Σε «γκρίζα ζώνη» οι σχέσεις ΗΠΑ-Ιράν: Εύθραστη διαπραγμάτευση, ανύπαρκτη εμπιστοσύνη – Αβέβαιη η κατάσταση στο Ορμούζ

Οι ΗΠΑ και το Ιράν διατηρούν ανοιχτό τον δίαυλο της διπλωματίας, αλλά καμία πλευρά δεν είναι διατεθειμένη να εγκαταλείψει τα διαπραγματευτικά της πλεονεκτήματα.

Πρόσφατα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε ικανοποιημένος από την κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ και από την πορεία των διαπραγματεύσεων με το Ιράν. Ανάλογο τόνο είχε υιοθετήσει νωρίτερα και ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, υποστηρίζοντας ότι οι συνομιλίες στην Ελβετία οδήγησαν στη δημιουργία ενός μηχανισμού αποτροπής περαιτέρω κλιμάκωσης μεταξύ Ισραήλ, Λιβάνου και Χεζμπολάχ, ενώ έθεσαν και τις βάσεις για μια μελλοντική ειρηνευτική συμφωνία.

Με την πρώτη ματιά, οι εξελίξεις αυτές μοιάζουν με διπλωματική επιτυχία. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ πιο σύνθετη. Η αισιόδοξη ρητορική της κυβέρνησης Τραμπ δεν αλλάζει το γεγονός ότι η διαπραγματευτική διαδικασία παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη, ενώ η εμπιστοσύνη μεταξύ των δύο πλευρών είναι σχεδόν ανύπαρκτη.

Επιπλέον, την ώρα που ο Βανς ηγούνταν των συνομιλιών στην Ελβετία, ο Τραμπ, πιστός στο γνώριμο ύφος του, εξαπέλυσε νέες επιθέσεις κατά της Τεχεράνης, υπονομεύοντας ουσιαστικά τις προσπάθειες της ίδιας του της διαπραγματευτικής ομάδας. Ως αποτέλεσμα, η ιρανική πλευρά αποχώρησε προσωρινά από τις συνομιλίες, αν και η Ουάσιγκτον επιχείρησε να υποβαθμίσει τη σημασία του επεισοδίου.

Παρ’ όλα αυτά, είναι πρόωρο να θεωρηθεί ότι οι διαπραγματεύσεις έχουν αποτύχει. Οι μετέπειτα δηλώσεις του υπουργού Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, κατέδειξαν ότι, παρά τη δυσαρέσκειά της, η Τεχεράνη δεν επιθυμεί να διακόψει τη διπλωματική διαδικασία. Αντίθετα, εξακολουθεί να αφήνει ανοιχτό το περιθώριο της διπλωματίας, διαμηνύοντας ταυτόχρονα ότι δεν πρόκειται να προχωρήσει σε παραχωρήσεις υπό καθεστώς πιέσεων ή δημόσιων απειλών.

Αν και βρίσκεται σε ισχύ ένα προσωρινό διαπραγματευτικό πλαίσιο – ένα μνημόνιο κατανόησης που ενδέχεται να παραμείνει ενεργό για ακόμη 50 έως 60 ημέρες, δεν πρόκειται για ολοκληρωμένη συμφωνία, αλλά για μια προσωρινή ανακωχή, την οποία κάθε πλευρά αξιοποιεί προς όφελός της.

Για τις ΗΠΑ, πρόκειται για μια ευκαιρία να δείξουν ότι η κρίση παραμένει υπό έλεγχο και να περιορίσουν τους κινδύνους τόσο στα Στενά του Ορμούζ όσο και στο μέτωπο του Λιβάνου. Για το Ιράν, αποτελεί έναν τρόπο να κερδίσει χρόνο, να μειώσει την πίεση των κυρώσεων, να ανακτήσει διπλωματικά περιθώρια ελιγμών και να διαπιστώσει κατά πόσο η Ουάσιγκτον είναι πραγματικά σε θέση να ελέγξει τόσο τη δική της ρητορική όσο και τις ενέργειες των συμμάχων της.

Γι’ αυτό και η σημερινή κατάσταση δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ούτε επιτυχία ούτε αποτυχία. Πρόκειται για ένα ενδιάμεσο στάδιο, όπου εξακολουθεί να υπάρχει κοινό έδαφος, χωρίς όμως καμία εγγύηση ότι η διπλωματική διαδικασία θα συνεχιστεί. Μια νέα απειλή από τον Τραμπ, μια ισραηλινή στρατιωτική επιχείρηση στον Λίβανο, μια επίθεση σε κρίσιμες περιφερειακές υποδομές ή ακόμη και μια ιδιαίτερα σκληρή δήλωση από την Τεχεράνη θα μπορούσαν να ανατρέψουν μέσα σε λίγες ώρες ό,τι έχει επιτευχθεί.

Οι διαπραγματεύσεις δεν έχουν καταρρεύσει. Ο δίαυλος επικοινωνίας παραμένει ανοιχτός, οι δύο πλευρές συνεχίζουν να ανταλλάσσουν μηνύματα και το υφιστάμενο χρονοδιάγραμμα αφήνει περιθώρια για περαιτέρω συνεννόηση. Ωστόσο, το παράθυρο αυτό είναι περιορισμένο και εξαιρετικά ασταθές.

Το Ιράν, όπως συνηθίζει, επιδιώκει να κερδίσει χρόνο και να αξιοποιήσει στο έπακρο τη διπλωματική ανάπαυλα. Οι ΗΠΑ, από την άλλη, προσπαθούν να παρουσιάσουν την κατάσταση ως μια ελεγχόμενη διαδικασία, ακόμη κι αν κατά διαστήματα δημιουργούν οι ίδιες νέους κινδύνους.

Αβέβαιη παραμένει και η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ. Επισήμως, ΗΠΑ και Ιράν φέρονται να έχουν συμφωνήσει στη δημιουργία διαύλου επικοινωνίας για την ασφαλή διέλευση των πλοίων. Ο Τραμπ έσπευσε μάλιστα να δηλώσει ότι τα Στενά είναι «πλήρως ανοικτά».

Οι ιρανικές πηγές, όμως, παρουσιάζουν μια εντελώς διαφορετική εικόνα. Σύμφωνα με αυτές, οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης δεν έχουν δώσει άδεια διέλευσης σε κανένα πλοίο. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και στο επίπεδο της βασικής πληροφόρησης, οι δύο πλευρές –μαζί με τα μέσα ενημέρωσης που τις υποστηρίζουν– περιγράφουν διαφορετικές πραγματικότητες.

Ακριβώς γι’ αυτό δεν υπάρχει καμία βεβαιότητα για το τι πραγματικά συμβαίνει στα Στενά. Η αμερικανική πολιτική ρητορική, οι κινήσεις ισχύος του Ιράν και τα μηνύματα των αγορών αφηγούνται τρεις διαφορετικές ιστορίες. Η συνολική εικόνα δεν είναι ούτε διαφανής ούτε σταθερή. Τυπικά μπορεί να μοιάζει με αποκλιμάκωση, στην πράξη όμως θυμίζει ένα καθεστώς «διαχειριζόμενης αβεβαιότητας», όπου κάθε πλευρά διατηρεί τη δυνατότητα να ερμηνεύει τα γεγονότα προς όφελός της.

Η Τεχεράνη επιδιώκει να εξασφαλίσει αναβαθμισμένο ρόλο και οικονομικά οφέλη από τα Στενά του Ορμούζ, κεφαλαιοποιώντας τη συμφωνία της 14ης Ιουνίου για τον τερματισμό των εχθροπραξιών και την άρση του αμερικανικού αποκλεισμού στα ιρανικά λιμάνια.

Σύμφωνα με αποκαλυπτικό δημοσίευμα της Wall Street Journal, το ιρανικό καθεστώς προωθεί ένα σχέδιο επιβολής χρεώσεων στα διερχόμενα πλοία για υπηρεσίες ασφάλειας, προστασίας και περιβάλλοντος. Η Ισλαμική Δημοκρατία υπολογίζει ότι οι χρεώσεις αυτές θα μπορούσαν να αποφέρουν 40 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως συνολικά για τα εμπλεκόμενα κράτη της περιοχής. Η υλοποίηση αυτής της πρότασης θα προσέφερε στην Τεχεράνη σημαντική ταμειακή ροή και έναν βαθμό ελέγχου που δεν διέθετε πριν από την έναρξη της σύγκρουσης.

Οι σχέσεις ΗΠΑ-Ιράν βρίσκονται σήμερα σε μια «γκρίζα ζώνη». Δεν υπάρχει άμεση στρατιωτική αντιπαράθεση, αλλά ούτε και μια σταθερή διπλωματική διευθέτηση. Οι δύο πλευρές διατηρούν ανοιχτό τον δίαυλο των συνομιλιών, χωρίς όμως να επιδεικνύουν το επίπεδο εμπιστοσύνης που απαιτείται για μια βιώσιμη συμφωνία.

Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να δείξουν ότι ελέγχουν την κατάσταση και μπορούν να διασφαλίσουν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Το Ιράν, αντίθετα, υπογραμμίζει ότι τα Στενά του Ορμούζ εξακολουθούν να αποτελούν το σημαντικότερο μέσο πίεσης που διαθέτει και ότι οποιαδήποτε συμφωνία θα εφαρμοστεί μόνο υπό όρους που η ίδια η Τεχεράνη θεωρεί αποδεκτούς.

Η κατάσταση, συνεπώς, δεν επιδέχεται μονοσήμαντη αξιολόγηση. Από τη μία πλευρά, η ύπαρξη διαύλου επικοινωνίας και ενός προσωρινού διαπραγματευτικού πλαισίου μειώνει τον κίνδυνο μιας ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης. Από την άλλη, η απουσία σαφών κανόνων, οι αντικρουόμενες δηλώσεις και η συνεχιζόμενη στρατιωτική πίεση καθιστούν το περιβάλλον εξαιρετικά ασταθές.

Πρόκειται για μια προσωρινή παύση, κατά την οποία οι δύο πλευρές προσπαθούν να κερδίσουν χρόνο, να δοκιμάσουν τις προθέσεις η μία της άλλης και να αποφύγουν μια άμεση κατάρρευση της διαδικασίας.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι τα Στενά του Ορμούζ έχουν πάψει να αποτελούν απλώς έναν θαλάσσιο εμπορικό διάδρομο. Έχουν μετατραπεί σε βαρόμετρο των σχέσεων μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Όσο παραμένει η αβεβαιότητα γύρω από αυτά, ολόκληρο το διαπραγματευτικό οικοδόμημα θα εξακολουθεί να είναι εύθραυστο.

Οι δύο πλευρές μπορούν να δηλώνουν ότι η κατάσταση βρίσκεται υπό έλεγχο, όμως στην πραγματικότητα ένα μόνο περιστατικό, μια πολιτική δήλωση ή ακόμη και μια λανθασμένη ερμηνεία γεγονότων στη θάλασσα μπορεί να αλλάξει τα πάντα. Γι’ αυτό είναι ακόμη πολύ νωρίς για να γίνεται λόγος περί ουσιαστικής αποκλιμάκωσης.

Οι ΗΠΑ και το Ιράν φαίνεται πλέον να ακούνε καλύτερα ο ένας τον άλλο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι έτοιμοι να ακούσουν πραγματικά. Η κατανόηση της θέσης του συνομιλητή δεν συνεπάγεται και διάθεση να ληφθεί υπόψη κατά τη λήψη πολιτικών αποφάσεων.

Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να παρουσιάσει τη διαδικασία ως πρόοδο προς μια διαρκή συμφωνία, εξακολουθεί όμως να απευθύνεται στην Τεχεράνη με τη γλώσσα των απειλών και της δημόσιας πίεσης. Το Ιράν, από την πλευρά του, εμφανίζεται διατεθειμένο να παραμείνει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, αποφεύγει όμως να αναλάβει δεσμεύσεις που θα μπορούσαν να εκληφθούν ως εξαναγκασμένες υποχωρήσεις.

Παράλληλα, ο ισραηλινός παράγοντας δεν μπορεί να αγνοηθεί. Μια πιθανή συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν δεν θα υπάρξει σε πολιτικό κενό, αλλά μέσα σε ένα περιφερειακό περιβάλλον όπου το Ισραήλ παραμένει αυτόνομος παράγοντας, με τα δικά του συμφέροντα, τις δικές του απειλές και τις δικές του «κόκκινες γραμμές».

Ο Λίβανος, η Χεζμπολάχ, η ασφάλεια των βόρειων συνόρων του Ισραήλ και η επιρροή της Τεχεράνης στα ένοπλα κινήματα της περιοχής θα συνεχίσουν να επηρεάζουν, άμεσα ή έμμεσα, την πορεία των διαπραγματεύσεων. Ακόμη και αν Ουάσιγκτον και Τεχεράνη συμφωνήσουν τυπικά σε ένα πλαίσιο αποκλιμάκωσης, παραμένει ασαφές κατά πόσο η διαδικασία μπορεί να εξελιχθεί χωρίς εξωτερικές παρεμβάσεις.

Ένα ακόμη ζήτημα που εξακολουθεί να βρίσκεται στην ατζέντα είναι το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Τυπικά, η Τεχεράνη μπορεί να συνεχίσει να υποστηρίζει ότι οι πυρηνικές της δραστηριότητες έχουν αποκλειστικά ειρηνικό χαρακτήρα. Ωστόσο, το πολιτικό πλαίσιο έχει πλέον αλλάξει.

Πριν από τις 28 Φεβρουαρίου δεν υπήρχαν ουσιαστικές δημόσιες συζητήσεις στο Ιράν σχετικά με την πιθανότητα κατασκευής πυρηνικού όπλου. Σήμερα, το ενδεχόμενο αυτό έχει πλέον εισέλθει στον δημόσιο διάλογο και δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Η Ουάσιγκτον καλείται πλέον να αντιμετωπίσει όχι μόνο τις τεχνικές παραμέτρους του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, αλλά και το νέο πολιτικό κλίμα που έχει διαμορφωθεί στο εσωτερικό της χώρας. Η πρόσφατη στρατιωτική πίεση έχει ενισχύσει τη θέση των σκληροπυρηνικών κύκλων, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι κάθε παραχώρηση προς τη Δύση είναι επικίνδυνη και αδιέξοδη.

Το δίλημμα για τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι πλέον σαφές: πώς μπορούν να περιορίσουν το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν χωρίς να ενισχύσουν ακριβώς εκείνες τις πολιτικές δυνάμεις μέσα στην Τεχεράνη που θεωρούν κάθε συμβιβασμό με τη Δύση λάθος στρατηγική επιλογή.

Οι παράγοντες που εμποδίζουν μια σταθερή συμφωνία είναι πολλοί και αλληλένδετοι. Η πιθανότητα επίτευξης συμφωνίας εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά δεν θα κριθεί από τις δημόσιες δηλώσεις ή τις επικοινωνιακές κινήσεις. Θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο ΗΠΑ και Ιράν θα μπορέσουν να εγκαταλείψουν τη διπλωματία των συμβολισμών και να προχωρήσουν στις πραγματικές πολιτικές παραχωρήσεις που απαιτεί μια βιώσιμη συμφωνία.

Διαβάστε επίσης:

Το Ιράν επαναλαμβάνει ότι έχει δικαίωμα να ελέγχει τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ μετά την επίθεση σε πλοίο κοντά στο Ομάν

«Λιώνει» η Ευρώπη από τον ακραίο καύσωνα – Νεκροί, ρεκόρ ζέστης και έκτακτα μέτρα

WSJ: Στενά του Ορμούζ – Ιρανικό σχέδιο για χρεώσεις 40 δισ. δολαρίων φέρνει νέα σύγκρουση με τις ΗΠΑ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.