Τουρκία για να ακούν τις τουρκικές αμφισβητήσεις της ελληνικής εθνικής κυριαρχίας με λόγια (δηλώσεις) και πράξεις (NAVTEX, παραβιάσεις – παραβάσεις εθνικού εναέριου και θαλάσσιου χώρου, γκρίζες ζώνες κ.λπ.).

Δεδομένων των τουρκικών ξεκάθαρων επιδιώξεων, αν και όσο δεν υπάρχει θερμή ελληνοτουρκική κρίση, η πολιτική του κατευνασμού που ακολουθούν οι ελληνικές κυβερνήσεις θεωρείται «επιτυχία». Αν δεν υπάρξει επεισόδιο, ονομάζεται «πρόοδος». Αν δεν «χαλάσει το κλίμα», ονομάζεται «στρατηγική». Αυτό όμως δεν είναι διπλωματία. Είναι διαχείριση φθοράς.

Τι ακριβώς έχουν να συζητήσουν;

Με δεδομένη τη σημερινή τουρκική στάση, το ερώτημα δεν είναι τι θα βάλουν στο τραπέζι οι δύο ηγέτες. Το ερώτημα είναι τι μπορεί να μείνει εκτός τραπεζιού. Γιατί σχεδόν όλα όσα θεωρούνταν κάποτε «κόκκινες γραμμές» της ελληνικής πλευράς, έχουν ήδη μετατραπεί σε τουρκικές θέσεις εργασία:

• NAVTEX διαρκείας (για πάντα) σε περιοχές ελληνικής ευθύνης. Χάρτες που εμφανίζουν τον 25ο μεσημβρινό ως άτυπη γραμμή διαχωρισμού (εξαφανίζοντας τα δικαιώματα/ύπαρξη των ελληνικών νησιών στα μικρασιατικά παράλια) του Αιγαίου.
• Επίσημες λίστες αποστρατιωτικοποίησης ελληνικών νησιών.
• Ρητή αμφισβήτηση κυριαρχίας σε βραχονησίδες και νησιά, κάποια μάλιστα κατοικημένα, τα οποία έχουν παρουσιαστεί εγγράφως σε διάφορες ευκαιρίες από τις τουρκικές αρχές.

Η ατζέντα

Δεδομένων τούτων, το ποιο ακριβώς θα είναι το περιεχόμενο ενός ελληνοτουρκικού διαλόγου (που συνεχίζεται εδώ και τρεις δεκαετίες – απ’ τα Ίμια και έπειτα με συναντήσεις κορυφής σαν αυτήν της επόμενης βδομάδας) παραμένει αναπάντητο μέχρι τώρα.

Η ουσία του ερωτήματος, λοιπόν, δεν είναι αν η Τουρκία διεκδικεί. Αυτό είναι δεδομένο. Το ερώτημα είναι αν η Ελλάδα συζητά ως χώρα με δικαιώματα ή ως χώρα με προβλήματα προς διαχείριση. Διότι υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στο «συζητάμε για να οριοθετήσουμε (την υφαλοκρηπίδα που αναγνωρίζουμε ως μόνη διαφορά)» και στο «συζητάμε για να μην συγκρουστούμε».

Στην πρώτη περίπτωση, το αντικείμενο είναι η κυριαρχία. Στη δεύτερη, το αντικείμενο είναι οι (τουρκικές) απειλές και ο (ελληνικός) φόβος.

Όταν, λοιπόν, η ελληνική διπλωματία μιλά διαρκώς για «διατήρηση κλίματος», για «μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης», για «αποφυγή προκλήσεων», για «ανοιχτούς διαύλους», αυτό που στην πραγματικότητα κάνει δεν είναι πολιτική. Είναι τεχνική διαχείριση κινδύνου. Με άλλα λόγια, προσέρχεται για να κρατήσει το πρόβλημα εντός ελέγχου, όχι για να το επιλύσει.

Και εδώ βρίσκεται το πιο επικίνδυνο σημείο. Όταν η συνάντηση δεν οργανώνεται γύρω από το ερώτημα «τι ανήκει σε ποιον», αλλά γύρω από το ερώτημα «πώς δεν θα συμβεί κάτι κακό», τότε το πρόβλημα έχει ήδη μετατραπεί από πολιτικό σε διοικητικό. Η συζήτηση από το πεδίο της αναζήτησης αμοιβαία επωφελών λύσεων/διευθετήσεων κατρακυλά στη διαχείριση μιας de facto κατάστασης, η οποία όσο περνά ο χρόνος γίνεται χειρότερη/δυσκολότερη για την Ελλάδα.

Το «λογιστήριο» του Αιγαίου

Υπάρχουν κρίσεις που τελειώνουν όταν πέφτουν οι τόνοι. Και υπάρχουν κρίσεις που δεν τελειώνουν ποτέ – απλώς αλλάζουν μορφή. Τα Ίμια ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία. Δεν ήταν απλώς ένα επεισόδιο οριακής πολεμικής αντιπαράθεσης. Ήταν η στιγμή που το Αιγαίο απέκτησε… λογιστήριο.

Τη νύχτα της 30ής προς 31η Ιανουαρίου 1996 δεν κρίθηκε απλώς ποιος θα κατεβάσει πρώτος μια σημαία. Κρίθηκε αν η Ελλάδα θα αποδεχθεί – έστω σιωπηρά – ότι στο Αιγαίο υπάρχουν περιοχές με αμφισβητούμενη κυριαρχία.

Η αμερικανική παρέμβαση με τη φράση «no ships, no troops, no flags» δεν ήταν ουδέτερη διπλωματία. Ήταν η μετατροπή ενός ζητήματος κυριαρχίας σε ζήτημα διαχείρισης κρίσης. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, η ελληνοτουρκική συζήτηση (για τις ελληνικές κυβερνήσεις) περιστρέφεται στο «πώς θα συνυπάρχουν οι διαφωνίες χωρίς να σκάσει κρίση».

Αυτό είναι το πραγματικό κληροδότημα των Ιμίων. Όχι οι τρεις νεκροί αξιωματικοί – που ξεχάστηκαν γρήγορα –, αλλά η θεσμοποίηση της αμφισημίας.

Για πρώτη φορά μετά τη Συνθήκη της Λωζάνης η Τουρκία κατάφερε να εισαγάγει στο τραπέζι την έννοια των «γκρίζων ζωνών» με απλό και δηλητηριώδες αποτέλεσμα: το Αιγαίο απέκτησε «εκκρεμότητες». Και οι εκκρεμότητες, όπως και οι οφειλές, δεν εξαφανίζονται. Συσσωρεύονται…

Από εκείνη τη νύχτα και μετά, κάθε κρίση – από τις έρευνες του «Oruc Reis» στο όριο των έξι μιλίων μέχρι τις υπερπτήσεις τουρκικών μαχητικών πάνω από τα νησιά, από τις «αιώνιες» NAVTEX που κόβουν στη μέση το αρχιπέλαγος μέχρι τις απαιτήσεις για αφοπλισμό των ελληνικών νησιών – δεν είναι παρά μια «λογιστική εγγραφή» του παρελθόντος.

Η Τουρκία δεν έφυγε ποτέ από αυτό το «λογιστήριο». Το χρησιμοποιεί. Το ενημερώνει. Το επικαλείται. Η Ελλάδα, αντίθετα, συμπεριφέρθηκε σαν να πρόκειται για «κλειστό φάκελο». Σαν κάτι που ανήκει στο παρελθόν, ενώ στην πραγματικότητα λειτουργεί καθημερινά, στο παρόν. Τα Ίμια δεν ήταν η αρχή μιας κρίσης.

Ήταν η αρχή της δημιουργίας ενός νέου de facto καθεστώτος στην ελληνοτουρκική θαλάσσια μεθόριο.

Από τη Μαδρίτη στους επιτηρητές

Η Συμφωνία της Μαδρίτης (καλοκαίρι 1997) ανέλαβε να «εξορθολογίσει» το σοκ των Ιμίων, μετατρέποντας μια κρίση κυριαρχίας σε διαχειρίσιμο πολιτικό πλαίσιο. Δεν μιλούσε για σύνορα. Μιλούσε για «σεβασμό ζωτικών συμφερόντων και ανησυχιών».

Με μία φράση, η Ελλάδα (Σημίτης) αποδέχθηκε ότι στο Αιγαίο υπάρχουν και τουρκικά «ζωτικά συμφέροντα», δηλαδή κάτι που δεν ορίζεται, δεν μετριέται και δεν τελειώνει.

Έτσι το Αιγαίο μετατράπηκε από χώρο κυριαρχίας σε χώρο διαπραγμάτευσης. Και ό,τι μπαίνει σε διαπραγμάτευση, κάποια στιγμή μπαίνει και σε «λογιστικό φύλλο»: τι πήρες, τι έδωσες, τι σου χρωστάνε, τι χρωστάς.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάχθηκαν και τα ελληνοτουρκικά Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.

Με απλά λόγια: επισφραγίστηκε ότι το Αιγαίο έπαψε να είναι πλήρως ελληνικός επιχειρησιακός χώρος και μετατράπηκε σε ΝΑΤΟϊκό πεδίο επιτήρησης. Όχι τυπικά, αλλά λειτουργικά. Και ό,τι ελέγχεται επιχειρησιακά από τρίτους, αργά ή γρήγορα τίθεται και πολιτικά υπό αμφισβήτηση.

Από εκεί ξεκίνησε και το πραγματικό παιχνίδι των NAVTEX. Όχι ως τεχνικό εργαλείο, αλλά ως μέσο χαρτογράφησης των αμφισβητήσεων. Κάθε τουρκική NAVTEX δεν είναι απλώς ανακοίνωση άσκησης ή έρευνας. Είναι δήλωση παρουσίας: «Εδώ μπορώ να μιλάω, άρα εδώ υπάρχω».

Το ίδιο ισχύει και με την αποστρατιωτικοποίηση. Η Τουρκία δεν επιμένει γιατί περιμένει να φύγουν τα ελληνικά όπλα από τα νησιά. Επιμένει γιατί θέλει να καθιερώσει ότι το καθεστώς των νησιών είναι αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Όχι δεδομένο, αλλά διαπραγματεύσιμο.

Ακόμα και στο ζήτημα του FIR, η συζήτηση έχει μετατοπιστεί από την κυριαρχία στη «διαχειριστική επάρκεια». Η πρόσφατη βλάβη στα ελληνικά συστήματα επιτήρησης, σε συνδυασμό με τις τουρκικές αμφισβητήσεις στον ελληνικό χώρο ευθύνης εναέριας κυκλοφορίας, άνοιξε μια (υπόγεια) συζήτηση για το αν η Ελλάδα μπορεί πράγματι να διαχειριστεί τόσο μεγάλο FIR.

Το τελικό εκκαθαριστικό

Αν κάτι χαρακτηρίζει τη σημερινή τουρκική στάση στο Αιγαίο δεν είναι η επιθετικότητα. Είναι η κανονικότητα. Η Άγκυρα δεν εμφανίζεται πια ως αναθεωρητική δύναμη που ζητά ανατροπές. Εμφανίζεται ως δύναμη που ζητά εφαρμογή όσων θεωρεί ότι έχουν ήδη συμφωνηθεί σιωπηρά. Σαν λογιστής που δεν ανοίγει νέα καρτέλα, αλλά υπενθυμίζει παλιές οφειλές.

Οι διαρκείς NAVTEX, οι λίστες αποστρατιωτικοποίησης, οι αναφορές σε «νησιά χωρίς διευκρινισμένη κυριαρχία», οι χάρτες με τον 25ο μεσημβρινό ως άτυπη διαχωριστική γραμμή, δεν συνιστούν κλιμάκωση. Συνιστούν υπενθύμιση.

Η Τουρκία λέει στην Ελλάδα – και κυρίως στις ΗΠΑ και στο ΝΑΤΟ – ότι ήρθε η ώρα το καθεστώς της αμφισημίας να μετατραπεί σε μόνιμη ρύθμιση.

Η σημερινή συγκυρία είναι η πρώτη από το 1996 όπου η Τουρκία βρίσκεται σε πραγματική γεωπολιτική άνοδο και η Ελλάδα σε πραγματική στρατηγική εξάρτηση. Πριν από λίγα χρόνια η Άγκυρα δοκίμαζε όρια. Σήμερα διαθέτει δική της αμυντική βιομηχανία, drones, ναυπηγικά προγράμματα, παρουσία σε πολλαπλά μέτωπα, ρόλο διαμεσολαβητή σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή, και δυνατότητα να μπλοκάρει αποφάσεις σε ΝΑΤΟ και Ε.Ε.

Η Ελλάδα, αντίθετα, διαθέτει αυξανόμενο χρέος για εξοπλισμούς, πλήρη επιχειρησιακή εξάρτηση από συμμαχικά συστήματα, στρατιωτικές βάσεις υπό ξένη διοίκηση και εξωτερική πολιτική που περιορίζεται στη διαχείριση ισορροπιών.

Η διαφορά δεν είναι μόνο ισχύος. Είναι διαφορά μοντέλου. Η Τουρκία παίζει ως παραγωγός ισχύος. Η Ελλάδα ως «καταναλωτής» (χρυσοπληρωμένης και αβέβαιης) ασφάλειας.

Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το «Γραμμάτιο των Ιμίων» επανέρχεται όχι ως ανάμνηση, αλλά ως μηχανισμός είσπραξης. Η Τουρκία δεν ζητά ανατροπή καθεστώτος. Ζητά εφαρμογή καθεστώτος. Ό,τι έχει ήδη εγγραφεί από το 1996 απλώς το απαιτεί σε πιο ώριμη μορφή.

Η πικρή πραγματικότητα για την Ελλάδα είναι ότι βρίσκεται μπροστά σε μια συνάντηση κορυφής όπου δεν διαπραγματεύεται πια δικαιώματα, αλλά όρους διαχείρισης. Όχι το «αν», αλλά το «πώς».

Και όταν μια χώρα φτάνει στο σημείο να θεωρεί επιτυχία το «να μη συμβεί κάτι», έχει ήδη αποδεχθεί ότι κάτι έχει χαθεί…

Διαβάστε επίσης:

Τσίπρας: «Ξορκίζει» την αδράνεια, ενώ το κόμμα «σιγοψήνεται»

ΚΚΕ – 22ο Συνέδριο: Κόμμα «παντός καιρού», νέα ενισχυμένη σύνθεση των οργάνων

Διπλό δίλημμα για Χαμενεΐ και Τραμπ