Κώστας Μαυρουδής
Ο Χ. είπε
Εκδόσεις: Κίχλη
Σελ.: 176

Ο Κώστας Μαυρουδής ανήκει σε εκείνη τη σπάνια κατηγορία συγγραφέων που διαμορφώνουν έναν τρόπο ανάγνωσης του κόσμου. Από τη «Στενογραφία» έως τις «Κουρτίνες του Γκαριμπάλντι» και από το «Αλάτι του Bad Ischl» έως το πρόσφατο «Ο Χ. είπε», η γραφή του μοιάζει να κινείται μέσα σε μια παράξενη περιοχή όπου το δοκίμιο, η αφήγηση, το ημερολόγιο, η σημείωση, ο αφορισμός και η ποιητική πρόζα ρέουν το ένα μέσα στο άλλο. Δεν πρόκειται για επιδεικτική ανανέωση της φόρμας, ούτε για λογοτεχνική επιτήδευση. Στον Μαυρουδή, η ίδια η συνείδηση της εμπειρίας γεννιέται αποσπασματικά, σαν να μπορεί ο κόσμος να αποτυπωθεί μόνο μέσα από μικρές, πυκνές εκλάμψεις.

Το βιβλίο εμφανίζεται εξωτερικά λιτό: σύντομα πεζά, μνήμες, συνομιλίες, παρατηρήσεις, ταξιδιωτικά θραύσματα, εικόνες από καφενεία, ξενοδοχεία, σταθμούς, γέρους ανθρώπους, παλιές λέξεις, σκόρπιες ιδέες για την τέχνη, την Ιστορία, τη μνήμη και τη φθορά. Ωστόσο, κάτω από αυτή τη φαινομενική απλότητα λειτουργεί ένας εξαιρετικά σύνθετος μηχανισμός. Ο Μαυρουδής δεν ενδιαφέρεται για την εξιστόρηση όσο για να διασώσει μια ποιότητα βλέμματος που χάνεται.

Ο μυστηριώδης «Χ.» λειτουργεί ταυτόχρονα ως πρόσωπο, προσωπείο και λογοτεχνικός μηχανισμός. Είναι φίλος, συνομιλητής, φορέας μνήμης, αλλά και ένα είδος εσωτερικής φωνής. Σε αρκετά σημεία αισθάνεται κανείς ότι ο Χ. δεν είναι ακριβώς χαρακτήρας, αλλά μια συνείδηση που περιπλανιέται μέσα στον χρόνο, παρατηρώντας τα πάντα με έναν συνδυασμό ειρωνείας, θλίψης και αισθητικής εγρήγορσης. Ο Χ. παραμένει ελλειπτικός ήδη από το όνομά του, όπως ακριβώς και οι αναμνήσεις που τον περιβάλλουν. Υπάρχει μέσα από τις αφηγήσεις του και χάνεται μαζί τους.

Το αξιοσημείωτο είναι ότι ο Μαυρουδής αποφεύγει συστηματικά κάθε μορφή επιτηδευμένης σοφίας. Τα κείμενά του διακρίνονται από μια σπάνια καθαρότητα έκφρασης. Οι προτάσεις του είναι διάφανες και διακριτικές. Κι όμως μέσα σε αυτή τη χαμηλόφωνη γλώσσα συσσωρεύεται ένα τεράστιο πολιτισμικό και υπαρξιακό φορτίο. Ένας ηλικιωμένος σερβιτόρος στη Βιέννη, μια παλιά φωτογραφία, ένα γουρουνάκι που παρακολουθεί τη σφαγή ενός άλλου ζώου, ένα κορίτσι σε αυτόματο φωτογραφικό θάλαμο, μια ξεχασμένη λέξη της γιαγιάς, μια υπογράμμιση σε βιβλίο, όλα αποκτούν μια ένταση σχεδόν μεταφυσική.

Αυτό είναι ίσως το μεγάλο μυστικό του βιβλίου. Ο Μαυρουδής κατορθώνει να μετατρέπει τις λεπτομέρειες σε μικρές εστίες μνήμης. Δεν τον ενδιαφέρει η μεγάλη πλοκή, η κορύφωση, η αγωνία της εξέλιξης. Το βλέμμα του λειτουργεί διαφορετικά. Αναζητά εκείνες τις στιγμές όπου η καθημερινότητα ραγίζει ελάχιστα και αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο για τον χρόνο και την ανθρώπινη κατάσταση.

Σε μιαν εποχή όπου μεγάλο μέρος της σύγχρονης πεζογραφίας εξαντλείται στην κοινωνιολογική καταγραφή ή στην ψυχολογική εξομολόγηση, ο Μαυρουδής επιμένει σε κάτι παλαιότερο και δυσκολότερο: στη λογοτεχνία ως καλλιέργεια της παρατήρησης. Ο αναγνώστης του «Ο Χ. είπε» παρακολουθώντας τις ιστορίες μαθαίνει σταδιακά έναν άλλο τρόπο να κοιτάζει τα πράγματα. Έναν ρυθμό εσωτερικής παρατήρησης, σχεδόν αντιηρωικό, απέναντι στη σημερινή ταχύτητα της εντύπωσης. Γι’ αυτό και το βιβλίο διατηρεί μια λεπτή, αλλά σταθερή μελαγχολία. Όχι μελαγχολία θεαματική ή ρητορική, αλλά εκείνη που γεννά η συνείδηση της απώλειας. Οι ήρωες του Μαυρουδή μοιάζουν να κινούνται διαρκώς στο μεταίχμιο ενός κόσμου που χάνεται. Παλιά αστικά ήθη, ξεχασμένες χειρονομίες, μορφές ευγένειας, συνομιλίες που απαιτούσαν χρόνο, αναγνώσεις που διαμόρφωναν χαρακτήρες και όχι απλώς γνώμες. Σε αρκετές σελίδες του βιβλίου διακρίνεται η αίσθηση ότι ο συγγραφέας δεν πενθεί μόνο πρόσωπα ή εποχές, αλλά έναν ολόκληρο τρόπο πολιτισμικής ύπαρξης.

Το αξιοσημείωτο εδώ είναι ότι τα πεζά αυτά κείμενα δεν εκπίπτουν στη λυρική ευκολία της νοσταλγίας, ούτε εξιδανικεύουν το παρελθόν. Αντιλαμβάνεται πολύ καλά τη βία, τις αυταπάτες και τα σκοτάδια τους.

Η Ιστορία κινείται υπόγεια μέσα στο βιβλίο. Ο ναζισμός, ο πόλεμος, οι μετακινήσεις πληθυσμών, η φθορά της Ευρώπης, οι διαψεύσεις των ιδεολογιών, οι αργές καταστροφές της νεωτερικότητας υπάρχουν παντού στις σελίδες του, αλλά ποτέ ως καταγγελία. Υπάρχουν ως σημάδια που άφησε ο χρόνος πάνω στα πρόσωπα και στα πράγματα.

Εδώ ακριβώς εμφανίζεται και η βαθιά σχέση του συγγραφέα με τη μνήμη. Η μνήμη στον Μαυρουδή λειτουργεί σαν ένας ζωντανός οργανισμός που μετασχηματίζει το παρελθόν μέσω της αισθητικής εμπειρίας. Πολλές φορές αισθάνεται κανείς ότι οι αναμνήσεις των ηρώων του δεν ενδιαφέρουν για την ιστορική ακρίβειά τους, αλλά για τον τρόπο που φωτίζουν την ανθρώπινη συνείδηση. Ένα περιστατικό μπορεί να ξεκινήσει ως απλή ανάμνηση και να καταλήξει σε στοχασμό πάνω στην τέχνη, στη φθορά ή στη γλώσσα.

Εξαιρετικά σημαντικός είναι επίσης ο τρόπος με τον οποίο το βιβλίο συνομιλεί με άλλες τέχνες. Η ζωγραφική, η φωτογραφία, ο κινηματογράφος, η μουσική, η αρχιτεκτονική ενσωματώνονται οργανικά στη ροή της σκέψης. Ο Μαυρουδής δεν μπαίνει στον πειρασμό να αντιμετωπίσει την τέχνη ως διακοσμητικό πολιτισμικό κεφάλαιο, αλλά ως τρόπο ύπαρξης μέσα στον κόσμο. Μια φωτογραφία μπορεί να λειτουργήσει σαν φιλοσοφικό σχόλιο. Ένας πίνακας να γίνει μνήμη παιδικής ηλικίας. Μια ταινία να φωτίσει μια ανθρώπινη στάση καλύτερα από οποιαδήποτε θεωρία.

Σε αυτό το σημείο το «Ο Χ. είπε» αποκτά και μια σπάνια λογοτεχνική ευγένεια, καθώς αποφεύγει να εντυπωσιάσει τον αναγνώστη ή να τον κατακτήσει μέσω του συναισθηματικού εκβιασμού. Το βιβλίο απαιτεί προσοχή, επιστροφή, αργή ανάγνωση. Δεν είναι από εκείνα τα έργα που «καταναλώνονται». Είναι βιβλίο – θα τολμούσα να το χαρακτηρίσω – συνοδείας, που επιστρέφεις σε μια παράγραφο ή σε μια φράση χωρίς ακριβώς να ξέρεις γιατί. Ίσως επειδή αισθάνεσαι ότι μέσα σε λίγες γραμμές έχει συμπυκνωθεί μια ολόκληρη εμπειρία ζωής.

Υπάρχουν μάλιστα στιγμές όπου ο Μαυρουδής πλησιάζει κάτι εξαιρετικά δύσκολο στη λογοτεχνία: τη σοφία χωρίς διδακτισμό. Οι αφορισμοί του δεν έχουν τον χαρακτήρα αποφθέγματος που ζητά να αποστηθιστεί ή να αναχαραχθεί ως ευφημισμός. Προκύπτουν φυσικά από την αφήγηση, σαν ήρεμα συμπεράσματα μιας μακράς παρατήρησης του βίου. Ορισμένες φράσεις του μοιάζουν να κουβαλούν πίσω τους δεκαετίες αναγνώσεων, ταξιδιών, σιωπών και απογοητεύσεων.

Είναι επίσης εντυπωσιακό το πόσο εσωτερικά αυτοβιογραφικό είναι το βιβλίο χωρίς ποτέ να γίνεται εξομολογητικό. Ο συγγραφέας δεν εκθέτει τον εαυτό του. Αντιθέτως, κρύβεται συνεχώς πίσω από εικόνες, πρόσωπα, περιστατικά και αναφορές. Κι όμως ο αναγνώστης αισθάνεται παντού την παρουσία του, περισσότερο σαν μια συνείδηση που διαπερνά το βιβλίο παρά σαν αφηγηματικό εγώ. Σπάνια συναντά κανείς τόσο έντονη προσωπική ταυτότητα σε τόσο χαμηλόφωνη γραφή.

Κάπου εδώ βρίσκεται και η μεγάλη διαφορά του Μαυρουδή από αρκετούς συγγραφείς της γενιάς του. Η γραφή του μένει μακριά από κάθε ανάγκη δημόσιας επιβεβαίωσης ή επίδειξης λογοτεχνικότητας. Γράφει σαν άνθρωπος που έχει ζήσει βαθιά μέσα στα βιβλία, στις εικόνες και στις ιδέες, αλλά γνωρίζει ταυτόχρονα ότι η τέχνη σώζει μόνο αποσπασματικά από τη φθορά· προσφέρει κυρίως μια μορφή αντίστασης απέναντί της.

Και ίσως γι’ αυτό το «Ο Χ. είπε» διαθέτει μια τόσο ιδιαίτερη συγκινησιακή δύναμη. Επειδή πίσω από την καλλιέργεια, την αισθητική ακρίβεια και τον στοχασμό υπάρχει συνεχώς η ανθρώπινη ευθραυστότητα. Οι ήρωες του βιβλίου μεγαλώνουν, θυμούνται, ξεχνούν, περιφέρονται σε πόλεις, ξενοδοχεία και σταθμούς, συνομιλούν με φαντάσματα του παρελθόντος, παρατηρούν μικρές κινήσεις ανθρώπων, σαν να προσπαθούν να συγκρατήσουν κάτι πριν χαθεί οριστικά.

Σε αρκετές σελίδες ένιωσα ότι ο Μαυρουδής επιχειρεί κάτι βαθύτερο από μια απλή λογοτεχνική καταγραφή. Προσπαθεί να διασώσει έναν εσωτερικό πολιτισμό. Όχι τον πολιτισμό των θεσμών ή των συνθημάτων, αλλά εκείνον που κρύβεται σε λεπτομέρειες σχεδόν αόρατες: στον τρόπο που κάποιος υπογραμμίζει ένα βιβλίο, στον τρόπο που κοιτάζει έναν πίνακα, στον τόνο μιας λέξης που επιβίωσε από τους παππούδες μας, στην επιμονή να παρατηρείς ακόμη τον κόσμο ενώ όλα γύρω σε εκπαιδεύουν στην αδιαφορία.

Γι’ αυτό και το βιβλίο αποκτά τελικά μια παράδοξη επικαιρότητα. Μέσα στον σημερινό θόρυβο της υπερπαραγωγής λόγου, το «Ο Χ. είπε» υπερασπίζεται τη σημασία της σιωπής, της στοχαστικής σκέψης και της πολιτισμικής μνήμης. Είναι ένα βιβλίο που πιστεύει ακόμη ότι η λογοτεχνία μπορεί να λειτουργήσει ως μορφή εσωτερικής αγωγής. Όχι μέσω ιδεών που διακηρύσσονται, αλλά μέσω μιας ποιότητας βλέμματος.

Ο Μαυρουδής αποφεύγει τις βεβαιότητες για το νόημα του κόσμου. Γράφει σαν άνθρωπος που γνωρίζει καλά τη φθορά, τη γελοιότητα και την προσωρινότητα των πάντων, αλλά συνεχίζει παρ’ όλα αυτά να αναζητά στιγμές μορφής, ακρίβειας και ομορφιάς. Αυτή ακριβώς η επιμονή προσδίδει στο έργο του μιαν αθόρυβη ηθική διάσταση.

Το «Ο Χ. είπε» είναι ένα βιβλίο που όταν κλείσεις τις σελίδες του δεν θυμάσαι τόσο τις επιμέρους ιστορίες όσο το ιδιαίτερο φως που τις διαπερνά. Ένα φως χαμηλό, στοχαστικό, ευρωπαϊκό με την παλιά έννοια της λέξης, όπου η λογοτεχνία γίνεται τρόπος να διασώσει την αξιοπρέπεια της παρατήρησης απέναντι στην επιδρομή της λήθης.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Οι γυναίκες που χάθηκαν πίσω από το «αστυνομικό δελτίο»

Βιβλίο: Η τελευταία άμυνα της σκέψης

Βιβλίο: Ιστορίες από το περιθώριο που κοιτούν κατάματα το κέντρο

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.