Αν ρωτούσαμε τον Φιόντορ Ντοστογιέφσκι και τον Εμίλ Σιοράν, τι θα έλεγαν για την απόγνωση και την ανάγκη να συνεχίσεις να ζεις;

Ο ένας μετέτρεψε το μυθιστόρημα σε πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στην πίστη, την ενοχή, την ελευθερία και την ανθρώπινη οδύνη. Ο άλλος έγραψε μερικά από τα πιο σκοτεινά και αφοπλιστικά κείμενα του 20ού αιώνα γύρω από τη ματαιότητα της ύπαρξης, την αϋπνία, την παρακμή και την κόπωση του να υπάρχει κανείς. Αν ρωτούσε κανείς τον Ντοστογιέφσκι και τον Σιοράν γιατί ο άνθρωπος συνεχίζει να ζει ακόμη και μέσα στην απόγνωση, θα διαπίστωνε ότι και οι δύο κοιτάζουν κατάματα το σκοτάδι της ανθρώπινης ύπαρξης, χωρίς όμως να οδηγούνται στο ίδιο συμπέρασμα.

Ο Ντοστογιέφσκι γνώριζε προσωπικά την εμπειρία της κατάρρευσης. Η καταδίκη του σε θάνατο, η τελευταία στιγμή της χάρης, η εξορία στη Σιβηρία και η συνεχής αναμέτρηση με τη φτώχεια, την ασθένεια και τον ψυχικό διχασμό διαμόρφωσαν βαθιά το έργο του. Στα μυθιστορήματά του, οι ήρωες βρίσκονται συχνά στα όρια της απελπισίας: ο Ρασκόλνικοφ, ο Ιβάν Καραμαζόφ, ο άνθρωπος του Υπογείου ή ο Σταβρόγκιν παλεύουν με την ενοχή, την αμφιβολία και την αδυναμία να βρουν σταθερό νόημα.

Κι όμως, στον κόσμο του Ντοστογιέφσκι η απόγνωση δεν αποτελεί το τέλος της διαδρομής. Ο άνθρωπος μπορεί να συντριβεί, να αμφισβητήσει τα πάντα ή να χαθεί μέσα στις αντιφάσεις του, διατηρεί όμως πάντοτε τη δυνατότητα της ηθικής και πνευματικής αναγέννησης. Ακόμη και μέσα στο σκοτάδι παραμένει ζωντανή η ανάγκη για αγάπη, πίστη, συγχώρεση και ανθρώπινη επαφή. Η οδύνη δεν εξαφανίζεται, αλλά αποκτά υπαρξιακό βάθος και μετατρέπεται σε μέρος της ανθρώπινης αναζήτησης.

Ο Σιοράν, αντίθετα, αντιμετώπισε την ύπαρξη με μια σχεδόν αδιάκοπη δυσπιστία απέναντι σε κάθε μορφή παρηγοριάς. Στα βιβλία του επανέρχεται διαρκώς η εμπειρία της κόπωσης του να υπάρχει κανείς, η αίσθηση ότι η συνείδηση αποτελεί ταυτόχρονα προνόμιο και κατάρα. Η απόγνωση στον Σιοράν δεν εμφανίζεται ως προσωρινή κρίση, αλλά ως μόνιμη κατάσταση σκέψης.

Κι όμως, ακόμη και στο πιο απαισιόδοξο έργο του υπάρχει ένα παράδοξο στοιχείο επιμονής. Ο Σιοράν μιλά αδιάκοπα για την αδυναμία νοήματος, συνεχίζει όμως να γράφει, να σκέφτεται και να παρατηρεί τον κόσμο με σχεδόν βασανιστική ένταση. Η ίδια η γραφή λειτουργεί ως μορφή αντίστασης απέναντι στο κενό. Ο άνθρωπος μπορεί να μην βρίσκει τελική δικαίωση της ύπαρξης, εξακολουθεί όμως να ζει μέσα από τη συνείδηση, την ειρωνεία και τη διαρκή αναμέτρηση με τον εαυτό του.

Από αυτή την άποψη, ο Ντοστογιέφσκι πιθανότατα θα έβλεπε στη σύγχρονη εποχή τον άνθρωπο που κινδυνεύει να χάσει κάθε πνευματικό έρεισμα και να βυθιστεί στον κυνισμό ή στην αδιαφορία. Ο Σιοράν θα αναγνώριζε ίσως μια κοινωνία που προσπαθεί διαρκώς να κρύψει την υπαρξιακή της αγωνία πίσω από την κατανάλωση, τον θόρυβο και την ψευδαίσθηση της συνεχούς ευτυχίας.

Και οι δύο πάντως θα συμφωνούσαν πιθανότατα σε κάτι ουσιαστικό: ότι ο άνθρωπος δεν συνεχίζει να ζει επειδή έχει λύσει το αίνιγμα της ύπαρξης. Συνεχίζει να ζει επειδή, ακόμη και μέσα στην απόγνωση, παραμένει ανοιχτή η δυνατότητα της εμπειρίας, της σκέψης, της μνήμης και της σχέσης με τους άλλους ανθρώπους.

Διαβάστε επίσης:

Ο κλιματισμός είναι κόστος

Προσωπική αντιπαράθεση Σαμαρά – Μητσοτάκη

Η «μάχη των αριθμών»: Το νέο «μοντέλο» αντιπαράθεσης Τσίπρα που φέρνει νεύρα στη Ν.Δ.

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.