Η τουριστική τραγωδία των κοινών

Τα κοινά αγαθά είναι είτε αποτέλεσμα του φυσικού περιβάλλοντος είτε δημιουργήθηκαν από τις προηγούμενες γενιές και γι’ αυτό αποτελούν κληρονομιά όλων, δεν είναι αυτά που δεν ανήκουν σε κανέναν, αλλά αυτά που ανήκουν σε όλους. Με αυτή την έννοια, διέπονται από την αρχή της αλληλεγγύης, ενσωματώνουν τη διάσταση του μέλλοντος, η διαχείρισή τους δεν πρέπει να τα εξαντλεί, προκειμένου να μείνουν για τις επόμενες γενιές. Πολλά από τα κοινά είναι απεριόριστα (π.χ. αέρας) και γι’ αυτό δεν πρέπει έναν απεριόριστο πόρο να τον μετατρέπουμε σε σπάνιο, σε ιδιωτικό αγαθό, στο οποίο θα επιτρέπεται η πρόσβαση σε όποιον μπορεί να πληρώσει.

Τα κοινά, όμως, αγαθά περιέχουν για κάθε τόπο και για κάθε πολιτισμό έναν ανεκτίμητο θησαυρό. Τη φαντασιακή θέσμιση του τρόπου ζωής των ανθρώπων. Ένα μονοπάτι στο δάσος, οι ξερολιθιές, ένα αλώνι, μια αλάνα ή μια πλατεία, ένας πλάτανος, μια πηγή νερού, χόρτα και βότανα κ.λπ., αποτελούν τοπία μνήμης, ένα συμβολικό κεφάλαιο, μια φαντασιακή αναπαράσταση ενός τρόπου να ζούμε, άυλες μνήμες που διαμεσολαβούν τις ανθρώπινες σχέσεις.

Όταν όμως τα κοινά αγαθά μετατρέπονται σε πόρους, είναι πλέον πράγματα που πωλούνται και αγοράζονται, γίνονται ιδιωτικά, έχουν πλέον απωλέσει τη δυνατότητα της κοινής χρήσης τους από την κοινότητα και τις αξιώσεις χρήσης με βάση το εθιμικό άγραφο δίκαιο. Η ιδιωτικοποίηση των κοινών αγαθών οδηγεί στο να θεωρούνται ως μια νεκρή φύση που προσφέρεται για κατάκτηση, ως πρώτες ύλες για την παραγωγή εμπορευμάτων με σκοπό το κέρδος, ενώ αποτελούν το φυσικό και πολιτισμικό περιβάλλον εντός του οποίου οι άνθρωποι αναπτύσσουν συμβιωτικές σχέσεις. Η επέκταση των αγοραίων σχέσεων στα κοινά, η μετατροπή τους σε εμπορεύματα για αγορά, πώληση ή ενοικίαση, η ρύθμισή τους από την προσφορά και τη ζήτηση, οδηγεί, εν τέλει, στη μετατροπή των ανθρώπινων σχέσεων σε εμπορεύματα.

Καταστροφή συμβολικών αξιών

Η τουριστικοποίηση, για παράδειγμα, ενός τόπου στο όνομα της ανάπτυξης καταστρέφει τις συμβολικές αξίες που περιέχει ο τόπος, είτε τις καθιστά εμπόρευμα, αφού πρώτα ιδιωτικοποιηθούν, ένα πακέτο τουριστικής περιήγησης. Η τουριστική βιομηχανία στις τουριστικοποιημένες πόλεις προσφέρει υπηρεσίες υψηλής συμβολικής αξίας, όπως, για παράδειγμα, μια επίσκεψη στην Ακρόπολη. Γιατί όμως τα κοινά αγαθά ιδιωτικοποιούνται; Διότι, σύμφωνα με το φιλελεύθερο αφήγημα, όταν τα αγαθά δεν είναι ιδιωτικά, αλλά κοινά και ελεύθερα, τότε αυτά καταστρέφονται. Αντίθετα, αν τα αγαθά είναι ιδιωτικά, προστατεύονται γιατί τα άτομα, ορθολογικά σκεπτόμενα, επιδιώκουν να μεγιστοποιήσουν το ατομικό τους συμφέρον. Το παράδειγμα που χρησιμοποιείται για να τεκμηριωθεί η παραπάνω αντίληψη είναι οι βοσκότοποι. Ένας βοσκός, στην προσπάθειά του να μεγιστοποιήσει τα οφέλη του, θα υπερβοσκήσει τον κοινό βοσκότοπο και θα τον εξαντλήσει, θα τον καταστρέψει. Έτσι, για να αποφευχθεί η λεγόμενη τραγωδία των κοινών, που είναι αναπόφευκτη λόγω της ιδιοτέλειας του ατόμου, θα πρέπει να πάψουν να είναι κοινά και να γίνουν ιδιωτικά, έτσι ώστε το ατομικό συμφέρον να μεριμνά για την αποδοτική τους χρήση.

Πλήθος όμως παραδειγμάτων καταρρίπτουν το φιλελεύθερο αφήγημα και πρώτο απ’ όλα οι βοσκότοποι. Πολλοί βοσκότοποι, για παράδειγμα, μέσω της εμπλοκής των κοινοτήτων και των χρηστών τους, με συλλογικές – συνεργατικές διαδικασίες, με μοίρασμα της εξουσίας και της ευθύνης της διαχείρισης, αλλά και θεσμοθετώντας όρους χρήσης τους, προφυλάσσονται από την καταστροφή τους.

Κλασικό παράδειγμα ήταν στο παρελθόν τα 1.850 τσελιγκάτα στην Ελλάδα με 1,5 εκατ. κεφάλια ζώων. Δυστυχώς, στην Ελλάδα σήμερα, εξαιτίας της κυριαρχίας της οικονομίας της αγοράς και του ατομικισμού, τα κοινά αγαθά, δάση, βοσκότοποι, ελεύθεροι χώροι στις πόλεις, το νερό (υπόγειο και υπέργειο), οι παραλίες κ.λπ., είναι αρκετά αποδυναμωμένα, όπως είναι αποδυναμωμένα και τα κοινά των ιδιωτών (συνεταιριστική ιδιοκτησία). Λόγω δε της μετατροπής της χώρας σε τουριστική μονοκαλλιέργεια και ιδιαίτερα στις περιοχές με υπερτουρισμό, τα κοινά, τα δημόσια αγαθά, επιδεινώνονται ακόμα περισσότερο, μέχρι εξαντλήσεως.

Πού θα βρεθεί το νερό;

Η τουριστική τραγωδία των κοινών αγαθών είναι παρούσα σε όλες τις τουριστικοποιημένες περιοχές της Ελλάδας. Η Κρήτη, για παράδειγμα, με πληθυσμό 622.909 κατοίκους (απογραφή ΕΛΣΤΑΤ 2021), υποδέχτηκε πάνω από 4.000.000 τουρίστες και η Χαλκιδική, με 104.702 κατοίκους, πλέον του 1.000.000. Η κοινή λογική λέει ότι οι απώλειες στα κοινά αγαθά, λόγω της υπέρμετρης επιβάρυνσης στα οικοσυστήματα και στα ανθρωπογενή συστήματα, είναι μεγάλη, αλλά οι λεγόμενοι φορείς του τουρισμού, σε σύσκεψη, το καλοκαίρι του 2023, για τη στρατηγική περιβαλλοντικών επιπτώσεων του τουρισμού, αποφάνθηκαν ότι η Κρήτη πρέπει να βάλει ως στόχο τα 40.000.000 τουρίστες, χωρίς να δημιουργηθεί κανένα πρόβλημα.

Με τι νερό, πώς θα γίνει η διαχείριση των σκουπιδιών, πού θα βρεθεί το ρεύμα, πού θα μείνουν οι ντόπιοι; Ήδη στη βόρεια Κρήτη σήμερα το αγροτικό αρδευτικό νερό χρησιμοποιείται για τις ανάγκες των ξενοδοχείων και όχι στη γη, ο τουρισμός λειτουργεί ως άρπαγας του νερού. Στην Κρήτη, και ακόμα περισσότερο σε άνυδρες περιοχές (νησιά του Αιγαίου κ.λπ.), οι επιχειρηματίες του τουριστικού κλάδου, η κεντρική εξουσία, αλλά και η τοπική αυτοδιοίκηση, εξαντλούν τα οικοσυστήματα της χώρας, προχωρώντας, όσον αφορά το νερό, σε ανεξέλεγκτες γεωτρήσεις και αφαλατώσεις, ενώ ανεξέλεγκτη είναι επίσης η κατασκευή πισινών, που βαπτίζονται υδάτινες επιφάνειες.

Σύμφωνα με τον πρόεδρο της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Διευθυντών Ξενοδοχείων, ενώ η κατανάλωση νερού ημερησίως ανά άτομο σε ένα νοικοκυριό είναι περίπου 150 λίτρα, στα πεντάστερα και τετράστερα ξενοδοχεία είναι 500 λίτρα (μπάνιο, τουαλέτα, κολύμπι σε πισίνα, νεροτσουλήθρες, πλύσιμο πιάτων, νερό για προετοιμασία φαγητού, spa κ.λπ.). Πού θα βρεθεί το νερό;

Σχεδόν σε όλες τις τουριστικές περιοχές της χώρας οι επιχειρήσεις του τουριστικού κλάδου έχουν καταπατήσει τον αιγιαλό, το κοινό αυτό αγαθό, με ξαπλώστρες, εξασφάλισαν με τη συμφωνία της κυβέρνησης την οικοπεδοποίηση της γης, βλέπε την κατάργηση της απόστασης των τριάντα μέτρων για δόμηση σε αιγιαλούς, οι διακοπές υδροδότησης είναι καθημερινό φαινόμενο, οι τιμές στα εστιατόρια είναι στα ύψη, η κίνηση στους δημόσιους χώρους είναι αδύνατη, οι αγροτικές εργασίες εγκαταλείπονται, όπως και το σχολείο, για τις χαμηλής ειδίκευσης εργασίες στον τουρισμό.

Ως προς το τελευταίο, είναι κοινός τόπος πλέον ότι η τουριστικοποίηση μιας περιοχής δημιουργεί κοινωνίες με χαμηλά επίπεδα προσόντων, διότι απαιτεί εργαζόμενους χαμηλής ειδίκευσης, που δεν ενδιαφέρονται να αποκτήσουν γνώσεις πέραν του απολυτηρίου λυκείου. Αλλά και σε κάτι ακόμα χειρότερο: Είναι σύνηθες πλέον το φαινόμενο ένας μηχανικός για να βρει δουλειά να δίνει εξετάσεις για σεφ.

Πώς, αλήθεια, μπορεί να είναι η ποιότητα της ζωής των κατοίκων, η καταπόνηση των υποδομών, οι μετακινήσεις, στην πόλη του Ηρακλείου της Κρήτης ή στη Ρόδο, όταν στο Ηράκλειο της Κρήτης οι τουρίστες, σύμφωνα με το Money Transfers, υπερτερούν από τους ντόπιους σε αναλογία 22 τουρίστες ανά κάτοικο και στη Ρόδο 20 τουρίστες ανά κάτοικο ή όταν στη Σαντορίνη και στη Μύκονο, το 2022, σύμφωνα με την Deutsche Welle, είχαμε 110 τουρίστες ανά κάτοικο και στην Κέρκυρα; Στη Σαντορίνη, στο όνομα του υπερτουρισμού, ο πρόεδρος της τοπικής κοινότητας Θήρας έφτασε στο σημείο να καλεί τους ντόπιους κατοίκους να μην κυκλοφορούν στους δρόμους, στους κοινούς χώρους, διότι θα παρενοχλούν τους 17.000 τουρίστες που αναμένεται να φτάσουν με τα κρουαζιερόπλοια.

* Το κείμενο είναι απόσπασμα από το βιβλίο του Χάρη Ναξάκη «Τουριστική μονοκαλλιέργεια ή τουριστική αποανάπτυξη; Εισαγωγή στο φαινόμενο του υπερτουρισμού», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κουκκίδα

Διαβάστε επίσης:

Πέραμα: Επιβάτης λεωφορείου έβγαλε… όπλο και απείλησε τον οδηγό!

Καλαμάτα: Ισόβια στον 37χρονο για τον θάνατο της 40χρονης σε ταράτσα – Τα ναρκωτικά, το «θέατρο» και το ιστορικό ενδοοικογενειακής βίας

Χαλαζόπτωση και καταιγίδες προκάλεσαν ζημιές σε καλλιέργειες στο Αμύνταιο (video)

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.