Lilia Hassaine
Πανόραμα
Μετάφραση: Μαριάννα Μαντά
Εκδόσεις: Πόλις
Σελ.: 232

Πρώτη φορά μεταφρασμένη στη γλώσσα μας η αλγερινής καταγωγής Γαλλίδα Λίλια Ασαίν, εντυπωσιάζει με το μυθιστόρημά της «Πανόραμα», που λίγους μήνες πριν κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις, οι οποίες, σταθερά και με συνέπεια, ανάμεσα σε σπουδαίους, δοκιμασμένους σύγχρονους και κλασικούς συγγραφείς, φροντίζουν συχνά να μας φέρνουν σε επαφή με νέες, αξιοπρόσεκτες, δυνατές συγγραφικές φωνές, ήδη επιτυχημένες και βραβευμένες στη χώρα τους και στο εξωτερικό. Η Λίλια Ασαίν, με σπουδές φιλολογίας και απόφοιτη του Institut Francais de Presse, εργάζεται ως δημοσιογράφος στη δημόσια ραδιοφωνία και το «Πανόραμά» της, αυτό το συναρπαστικό και πολύ καλογραμμένο μυθιστόρημα, έχει ήδη αποσπάσει βραβεία και θετικότατες κριτικές.

Μυθιστόρημα το οποίο διαβάζεται με κομμένη την ανάσα – χωρισμένο σε δύο μέρη και σε σύντομα κεφάλαια ιλιγγιώδους αφήγησης και πλοκής -, που, ενώ εκτυλίσσεται στο κοντινό μας μέλλον, ουσιαστικά φωτογραφίζει την εποχή μας και τον κόσμο μας. Χωρίς γλωσσικούς εντυπωσιασμούς παρά με τη χρήση πικρής και άβολης αλήθειας, με λιτή κοφτερή γλώσσα που θίγει τα μελανά σημεία των σύγχρονων κοινωνιών, η Ασαίν με τόλμη και καυστικό ύφος στέκεται μπροστά και απέναντι σε φλέγοντα ζητήματα, όπως η κοινωνική υποκρισία, το ψεύδος που γιγαντώνεται, η αυταπάτη της ασφάλειας, η σάπια δικαιοσύνη, το νοσηρό εκπαιδευτικό σύστημα, η απουσία κοινωνικών και πολιτικών στέρεων θεσμών, η ζωή μας που ταυτίζεται και διάγεται μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των μέσων μαζικής ενημέρωσης, η τάση των ανθρώπων να μην είναι διάφανοι απέναντι στον εαυτό τους και να προδίδουν εαυτούς και αλλήλους βάσει προσωπικού συμφέροντος. Οι άνθρωποι, ναι. Παραχωρώντας στοιχεία και προσωπικά δεδομένα στα social media, μεταμφιεσμένοι σε δικαστές, πιασμένοι στο δόκανο της διαρκούς αυτοπροβολής, θύματα επιδειξιομανίας και θύματα – λόγω της ευαλωτότητάς τους – σε κάθε μορφής εξουσία και χειραγώγηση και παραδίδονται αμαχητί σε μια εκτυφλωτική δυστοπία.

Μυθιστόρημα κοινωνικής κριτικής, ψυχογράφημα, ακτινογραφία ενός κόσμου σε σύγχυση, συναρπαστικό δυστοπικό θρίλερ ή μια σατανική αλληγορία για την επισφαλή ισορροπία μεταξύ της ελευθερίας και της εικονικής ασφάλειας, της ατομικής και της συλλογικής ευθύνης, της ιδιωτικοποίησης και της δημοσιοποίησης σκέψεων και πράξεων. Η Ασαίν τοποθετεί τη δράση του βιβλίου της στη Γαλλία του 2049 και του 2050 κι όλα ξεκινούν με ένα flashback είκοσι χρόνια πίσω, το 2029, όταν η χώρα μεταμορφώθηκε λόγω μιας νέας μορφής επανάστασης. Ένας influencer είναι αυτός που θα ανάψει μια μικρή φλόγα κι η φλόγα αυτή θα επεκταθεί σε εκτεταμένη πυρκαγιά. Τα πλήθη εξεγείρονται, τα θύματα βρίσκουν την ευκαιρία να τιμωρήσουν με τον πιο άγριο τρόπο τους θύτες τους. Ο ιστότοπος του υπουργείου Δικαιοσύνης χακάρεται και μετονομάζεται σε υπουργείο Αδικίας. Οι παραβάτες και οι ένοχοι μετανοούν και βήμα βήμα δημιουργείται το κίνημα Διαφάνειας Πολιτών. Τώρα ο λαός θα κρίνει και θα αποφασίζει μέσω του διαδικτύου, οι θεσμοί καταργούνται, τα κυβερνητικά έγγραφα θα δημοσιοποιούνται, ο πολιτικός κόσμος αποκηρύσσεται. Η Διαφάνεια είναι εδώ κι ένας νέος αστικός σχεδιασμός λαμβάνει χώρα. Τα σπίτια είναι χτισμένα από γυαλί, άρα είναι διάφανα, άρα κανείς δεν θα έχει τίποτα να κρύψει από κανέναν. Ο ένας θα προστατεύει τον άλλο, ο ένας θα βλέπει καθαρά τον άλλο. Τίποτα κρυφό, όλα στο φως. Ακόμα και οι ιδιωτικές στιγμές είναι πια σχεδόν σε δημόσια θέα. Όλα είναι καμωμένα για την εξάλειψη της βίας, για την πάταξη της διαφθοράς, για τον πλήρη έλεγχο κάθε τυχόν αποκλίνουσας συμπεριφοράς και κάθε οικογενειακής διαμάχης.

Η αφηγήτρια της ιστορίας, Ελέν, είναι πρώην αστυνομικός και με την οικογένειά της έχουν επιλέξει να ζήσουν υπό το καθεστώς της Διαφάνειας στην περιοχή των εύπορων Παξτόν, σε αντίθεση με άλλους που επέλεξαν (ή τους κληρώθηκε) να μείνουν στην περιοχή Τριζόνια συνεχίζοντας την κανονική ιδιωτική ζωή τους όπως και πριν. Στις γειτονιές του Παξτόν, η βία και η εγκληματικότητα έχουν περιοριστεί, όλα δείχνουν αρμονικά. Οι φτωχοί και οι απόκληροι δεν κυκλοφορούν, δεν χαλάνε πια με τη μορφή τους την ειδυλλιακή εικόνα του τόπου. Στη Διαφάνεια, σ’ αυτόν τον τέλειο κόσμο, σ’ αυτή την περιοχή υψηλής επιτήρησης, τάξης και ασφάλειας, όλοι νοιάζονται για όλους, ώσπου τα μέλη της οικογένειας Ρουαγιέ – Ντυμά (ο μπαμπάς Μιγκέλ, η μαμά Ροζ κι ο μικρός τους γιος Μιλό) εξαφανίζονται μυστηριωδώς χωρίς κανείς να έχει καταλάβει πότε, πώς και γιατί. Η Ελέν ανακαλείται στην ενεργό δράση προκειμένου να διερευνήσει την υπόθεση μαζί με τον συνάδελφό της Νικό. Κάθε βήμα της και μια μικρή αποκάλυψη ή και μια κλειστή στροφή με πρόσκρουση σε γυάλινους τοίχους. Κι ενώ οι βιβλιοθήκες έχουν καταργηθεί κι ενώ τα βιβλία έχουν πλέον αντικατασταθεί από e-books (που «ξεπλένουν» καθετί βρώμικο και επιβλαβές από τις έντυπες εκδόσεις), ένα παλιό ποιητικό βιβλίο πέφτει στα χέρια της Ελέν και της ανοίγει νέο δρόμο στην έρευνα. Οι εξαφανισμένοι Μιγκέλ και Ροζ θα βρεθούν νεκροί, ενώ ο οκτάχρονος γιος τους Μιλό θα συνεχίσει να αγνοείται. Για λίγο καιρό ακόμα.

Μέσα από τη χαμηλόφωνη, αποστασιοποιημένη – και σε σημεία εξομολογητική – αφήγηση της Ελέν και τη διαπεραστική της ματιά σε πρόσωπα και καταστάσεις, είναι φανερό πως όλα τα φαινομενικά ισορροπημένα καταρρέουν ανάμεσα σε καλά κρυμμένα μυστικά και χείλη που ξεστομίζουν διαφορετικές αλήθειες. Όλα όσα δείχνουν ενταγμένα σε μια απόλυτη τελειότητα, έρχεται η στιγμή που ξεθωριάζουν σαν παλιές φωτογραφίες. Η Διαφάνεια γίνεται μια εικονική πραγματικότητα, ένας τόπος οδύνης, πόνου και σκληρής συνειδητοποίησης, γεμάτος ρωγμές που οι περισσότεροι είχαν αντιληφθεί, αλλά στην ουσία αγνόησαν. Κι ακολουθεί η αποδόμηση.

Εκτός από την πρωταγωνίστρια – αφηγήτρια Ελέν, στο κάδρο μπαίνουν και άλλοι καλοχτισμένοι χαρακτήρες: συμπρωταγωνιστές, δευτεραγωνιστές, κομπάρσοι – καθένας παίζει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας κι αφήνουν ο καθένας το δικό του στίγμα, πατώντας με αστάθεια πάνω στα σπασμένα γυαλιά των παθών τους, χάνοντας τον έλεγχο και ξεφεύγοντας από τους αρχικά στέρεα δομημένους μηχανισμούς τους, έχοντας μετατραπεί σε πιόνια του ίδιου του εαυτού τους πάνω σε μια σκακιέρα αλληλοεκφοβισμού και υπονόμευσης αλλήλων.

Η Μαριάννα Μαντά υπογράφει τη θαυμάσια μετάφραση σ’ αυτό το εκρηκτικό πολυεπίπεδο μυθιστόρημα στοχασμών και ηθικών διλημμάτων, που είναι βέβαιο ότι θα προβληματίσει τον αναγνώστη, καθώς θα τον κάνει να συνειδητοποιήσει πως μια κοινωνία της διαφάνειας είναι κατ’ ουσίαν μια κοινωνία της εμφάνισης όπου, ενώ είμαστε ορατοί, διατρέχουμε παράλληλα κίνδυνο να χάσουμε ό,τι πιο πολύτιμο μας έχει απομείνει: την ιδιωτικότητά μας. Στην κοινωνία αυτή, σ’ αυτό το Πανόραμα, συγκρίνουμε και αποδομούμε τους εαυτούς μας, μιμούμαστε τους άλλους, μιλάμε για ανοχή, ενώ την ίδια στιγμή δεν είμαστε ικανοί να αποδεχτούμε τη διαφορετικότητα, παλεύουμε διαρκώς με αντικρουόμενα συναισθήματα, ασκούμε σφοδρή κριτική, μισούμε και ταυτόχρονα αγαπάμε την υποταγή σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς που μας κλείνει πονηρά το μάτι, ξεπουλάμε τις ελευθερίες μας γυρεύοντας αποδοχή, ενσυναίσθηση και μια ψευδαίσθηση αλήθειας.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Η σκιά του πατέρα

Βιβλίο: Η Μέση Ανατολή ως πεδίο ερμηνείας

Βιβλίο: Η Νέα Υόρκη του Auster