Βασίλης Παπθεοδώρου
Σπασμένος χρόνος – 343 μέρες στη φυλακή
Εκδόσεις: BELL
Σελ.: 344

Στις 18.10.2022 ο χρόνος πάγωσε και η ζωή του σταμάτησε, όταν συνελήφθη για κατοχή αρχείων παιδικής πορνογραφίας, τα οποία ήταν μέρος έρευνας για προσεχές του μυθιστόρημα. Ακολούθησε καταιγισμός ψευδών ειδήσεων και ορυμαγδός αρνητικών σχολίων. Προφυλακίστηκε για 11 μήνες. Στις 24.5.2024 αθωώθηκε τελεσίδικα και αμετάκλητα από τις κατηγορίες, με το δικαστήριο να κάνει δεκτό τον ισχυρισμό του ότι τα επίδικα αρχεία χρησιμοποιήθηκαν για επαγγελματικούς σκοπούς. Η μαρτυρία αυτή αποτελεί καταγραφή των όσων έζησε από τη στιγμή της σύλληψής του.

Ένα κουδούνι, μια φράση, μια στιγμή που δεν προλαβαίνει να γίνει κατανοητή. Το σώμα κινείται, απαντά, ακολουθεί, ενώ το μυαλό μένει πίσω, σαν όλη αυτή η περιπέτεια να αφορά κάποιον άλλον. Τα γνώριμα αντικείμενα παραμένουν στη θέση τους, κι όμως όλα έχουν ήδη απομακρυνθεί. Ο χρόνος απλώνεται, οι ώρες δεν οδηγούν πουθενά, οι μέρες δεν ξεχωρίζουν μεταξύ τους. Η καθημερινότητα μετατρέπεται σε μια ομιχλώδη αναμονή.  Κι έτσι αρχίζει μια εμπειρία που δεν περιγράφεται από έξω, αλλά βαραίνει από μέσα, σαν κάτι υλικό που εγκαθίσταται και δεν αποσύρεται…

Το βιβλίο ανοίγει με έναν αφηγητή που κοιτά τα πράγματα από απόσταση, με μια φωνή μαθημένη να διακρίνει την ευκολία των παρηγορητικών κλισέ και να ξεχωρίζει τη γυαλάδα των έτοιμων απαντήσεων από την πραγματική εμπειρία. Τα γνωστά αποφθέγματα της δύναμης και της αντοχής εμφανίζονται σαν κάτι ξένο, σαν μια επιφάνεια που μένει έξω από το βάρος όσων διακυβεύονται. Κι όμως, όσο η αφήγηση προχωρά, αυτά τα ίδια σχήματα επιστρέφουν με διαφορετικό βάρος, ενσωματώνονται στη σκέψη και στη στάση ενός ανθρώπου που δοκιμάζεται αιφνιδίως. Παύουν να αποτελούν απλές διατυπώσεις και μετατρέπονται σε μικρές, σχεδόν ενστικτώδεις νησίδες επιβίωσης. Ο άνθρωπος κρατιέται από ό,τι βρεθεί μπροστά του. Εκείνη η ειρωνική απόσταση δίνει τη θέση της σε μια πιο σιωπηλή αποδοχή.  

Η στιγμή της σύλληψης αποδίδεται με μια σχεδόν ψυχρή καθαρότητα. Ένα κουδούνι, μερικά πρόσωπα στην πόρτα, μια φράση που εκφέρεται χωρίς προειδοποίηση. Καμία δραματική προετοιμασία, καμία κορύφωση. Η ζωή διακόπτεται μέσα στη συνηθισμένη της ροή. Το σοκ καθυστερεί, αφήνει το σώμα να ανταποκρίνεται σαν να αφορά κάποιον άλλον πριν προλάβει το μυαλό να καταλάβει. Ο συγγραφέας αποτυπώνει αυτή τη στιγμή διάσπασης με ακρίβεια και σπάνια δεξιοτεχνία, διαχειρίζεται το βίωμα με συγκράτηση και μέτρο, αφήνει την ένταση να αναδυθεί μέσα από τα γεγονότα. Ένας άνθρωπος συνεχίζει να λειτουργεί, ενώ ταυτόχρονα απομακρύνεται από τον εαυτό του.

Από εκείνη τη στιγμή, ο χρόνος αλλάζει μορφή. Χάνει τη γραμμικότητά του και γίνεται πυκνός, σχεδόν ακίνητος. Οι ώρες βαραίνουν, οι μέρες επαναλαμβάνονται, οι διαφορές σβήνουν. Η εμπειρία της κράτησης γίνεται ένας χώρος όπου υπάρχει κίνηση, μα τίποτα δεν προχωρά πραγματικά. Οι ώρες κυλούν, οι μέρες διαδέχονται η μία την άλλη, κι όμως όλα επιστρέφουν στο ίδιο σημείο, μένουν εκεί σα να ριζώνουν. Πόρτες που ανοίγουν και κλείνουν, φωνές που επανέρχονται, βήματα στον διάδρομο, φώτα που ανάβουν και σβήνουν. Η ζωή συμπυκνώνεται σε έναν κύκλο που επαναλαμβάνεται.

Μέσα σε αυτόν τον χώρο, η έννοια της ιδιωτικότητας διαλύεται. Κάθε πράξη γίνεται ορατή,  κάθε ανάγκη μετατρέπεται σε μιαν ανελέητη έκθεση. Το σώμα υπάγεται σε κανόνες που ορίζονται από άλλους. Ακόμη και η πιο απλή λειτουργία μετατρέπεται σε διαδικασία αναμονής. Ένα πλαστικό κύπελλο, ένα μπουκαλάκι, ένα στρώμα αποκτούν βαρύτητα που υπερβαίνει τη χρηστική τους αξία. Η αφήγηση επιμένει σε αυτές τις λεπτομέρειες, κι εκεί βρίσκεται η δύναμή της. Καμία γενική περιγραφή δεν θα μπορούσε να αποδώσει με τόση ακρίβεια αυτό που σημαίνει να ζει κανείς σε έναν χώρο όπου τίποτε δεν ανήκει πραγματικά σε εκείνον.

Παράλληλα, η εσωτερική φωνή μεταβάλλεται. Στην αρχή κυριαρχεί η ανάγκη εξήγησης. Ο συγγραφέας μιλά, επαναλαμβάνει, προσπαθεί να κάνει κατανοητή τη θέση του. Κάθε απάντηση μοιάζει να απευθύνεται σε ένα σύστημα που οφείλει να ακούσει. Κι όμως, η ανταπόκριση αργεί. Οι διαδικασίες κινούνται με έναν ρυθμό αδιάφορο προς την αγωνία του ατόμου. Εκεί δημιουργείται ένα χάσμα. Η προσωπική αλήθεια συναντά έναν απρόσωπο μηχανισμό που λειτουργεί με τους δικούς του όρους.

Η γλώσσα παίζει καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη συνθήκη. Οι λέξεις που χρησιμοποιούνται από τους άλλους αποκτούν βάρος που ξεπερνά την κυριολεξία τους. «Κατηγορούμενος», «υλικό», «υπόθεση». Λέξεις που οργανώνουν μια πραγματικότητα μέσα στην οποία ο άνθρωπος καλείται να υπάρξει. Η αφήγηση δείχνει πώς αυτές οι λέξεις προηγούνται της κρίσης και διαμορφώνουν ένα πλαίσιο που δύσκολα ανατρέπεται.

Η διαδρομή προς τη ΓΑΔΑ παρουσιάζεται σαν ένα πέρασμα. Η πόλη εμφανίζεται μέσα από ένα βλέμμα που την αποχαιρετά χωρίς να το συνειδητοποιεί πλήρως. Οι στάσεις, οι περαστικοί, οι ασήμαντες καθημερινές κινήσεις αποκτούν μια σχεδόν οδυνηρή ένταση. Η κανονικότητα μετατρέπεται σε κάτι πολύτιμο, σχεδόν άπιαστο. Ο συγγραφέας βιώνει εκείνη τη στιγμή σαν αποκοπή, σαν μετάβαση σε έναν κόσμο όπου οι σταθερές έχουν χαθεί.

Στη συνέχεια, η αφήγηση ανοίγει προς τους άλλους. Οι συγκρατούμενοι, οι σύντομες συνομιλίες, οι μικρές μορφές συνύπαρξης που δημιουργούνται μέσα στον χώρο της κράτησης, συνθέτουν ένα ιδιαίτερο τοπίο. Άνθρωποι που συναντώνται υπό συνθήκες ακραίες, αναπτύσσουν σχέσεις που στηρίζονται στην ανάγκη και στη συγκυρία. Καμία σχέση δεν διαρκεί, κι όμως κάθε επαφή αφήνει το αποτύπωμά  της. Η ευγένεια ενός αγνώστου, μια κουβέντα, μια μικρή πράξη βοήθειας αποκτούν σημασία δυσανάλογη με τη διάρκειά τους.

Η παρουσία των αστυνομικών αποδίδεται με αποχρώσεις. Η εξουσία εμφανίζεται ως ένα σύνολο διαφορετικών στάσεων. Υπάρχουν εκείνοι που λειτουργούν με σκληρότητα, εκείνοι που εκτελούν το καθήκον τους χωρίς ιδιαίτερη εμπλοκή και εκείνοι που διατηρούν μια μορφή ανθρώπινης επαφής. Αυτή η διαφοροποίηση προσδίδει βάθος.

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, ο συγγραφέας αναπτύσσει μιαν ιδιότυπη άμυνα. Αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του σαν χαρακτήρα. Σαν να απομακρύνεται από τη ζωή του για να την παρατηρήσει. Αυτή η κίνηση λειτουργεί προστατευτικά. Ο πόνος αποκτά μορφή που μπορεί να περιγραφεί. Η απόσταση δημιουργεί έναν χώρο μέσα στον οποίο η εμπειρία μπορεί να υπάρξει χωρίς να συνθλίβει ολοκληρωτικά το πρόσωπο που τη βιώνει. Η ντροπή επανέρχεται διαρκώς, δίχως το αίσθημα της εσωτερικής ενοχής, αλλά ως αίσθηση έκθεσης. Το βλέμμα των άλλων, πραγματικό ή φανταστικό, συνοδεύει κάθε κίνηση. Ο άνθρωπος αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του μέσα από τα μάτια των άλλων.

Η γραφή διατηρεί μια σταθερότητα που ενισχύει το αποτέλεσμα. Καμία ρητορική έξαρση, καμία προσπάθεια εντυπωσιασμού. Η ένταση γεννιέται μέσα από αυτό που ζει και φτάνει στον αναγνώστη χωρίς δραματοποίηση. Ο συγγραφέας εμπιστεύεται το υλικό του και το αφήνει να αναπτυχθεί χωρίς περιττές παρεμβάσεις.

Καθώς η αφήγηση προχωρά, ο χρόνος παραμένει στο επίκεντρο. Οι έντεκα μήνες αποκτούν διαστάσεις που υπερβαίνουν τη διάρκειά τους. Το παρελθόν επανεξετάζεται, το μέλλον τίθεται υπό αμφισβήτηση. Τα γεγονότα  έχουν ήδη μετασχηματίσει τον άνθρωπο.

Εκείνη η παλιά αρχή που προτιμά δέκα ένοχους ελεύθερους παρά έναν αθώο φυλακισμένο επιστρέφει εδώ με διαφορετικό βάρος. Η προστασία του αθώου αποκτά νόημα μέσα από την απουσία της. Όταν ο χρόνος χαθεί και η ζωή διακοπεί, όταν το τραύμα αφήσει το στίγμα του, τότε η έννοια του δικαίου αλλάζει. Η απόφαση ανήκει στο παρόν. Η φθορά έχει ήδη αποτυπωθεί.

Ο «Σπασμένος χρόνος» παραμένει ένα βιβλίο για αυτή τη φθορά. Για τον χρόνο που σπάει και αφήνει πίσω του έναν άνθρωπο διαφορετικό. Έναν άνθρωπο που επιστρέφει με κάτι που έχει ήδη αλλάξει, κάτι που δεν φαίνεται αμέσως και δύσκολα περιγράφεται.

Στο τέλος, ο «Σπασμένος χρόνος» μένει σαν μια χαμηλόφωνη, επίμονη αφήγηση που κρατά κάτι ατόφιο από τη γεύση της δοκιμασίας μακριά από την ευκολία της επίκρισης ή της καταγγελίας της δικαιοσύνης. Η δύναμή του βρίσκεται σε αυτή τη συγκράτηση. Ο Βασίλης Παπαθεοδώρου κρατά τη γραφή κοντά στο βίωμα, σχεδόν στο ύψος της ανάσας, και αφήνει την ένταση να κυκλοφορεί υπόγεια.

Το βιβλίο στήνει έναν άνθρωπο μέσα στη συνθήκη του, μακριά από την ανάγκη δικαίωσης και έξω από κάθε διάθεση καταγγελίας. Τον αφήνει να κινηθεί με τις αντιφάσεις, τις αδυναμίες, τις στιγμές καθαρότητας και τις στιγμές σύγχυσης. Εκεί αναδύεται και η λογοτεχνική του αλήθεια: σε μια γραφή που αποφεύγει την απλοποίηση και κρατά ανοιχτό το βίωμα. Ο αφηγητής εμφανίζεται ως πρόσωπο που αναζητά τη σημασία όσων ζει και τη συγκροτεί σταδιακά, μέσα από την καθημερινότητά του, συχνά μέσα από την ίδια την αφήγηση.

Τελικά, το βιβλίο αφήνει την αίσθηση ενός βιώματος που συνεχίζει να υπάρχει πέρα από την αφήγηση. Αυτή η εκκρεμότητα αποτελεί και την πιο ουσιαστική του ποιότητα. Κλείνει με την επίγνωση ότι ο χρόνος που διακόπηκε, όσο κι αν ξαναρχίσει, κουβαλά τη μνήμη του χάσματος. Και μέσα σε αυτή τη μνήμη αποτυπώνεται η βαθύτερη μεταβολή: εκείνη που άλλαξε τη μορφή του χρόνου και μαζί της τη μορφή του ανθρώπου που την έζησε.

ΥΓ.: Η υπόθεση του Βασίλη Παπαθεοδώρου υπήρξε δύσκολη και βαθιά σοκαριστική. Κι όμως, ελάχιστες φωνές από τον χώρο των πνευματικών θεσμών στάθηκαν με την απλή επιμονή στην αθωότητα ως αφετηρία. Η κριτική αυτή αποφεύγει από επιλογή την εκτενή αναφορά στον τρόπο κάλυψης από τα μέσα ενημέρωσης προκειμένου να διαφυλαχθεί το βάρος του ίδιου του έργου και ο ανθρωπιστικός του πυρήνας. Μένει ωστόσο η αίσθηση μιας απουσίας: η γενναιότητα της αναμονής έως την κρίση της δικαιοσύνης, ιδιαίτερα από όσους συχνά την επικαλούνται.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Ο Δεκέμβρης ως ποίηση της εμπειρίας και της μνήμης

Βιβλίο: Στα σκοτεινά τοπία του Γιάννη Νικολούδη

Βιβλίο: Η Ιερουσαλήμ και η ενότητα των αιώνων

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.