Ας ασχοληθούμε όμως με τη συμπαθή τάξη των εγχώριων – επαγγελματιών καλλιτεχνών. Εδώ η Βασιλίκα Σαριλάκη, με αφορμή τον διαγωνισμό για το Ελληνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), μας κοινοποιεί ότι «καμία από τις 16 υποψηφιότητες Ελλήνων δεν θεωρήθηκαν επαρκείς για τη θέση διευθυντή του ΕΜΣΤ με αποτέλεσμα να στρέφεται τώρα το υπουργείο σε διεθνή διαγωνισμό!».

Η ίδια μάς γνωρίζει, σε ανύποπτο χρόνο, ότι είναι εντυπωσιακή η συνολική απαξίωση του ελληνικού δυναμικού κι είναι έκδηλη πλέον η αγωνία του χώρου της τέχνης».¹⁸ «Ζητήσαμε από την τέως διευθύντρια του ΕΜΣΤ κ. Κοσκινά να μας πει τι σκέφτεται. Μας είπε λακωνικά: “Το μόνο που έχω να πω αυτήν την ώρα είναι πως θλίβομαι για αυτήν την απαξίωση του επαγγελματικού μας κλάδου”».

Και συνεχίζει η Σαριλάκη: «Πώς γίνεται να κάνεις διαγωνισμό μόνον για Έλληνες στην αρχή και μετά αλλάζεις γνώμη γιατί δεν σου κάνουν οι Έλληνες και θέλεις ξένους; Δεν είναι αυτό οπορτουνισμός; Και δεν εκθέτεις έτσι τη χώρα στο εξωτερικό απαξιώνοντας την ίδια σου την πατρίδα; Ο ξένος διευθυντής θα ξέρει την ελληνική τέχνη; Θα μπορεί να συνεννοηθεί με τους δικούς μας καλλιτέχνες και προσωπικό του σημαντικότερου μουσείου της χώρας; Θα δεχτεί να πληρώνεται με τη χαμηλή αμοιβή σε σχέση με τα δεδομένα του εξωτερικού;».

Αυτά όλα σημαίνουν ότι το ελληνικό κράτος ανοίγει ένα νέο πεδίο δόξης για τους διεθνείς μεγαλοπαράγοντες του πολιτισμού, μια νέα πηγή διεθνών εσόδων με διαδρομή από την πτωχευμένη Ελλάδα κατευθείαν στις τσέπες τους. Σημαίνει μια άλλη μορφή καταλήστευσης των περιφερειακών χωρών από τις χώρες του «κέντρου», δηλαδή από αυτές που έχουν τη δύναμη και την επιρροή να κατανέμουν τους πολιτιστικούς πόρους.

Αλλά να ήταν μόνο οι «απολαβές» από την υπόθεση του ΕΜΣΤ: Το 2017 είχαμε σε εξέλιξη την υπόθεση της έκθεσης Documenta 14, που είχε πραγματικά μεγάλη επιτυχία και παρουσιάστηκε σε δύο πόλεις ταυτόχρονα – την Αθήνα και το Κάσελ. Σε μήνυμά του ο τότε δήμαρχος Αθηναίων Γιώργος Καμίνης τόνισε τη σπουδαιότητα της έκθεσης όχι μόνο ως μέσου αλλαγής της συμπεριφοράς του καλλιτεχνικού κόσμου, αλλά και ως μέσου τροποποίησης των τουριστικών ροών.

«Η Documenta 14 αποτελεί, πέραν της πολιτιστικής της διάστασης, την αφορμή για κρίσιμες ζυμώσεις, συμμετοχή στα κοινά και στη δημόσια σφαίρα (…) και το έναυσμα για την ενίσχυση της τουριστικής κίνησης στην Αθήνα» είπε ο κύριος δήμαρχος διαβλέποντας «ψωμί» στην υπόθεση.¹⁹ Αλλά γιατί αυτές οι φιλίες και φιλοφρονήσεις προς την Documenta 14, μια έκθεση που κυρίως έθεσε θέματα στο ελληνικό κοινό παρά ανέδειξε την εγχώρια τέχνη; Γιατί αυτές οι αγάπες σε μια έκθεση που διακρίθηκε για τον σνομπισμό της και την απόσταση από την απλή τέχνη;

Η εξήγηση πρέπει να αναζητηθεί σε ένα άρθρο του Κοσμά Βίδου:²⁰ «Ταξιδεύοντας από Νέα Υόρκη ώς τη Στοκχόλμη και από Ουάσιγκτον ώς τη Σαγκάη και βλέποντας από κοντά τις συλλογές των μεγαλύτερων μουσείων σύγχρονης τέχνης, εκείνο που κυρίως έχω καταλάβει είναι πως η παραδοσιακή διδασκαλία της τέχνης, η υψηλή καλλιέργεια και έμπνευση, η καλαισθησία και η ευαισθησία, το γνήσιο και ειλικρινές ταλέντο συχνά δεν έχουν θέση στην παλέτα των σύγχρονων εικαστικών, που έχουν μετατρέψει τις εικαστικές τέχνες σε μια περίτεχνη (αλλά πολύ συχνά και άτεχνη) απάτη. Το είχε πει με τον τρόπο του και ένας από τους σημαντικότερους Αμερικανούς κριτικούς, ο Dave Hickey, υποστηρίζοντας πως σήμερα όποιος έχει διαβάσει ένα έστω κόμικς με τον Μπάτμαν θεωρεί πως πληροί τις προϋποθέσεις για καριέρα στον κόσμο της τέχνης».

Η έκθεση Documenta 14 (Απρίλιος – Σεπτέμβριος 2017) άκουσε τα εξ αμάξης για τα κόστη, τη διεύθυνση και κυρίως για την περιορισμένη ελληνικότητά της, για το γεγονός ότι, αν και διαδραματίστηκε στην Αθήνα, προερχόταν σε πολύ μικρό βαθμό από ελληνικά χέρια.²¹ Απέμεινε βέβαια έξω από αυτόν τον λογαριασμό το προϊόν των καλλιτεχνών: Το κατά πόσον αποτελούσε σοβαρό έργο τέχνης, με όλες τις ελλείψεις και αδυναμίες του, και όχι έργο σνομπισμού, που πατούσε πάνω στην επαρχιώτικη διάθεση και τα αισθήματα κατωτερότητας του ελληνικού κοινού…

Οι σπόνσορες σπανίζουν

Στην Αμερική υπάρχουν οι σπόνσορες, που σπανίζουν όμως στην Ελλάδα. Γι’ αυτό μια καλλιτέχνης όπως η Θεοδώρα Τζήμου μπορεί να λέει χαρακτηριστικά ότι πρέπει να κάνεις 15 πράγματα για να καταφέρνεις να διατηρείς αλώβητη την καλλιτεχνική σου ταυτότητα!²³ Εξάλλου σε μια συνέντευξη του Δημοσθένη Παπαδόπουλου στη Μάνια Ζούση («Αυγή») αναφέρεται η διαπίστωση ότι ο ρόλος του καλλιτέχνη εξασθενεί κι ότι αυτό είναι δείγμα μεσαίωνα.²⁴ Έγραφα γι’ αυτή τη συνέντευξη:

«Και πραγματικά, σε μια χώρα υπό επιτροπεία, όπου “ευημερούν οι αριθμοί”²⁵ των αστέγων, των ανέργων, των απειλούμενων με έξωση, η στενότητα πόρων είναι επόμενο να πλήττει ιδιαίτερα τις δραστηριότητες “ανα-ψυχής”: Δηλαδή αυτές που αναψηλαφούν και ανακαινίζουν την υπάρχουσα σκέψη. Στην κατάσταση αυτή αναδύονται ή ενισχύονται κάποιες παλιές εξαρτησιακές σχέσεις: Όπως ο μαικήνας φίλος των γραμμάτων και των τεχνών, η εταιρεία που κατασκευάζει την έξωθεν καλή μαρτυρία της, ο χορηγός αλλά και ο καλλιτέχνης που υποχρεώνεται να “ξενοδουλεύει” για να συνεχίσει την παραγωγή του…

Αυτό το ενδιαφέρον ταξίδι από το μεταμοντέρνο με κατεύθυνση στον νεομεσαίωνα θυμίζει μουσικούς ρόλους στα πλαίσια αυλικών σκηνικών, θυμίζει γελωτοποιούς που έπρεπε να συγκαλύπτουν τις κριτικές αιχμές εναντίον του ηγεμόνα με περίτεχνες φρασεολογίες, παραπέμπει στον Σαίξπηρ που ασχολείτο με άλλα βασίλεια (π.χ. Δανιμαρκία) γιατί η Αγγλία έκανε τζιζ, παραπέμπει στον Τζόναθαν Σουίφτ, που σατίριζε τη μικρομέγαλη νοοτροπία μέσα από φανταστικές ιστορίες…».

Σε γενικές γραμμές ευσταθεί η απόφανση ότι η διαπνεόμενη από την ελαφρολαϊκή «τέχνη αεροδρομίου» Δεξιά²⁶ κάνει κακή ή, εν πάση περιπτώσει, ατελή χρήση των πολιτιστικών πόρων της χώρας. Επίσης παραπέμπει στον Κώστα Σημίτη, που ως πρωθυπουργός προκάλεσε συνάντηση λογίων και καλλιτεχνών σε κεντρικό ξενοδοχείο, για να εκδηλώσει στη συνέχεια τη δυσφορία του για τον όρο «αυλικοί διανοούμενοι» που χρησιμοποιήσαμε κάποιοι…

Για τον πολιτισμό της χλιδής γράφει ο Χανς Μάγκνους Ετσενμπέργκερ: «Γι’ αυτά τα θεάματα επιστρατεύονται οι διασημότεροι εγχώριοι και αλλοδαποί καλλιτέχνες. Κτίσματα οικοδομήθηκαν, όρη μετακινήθηκαν, δάση φυτεύτηκαν και λίμνες αποξηράνθηκαν. Χιλιάδες εργάτες απασχολήθηκαν για εκατοντάδες χιλιάδες ώρες – κι όλα αυτά για να σπαταληθούν μέσα σε μια και μόνη νύχτα»… Και προσθέτει ο ίδιος: «Ο πολιτισμός όταν είναι δημιουργικός, δεν προσφέρει σε αυτούς που είναι επιφορτισμένοι με τη διαχείριση των κονδυλίων, τη διάθεση των πόρων και την κατανομή του προϋπολογισμού, δηλαδή στους πολιτικούς, την παραμικρή ευκαιρία να προβληθούν»…²⁷

Δημόσια εικόνα της πόλης

Συνήθως η δυστυχία, η απόρριψη, η στενοχώρια είναι αυτά που μπορούν να μετασχηματιστούν και να γίνουν ευκολότερα καλλιτεχνική δημιουργία. Το κενό που υπάρχει και η έλλειψη διεξόδων είναι επόμενο να «καρποφορούν» – όταν δεν γίνεται εθισμός στα ναρκωτικά ή αυτοκτονία! – αλλά πάλι αυτή η δημιουργία δεν είναι βέβαιο ότι διαθέτει ποιότητα και δεν είναι τρωτή, φλύαρη, αμφισβητήσιμη. Απομένει να δούμε κατά πόσο οι «δημόσιοι παράγοντες» επεμβαίνουν και θέτουν όρια στην πρακτική εκείνη που πραγματεύεται τα προβλήματα του ανθρώπου και της πόλης.

Το ερώτημα που μπαίνει είναι η δημόσια εικόνα της πόλης – όπως προκύπτει από τη διαχείριση των τοίχων και των υπόλοιπων επιφανειών που είναι εκτεθειμένες στη δημόσια θέα. Εδώ με τις ευλογίες όλων των αρχών και με την ανοχή της αστυνομίας η κατάσταση είναι ζοφερή.

Διότι στην πράξη προβάλλουν και δίνουν το «παρών» τους στο 90% της πόλης οι «αρνητικές εκφράσεις τέχνης, οι βανδαλισμοί, οι κάθε είδους ανόητες εγγραφές πάνω στις επιφάνειες, οι κακοποιήσεις ή και καταστροφές αγαλμάτων, οι νοσηροί μετασχηματισμοί της όψης σπιτιών, ηλεκτρικών σιδηροδρόμων και οικοδομημάτων, που δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να απωθούν και να αποδιώχνουν τον πολίτη».²⁸

Ποιοι βρίσκονται πίσω από αυτά τα φαινόμενα; Μα φυσικά όχι οι άνθρωποι του λαού, οι ταπεινοί υπηρέτες της τέχνης, οι άνθρωποι που θέλουν έστω να χρησιμοποιήσουν έναν τοίχο για να κοινοποιήσουν το πρόβλημά τους.

Πίσω απ’ αυτά οργιάζει η θέληση των κακομαθημένων και αντιαισθητικών βάνδαλων που σφετερίζονται ή επιδιώκουν να σφετεριστούν τον δημόσιο χώρο, που χαράζουν τις αοριστίες τους με μια πρωτοφανή διάθεση αυταρέσκειας, που δεν έχουν εκθέσει την εικαστική τους διάθεση και το εικαστικό τους αποτέλεσμα σε καμιά δημόσια κρίση. Οι χαράξεις τους δεν εκφράζουν την κρίση μιας κοινωνίας, αλλά τη συνιστούν.

Βέβαια το γκράφιτι ως πολιτικό σύνθημα εκφράζει τα πολιτικά αισθήματα διαφόρων «κατατρεγμένων», που είναι αποκλεισμένοι από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης ή αισθάνονται κάπως έτσι. Στο βιβλίο «Grafiti και πολιτική διεκδίκηση»²⁹ γίνεται αναφορά στη προσπάθεια εγχώριων και διεθνών μέσων ενημέρωσης για εμπορευματοποίηση του γκράφιτι με σκοπό να παρουσιάσουν την Αθήνα ως «Μέκκα της τέχνης του δρόμου στην Ευρώπη».

Οι συγγραφείς «παρατηρούν και σχολιάζουν τις παρεμβάσεις στους τοίχους και τις δημόσιες επιφάνειες της Αθήνας ως την αντανάκλαση μίας πολύπλευρης πολιτικής διεκδίκησης που αναπτύχθηκε στους δρόμους και τις γειτονιές». Ταυτόχρονα αναφέρονται σε ζητήματα όπως η «αισθητικοποίηση της πόλης», ο «αστικός εξευγενισμός» και η τουριστικοποίηση της Αθήνας, δίνοντας τις λύσεις τους και επιλέγοντας τη δοσολογία του κάθε ενός στοιχείου…

Έχουμε δυο ποικιλίες των εγγραφών σε τοίχους και άλλες επιφάνειες: Το γκράφιτι που αποτελεί street art ή απόπειρα street art είναι συνεισφορά στην πόλη. Αντίθετα το γκράφιτι που κινείται έξω από αυτές τις προδιαγραφές, ακόμη και όταν απέχει από τον βανδαλισμό, αποτελεί μια «διατάραξη» της ζωής. Βέβαια τα όρια του καλλιτεχνικού εγχειρήματος από τη «διατάραξη» είναι αμφίβολα και ρευστά, όμως δεν παύουν να υπάρχουν. Οι άνευ όρων οπαδοί του γκράφιτι καταγγέλλουν τους αντιπάλους του για «καθωσπρεπισμό», όμως αξίζει να ακούσουμε έναν αντίπαλο των τάχα μου γκράφιτι που διαμαρτύρεται για τη χρήση του όρου:

«Εγώ δηλαδή που ξερνάω με τις ταγκιές και τον ναρκισσισμό που ξερνάει κάθε καραγκιοζάκος που την έχει δει πρωτοπορία (my ass) και επανάστα του κ@λου βρωμίζοντας το οπτικό μου πεδίο επειδή θεωρεί την πόλη ιδιοκτησία του (την ίδια στιγμή που κράζει την ιδιοκτησία), είμαι εκπρόσωπος του καθωσπρεπισμού και εξισώνομαι με τον Μπακογιάννη;

Και, αναρωτιέμαι, έπρεπε να φάμε αδιαμαρτύρητα το σκατό (στη μάπα) για να εκτιμήσουμε μετά το μυρωδάτο δείπνο ένα ανέμπνευστο και μπαγιάτικο (στην κυριολεκτικά συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων) dessert που θέλει να κλέψει λίγη από τη δόξα του Banksy και, όντως, άλλαξε την εικόνα της πόλης προς το χειρότερο επειδή, όπως παντελώς αυθαίρετα τεκμαίρεται, κάνει, υποτίθεται, την καθημερινότητα πιο “παρήγορη” με την banalite ασχήμια του;

Τι διαφορά έχει δηλαδή όλη αυτή η οπτική ρύπανση από τις “πολύ πιο μαζικές, πολύ συχνά ακαλαίσθητες, ανόητες και ρυπογόνες υπαίθριες διαφημιστικές καμπάνιες”; Μήπως καμία; Μήπως δεν είναι και αυτή η ρύπανση τίποτε άλλο από μια αυτοδιαφήμιση; Μήπως – πλην ελαχίστων κυριολεκτικά περιπτώσεων – το μόνο που ευαγγελίζεται είναι ένα τεράστιο “εγώ”; Και μήπως οι κραυγές / άρθρα που διαμαρτύρονται για τη “στείρα νομιμότητα των καθαρών τοίχων” (τζίζας, δηλαδή, με τις μεγαλοστομίες) ουσιαστικά επιδιώκουν να περιορίσουν ασφυκτικά τα όρια της διαμαρτυρίας και της ελεύθερης έκφρασης επεκτείνοντας κι εντείνοντας το “δικαίωμα” στην ασυδοσία και την αυθαιρεσία απέναντι σε εκείνους που αξιώνουν την αισθητική αναβάθμιση της πόλης όπως εκείνοι την εννοούν;»³⁰

Η «επανάστα του κ@λου», η κατά φαντασίαν «πρωτοπορία», ο «ευαγγελισμός ενός πελώριου εγώ» συνιστούν μια ολοκληρωμένη κριτική του φαινομένου. Όμως η κλίκα των καταστροφέων αναζητάει ερείσματα στην επίκληση μιας «αντιπολιτευτικής λογικής» κραδαίνοντας έναν Μπακογιάννη ως φόβητρο…

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

Πηγές

18. Σαριλάκη ΕΜΣΤ. Βασιλίκας Σαριλάκη, «Κανένας Έλληνας δεν κάνει για διευθυντής στο ΕΜΣΤ;» http://theartnoise.blogspot.com/2019/02/blog-post.html

19. Τουρισμός και τέχνη, δες Hans Magnus Enzensberger, «Πολιτική και πολιτισμός», κεφ. «Μια θεωρία για τον τουρισμό»

20. Κοσμάς Βίδος «Πόσο τέχνη είναι η μοντέρνα τέχνη;» https://www.protagon.gr/apopseis/editorial/44341389116-44341389116

21. Ηρώς Νικοπούλου, 14 Νοεμβρίου 2017

«Η Ηρώ Νικοπούλου για την Documenta: Από το ‘‘ready made” στην πολιτική τέχνη και στην ενσωμάτωση της πολιτισμικής ετερότητας»

https://oikologein.blogspot.com/2017/11/documenta-ready-made.html

22. Τουρισμός και Αμερική, Βασιλίκα Σαριλάκη, http://theartnoise.blogspot.com/2019/05/francois-mitterand.html

23. Θεοδώρα Τζήμου http://www.blog.gr/articles/1429086/THeodora-Tzimou-Kaneis-15-pragmata-tautoxrona-giati-prepei-na-epibioseis.html

24. Γιάννη Σχίζα, «Ο καλλιτέχνης που δεν είναι αυλικός», «Αυγή», 14.1.17, https://oikologein.blogspot.com/2017/01/blog-post_16.html

25. Ατάκα του Γεωργίου Παπανδρέου εναντίον του Κωνσταντίνου Καραμανλή

26. «Τέχνη αεροδρομίου»: Τσολιαδάκια, χωριατοπούλες, γλυπτά αρχαίων, φθηνά εκθέματα κ.λπ.: «Τέχνη» που εχρησιμοποιείτο για την προσέλκυση τουριστών, ιδιαίτερα σε μια πρώιμη φάση του τουρισμού

27. Hans Magnus Enzenberger, «Πολιτική και πολιτισμός», κεφ. για την «Πολυτέλεια»

28. Γιάννη Σχίζα, «Η τέχνη ως παράγων μετασχηματισμού του αστικού περιβάλλοντος», http://gefira.gr/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%83/%CF%8C%CF%88%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B1%CE%BD%CE%B5%CE%BE%CE%AC%CF%81%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82-%CE%B4%CE%B7/

29. Γκράφιτι και πολιτική, Δημήτρης Θεοδόσης κ.ά., https://oikologein.blogspot.com/2019/06/blog-post_51.html

30. Ramon Ramone, σχόλιο επί του κειμένου

Διαβάστε επίσης:

Ο «Πολιτισμός» πηγή δυστυχίας – Μέρος πρώτο

Μερικά ποιήματα του Μπέρτολτ Μπρεχτ

Η δοσολογία του φωτός

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.