Η λήξη της συνθήκης New START στις 5 Φεβρουαρίου 2026 αποτελεί καθοριστικό σημείο καμπής για τη διεθνή ασφάλεια. Για πρώτη φορά από το 1972 δεν υπάρχει καμία νομικά δεσμευτική συμφωνία που να περιορίζει τα στρατηγικά πυρηνικά οπλοστάσια των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ρωσίας, των δύο κρατών που κατέχουν τη συντριπτική πλειονότητα των πυρηνικών όπλων παγκοσμίως.

Η απουσία θεσμικών ορίων δημιουργεί ένα περιβάλλον αυξημένης αβεβαιότητας, περιορισμένης διαφάνειας και ενισχυμένης δυσπιστίας, αυξάνοντας τον κίνδυνο νέας κούρσας εξοπλισμών.

Παρότι υπήρξαν πληροφορίες για πιθανή άτυπη συνέχιση της τήρησης των βασικών ποσοτικών ορίων της συνθήκης, εντούτοις δεν επιτεύχθηκε επίσημη συμφωνία ούτε προβλέφθηκε μηχανισμός επαλήθευσης. Το γεγονός αυτό εντείνει τη στρατηγική αβεβαιότητα.

Πώς φτάσαμε στη λήξη

Η New START τέθηκε σε ισχύ το 2011, με διάρκεια δέκα ετών και δυνατότητα πενταετούς παράτασης. Κατά την πρώτη προεδρία Τραμπ οι διαπραγματεύσεις για την επέκταση της συνθήκης ήταν περιορισμένες και χαρακτηρίζονταν από αμοιβαία καχυποψία. Λίγο πριν από τη λήξη της, το 2021, προτάθηκε μια βραχυπρόθεσμη παράταση με νέους όρους, που δεν έγιναν αποδεκτοί από τη ρωσική πλευρά.

Τελικά, τον Φεβρουάριο του 2021, η κυβέρνηση Μπάιντεν συμφώνησε σε πλήρη πενταετή επέκταση, αποτρέποντας προσωρινά την κατάρρευση του πλαισίου στρατηγικής σταθερότητας. Ωστόσο, το 2023, η Ρωσία ανακοίνωσε την «αναστολή» της συμμετοχής της στη συνθήκη, συνδέοντάς τη με την οικονομικο-στρατιωτική υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών προς την Ουκρανία.

Η αναστολή οδήγησε στη διακοπή ανταλλαγής δεδομένων, επιθεωρήσεων και τηλεμετρικών πληροφοριών, κυρίως από τους βαλλιστικούς πυραύλους κατά τη διάρκεια δοκιμαστικών εκτοξεύσεων. Παρότι δεν καταγράφηκαν μεγάλες παραβιάσεις, η διαφάνεια μειώθηκε δραστικά. Η σταδιακή διάβρωση της εμπιστοσύνης και της διπλωματίας κατέστησε αδύνατη την προετοιμασία μιας διαδόχου συμφωνίας.

Τα όρια της συνθήκης και η σημασία τους

Η συνθήκη περιόριζε κάθε πλευρά σε:

● Έως 1.550 ανεπτυγμένες πυρηνικές κεφαλές.

● Έως 700 ανεπτυγμένους εκτοξευτές.

● Συνολικά, σε έως 800 ανεπτυγμένους και μη ανεπτυγμένους εκτοξευτές.

Τα όρια αυτά δεν λειτουργούσαν μόνο ως μηχανισμός περιορισμού, αλλά και ως πλαίσιο προβλεψιμότητας. Για δεκαπέντε χρόνια οι δύο χώρες σχεδίασαν τα προγράμματα εκσυγχρονισμού τους βασισμένες στην υπόθεση ότι οι αριθμοί αυτοί δεν θα αυξάνονταν.

Ταυτόχρονα, η πραγματοποίηση επιτόπιων επιθεωρήσεων και οι ανταλλαγές δεδομένων ενίσχυαν τη σταθερότητα, μειώνοντας τον κίνδυνο παρερμηνειών. Με τη λήξη της συνθήκης, το πλαίσιο αυτό καταρρέει. Ο στρατηγικός σχεδιασμός ενδέχεται πλέον να βασίζεται σε σενάρια «χειρότερης περίπτωσης», όπου κάθε πλευρά υποθέτει ότι η άλλη θα αυξήσει δραστικά τις δυνατότητές της.

Δυνατότητες πυρηνικής επέκτασης των δύο υπερδυνάμεων

Τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και η Ρωσία διαθέτουν σημαντική δυνατότητα αύξησης των ανεπτυγμένων πυρηνικών κεφαλών τους, χωρίς να χρειαστεί να κατασκευάσουν εξ ολοκλήρου νέα συστήματα.

1. Οι Αμερικανοί θα μπορούσαν:

● Να αυξήσουν τον αριθμό κεφαλών σε διηπειρωτικούς βαλλιστικούς πυραύλους (ICBMs).

● Να φορτώσουν περισσότερες κεφαλές στα πυρηνικά υποβρύχια βαλλιστικών πυραύλων (SSBNs).

● Να επανεξοπλίσουν στρατηγικά βομβαρδιστικά με πυρηνικές βόμβες και πυραύλους cruise.

Ορισμένες από αυτές τις κινήσεις θα μπορούσαν να υλοποιηθούν σχετικά γρήγορα, ιδίως όσον αφορά τα βομβαρδιστικά. Ωστόσο, μια τέτοια απόφαση θα αύξανε τον κίνδυνο ατυχημάτων (απαιτούνται πολλαπλές διαδικασίες που αυξάνουν την πιθανότητα σφάλματος), τρομοκρατικών απειλών (τα πυρηνικά όπλα σε βάσεις με αυξημένη επιχειρησιακή δραστηριότητα είναι θεωρητικά πιο ευάλωτα από ό,τι σε ειδικά σχεδιασμένα και καλά προστατευμένα αποθηκευτικά συγκροτήματα) και επιχειρησιακών περιορισμών (ένα «υπερφορτωμένο» πυρηνικό σύστημα είναι λιγότερο προσαρμόσιμο σε επιχειρησιακό επίπεδο, διότι συνεπάγεται ταυτόχρονη χρήση μεγάλου αριθμού κεφαλών, αυξάνοντας τον κίνδυνο απότομης κλιμάκωσης).

2. Από την πλευρά τους οι Ρώσοι θα μπορούσαν:

● Να αυξήσουν τις πυρηνικές κεφαλές στους διηπειρωτικούς πυραύλους και στα υποβρύχια.

● Να μειώσουν τον χρόνο επαναφόρτωσης των βομβαρδιστικών αεροσκαφών που μεταφέρουν πυρηνικές βόμβες.

Ακόμη και περιορισμένες αυξήσεις πυρηνικών δυνάμεων μπορούν να προκαλέσουν αλυσιδωτή αντίδραση, καθώς κάθε πλευρά ερμηνεύει τις κινήσεις της άλλης ως «πιθανή απειλή» και απαντά με περαιτέρω ενίσχυση, οδηγώντας σε σταδιακή κλιμάκωση.

Η απώλεια διαφάνειας και επαλήθευσης

Ίσως η σοβαρότερη συνέπεια της λήξης της συνθήκης είναι η απώλεια του καθεστώτος επαλήθευσης. Οι επιτόπιες επιθεωρήσεις, οι ανταλλαγές δεδομένων και οι τακτικές ειδοποιήσεις αποτελούσαν κρίσιμα εργαλεία οικοδόμησης εμπιστοσύνης.

Χωρίς αυτά, οι δύο χώρες θα βασίζονται περισσότερο σε εθνικά τεχνικά μέσα παρακολούθησης – δορυφόρους, τηλεμετρία, διάφορες άλλες πληροφορίες – τα οποία, αν και ισχυρά, δεν υποκαθιστούν πλήρως την άμεση διαφάνεια. Η αυξημένη αβεβαιότητα μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένους υπολογισμούς ή σε υπερβολικές στρατηγικές αντιδράσεις.

Επιπτώσεις στο παγκόσμιο πυρηνικό σύστημα

Η διάλυση του διμερούς πλαισίου ελέγχου εξοπλισμών επηρεάζει και άλλες πυρηνικές δυνάμεις, ιδιαίτερα την Κίνα. Το Πεκίνο έχει ήδη ενισχύσει σημαντικά το πυρηνικό του πρόγραμμα και απορρίπτει προς το παρόν τη συμμετοχή σε αριθμητικούς περιορισμούς, υποστηρίζοντας ότι το οπλοστάσιό του είναι πολύ μικρότερο από εκείνα των ΗΠΑ και της Ρωσίας.

Προφανώς, η αύξηση των αμερικανικών και ρωσικών πυρηνικών δυνάμεων θα ενίσχυε την κινεζική απροθυμία για συμμετοχή σε πολυμερείς συμφωνίες. Επιπλέον, άλλες πυρηνικές δυνάμεις ενδέχεται να επανεξετάσουν τον ρόλο των πυρηνικών όπλων στις στρατηγικές τους.

Χώρες που διαθέτουν πυρηνικά όπλα και παρακολουθούσαν μέχρι σήμερα τους περιορισμούς της New Start, όπως η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Κίνα, η Ινδία, το Πακιστάν, το Ισραήλ και η Βόρεια Κορέα, είναι πιθανό να προχωρήσουν στη δημιουργία μεγαλύτερων και περισσότερο προηγμένων πυρηνικών οπλοστασίων. Καθόλου απίθανο χώρες, που θεωρούν ότι απειλούνται από τα πυρηνικά οπλοστάσια, να θέσουν ως στόχο την κατασκευή πυρηνικών όπλων. 

Το μέλλον του ελέγχου εξοπλισμών

Ο έλεγχος εξοπλισμών δεν έχει τερματιστεί, αλλά μετασχηματίζεται. Εκτιμάται ότι νέες μορφές επαλήθευσης, βασισμένες στη χρήση δορυφορικών συστημάτων και άλλων τεχνολογιών παρακολούθησης, θα χρησιμεύσουν ως εναλλακτική των μέχρι σήμερα επιτόπιων επιθεωρήσεων, που καθόριζε η New START.

Σε κάθε περίπτωση η λήξη της New START αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο στρατηγικής αστάθειας και πυρηνικής κλιμάκωσης. Παρότι μια άμεση και μαζική αύξηση πυρηνικών όπλων δεν είναι αναπόφευκτη, η δυναμική ανταγωνισμού μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε σταδιακή διόγκωση των πυρηνικών οπλοστασίων. Σε μια περίοδο αυξανόμενης γεωπολιτικής έντασης, η διατήρηση διαύλων επικοινωνίας και μηχανισμών μείωσης του πυρηνικού κινδύνου είναι πιο κρίσιμη από ποτέ.

Βασίλης Γιαννακόπουλος, ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής ([email protected])

Διαβάστε επίσης:

«Βόμβα» στα θεμέλια της μοναρχίας η υπόθεση Άντριου – Η προσπάθεια αποστασιοποίησης Καρόλου και η νέα κρίση της βασιλικής οικογένειας

«Σοβαρό λάθος»: Ομάδες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου καταδικάζουν την Κομισιόν για τη συμμετοχή της στο Συμβούλιο Ειρήνης του Τραμπ

Νέα αστυνομική έρευνα στην πρώην κατοικία του έκπτωτου πρίγκιπα Άντριου, μία ημέρα μετά την πολύωρη ανάκρισή του