Η μπουγάδα και η σκοπιά

«Μέσα στο στρατό μας η γυναίκα φέρνει ανθρωπιά και πολιτισμό, φέρνει τις καλές γυναικείες πλευρές του ήθους. Φέρνει την έγνοια για την καθαριότητα, το μπαλωμένο ρούχο, το ραμμένο κουμπί, το συμμόρφωμα του “αχαΐρευτου” ανδρικού γένους». (Κ. Καραγιώργης, αντιστράτηγος, στο Δ.Σ. 3/1949: 173-179).

Η ένταξη των γυναικών στα μάχιμα τμήματα επέφερε αλλαγές στους έμφυλους ρόλους, διεύρυνε τον κοινωνικό χώρο των γυναικών και τους επέτρεψε να επαναπροσδιορίσουν την ταυτότητά τους, θέτοντας σε αμφισβήτηση την ιερότητα κάποιων παλαιών θεσφάτων. Το πλύσιμο των ρούχων, η μπουγάδα, ήταν μια γυναικεία δουλειά. Οι γυναίκες έπλεναν τα ρούχα των μελών της οικογένειας, καθώς και τα ρούχα των ανταρτών του ΕΛΑΣ· το ίδιο συνέβαινε και στον ΔΣΕ, όσο υπήρχαν ελεύθερα χωριά. Το γεγονός ότι πολλές μονάδες δεν είχαν πια μόνιμη εγκατάσταση περιέπλεκε το θέμα της καθαριότητας των ρούχων, καθώς και τη θέση των μαχητριών. Έπρεπε (;) να πλένουν τα ρούχα των μαχητών, ενώ ταυτόχρονα έπαιρναν μέρος στις μάχες και φύλαγαν σκοπιά; Η σκοπιά διαρκούσε δύο ώρες και ήταν πιο δύσκολη τη νύχτα. Εάν έβλεπαν κάτι ύποπτο, έπρεπε να πουν: Στάσου. Ποιος είσαι; Ενώ ο στρατός έλεγε: Αλτ! Τις ει; Μέσα στα άγρια δάση οι φράσεις αυτές, όπως και η γυναικεία παρουσία, αποτελούσαν αναγνωριστικά σημεία των δύο στρατών.

Διπλοσκοπιές κι ευτράπελα

Τη Γιάννα και τη Μαρία Ράπτη τις έβαλαν διπλοσκοπιά, στην άκρη ενός ακατοίκητου χωριού του Κόζιακα. Διπλοσκοπιά έβαζαν όταν οι συνθήκες ήταν κρίσιμες, όπως στη συγκεκριμένη περίπτωση, που ο στρατός βρισκόταν πολύ κοντά. Η Γιάννα είδε κάτι να μαυρίζει «σα να ήταν ένα ζώο που προχωρούσε» και είπε «Στάσου», αλλά αυτό συνέχιζε να κινείται. Την άκουσε η Μαρία, πήγε κοντά, και με τα όπλα στα χέρια προχώρησαν προς το μαύρο σημάδι. «Ήταν η πόρτα ενός καμένου σπιτιού» που ανοιγόκλεινε. Η Γιάννα άκουσε κάποια στιγμή τη Μαρία να λέει: «Στάσου». Πήγε κοντά. Ήταν ένας γάιδαρος, που είχε κατέβει να πιει νερό. «Δύσκολες και σκληρές οι συνθήκες. Το τμήμα από μας εξαρτιόταν» (Τρικαλινού 20.7.1995).

Αισθάνονταν υπεύθυνες. Και η Βάγια περιέγραψε μια παρόμοια περίπτωση με έναν γάιδαρο, όταν έκανε διπλοσκοπιά με τη Ναυσικά, στο ύψωμα της Γομάρας. «Τέτοια ευτράπελα», είπε εκ των υστέρων (Παπακόγκου 14.6.1995). Καθόλου ευτράπελο δεν ήταν για τη Σπίθα, που φύλαγε μόνη της, τη νύχτα, σκοπιά και άκουγε συνέχεια τα βήματα να πλησιάζουν· όταν «ο εχθρός» έφτασε στα πενήντα μέτρα, πυροβόλησε· ήταν μια αρκούδα, η οποία άρχισε να τρέχει τον κατήφορο και «σήκωσε όλο το βουνό από το θόρυβο» (Αντωνιάδου).

Οι μαχητές είχαν αποδεχτεί ότι έπρεπε να φυλάνε σκοπιά, ενώ δεν ήθελαν να βάζουν μπουγάδα, γιατί τη θεωρούσαν γυναικεία δουλειά, άρα υποτιμημένη, και γι’ αυτό δεν είχαν διάθεση να τη μάθουν. Συχνά ανάμεσα στους μαχητές και τις μαχήτριες λειτούργησε μια πρακτική που μπορεί να ονομαστεί ανταλλαγή υπηρεσιών παραδοσιακών ρόλων εν καιρώ πολέμου. Τα «παιδιά» κουβαλούσαν ξύλα για τη φωτιά και νερό για τα καζάνια, ενώ τα κορίτσια έπλεναν τα ρούχα και τα άπλωναν στα δέντρα (Μάστορα 1995: 49). Αυτό γινόταν ακόμα και εάν ήταν μόνο μία μαχήτρια.

Ανταλλαγή ρόλων

«Επί τρεις, τέσσερις μήνες ήμουν μέσα σε τριάντα αντάρτες. Όλο κάτι μου φύλαγαν, με φρόντιζαν, αλλά κι εγώ έπλενα τα ρούχα τους. Έρχονταν όλοι, χωρίς να ξέρει ο ένας ότι ήρθε ο άλλος. Στoίβα ολόκληρη! Κιχ δεν έβγαλα ποτέ, αλλά ποτέ δε με φώναζαν για σκοπιά». (Ταμία – Τζεφρώνη).

Δεν φύλαγαν μόνο τη σκοπιά της, αλλά μετέφεραν και το σακίδιό της στις πορείες. Η ίδια χαιρόταν που μπορούσε να φανεί χρήσιμη. Σε αυτή την ανταλλαγή δεν συμμετείχαν όλες οι γυναίκες. Υπήρξαν μαχήτριες που δήλωναν ότι δεν βγήκαν στο Βουνό για να πλένουν ρούχα και να ράβουν κουμπιά, με αποτέλεσμα να βρουν ένα κουμπί μέσα στη σούπα τους. Κάποιες επίσης έλεγαν: «Γιατί να του μπαλώσω εγώ το παντελόνι; Δούλα του είμαι;». Σε τέτοιου είδους απόψεις γινόταν κριτική, με τρόπο, στη συνέλευση (Ταμία – Τζεφρώνη). Η συνηθισμένη πρακτική ήταν να προτρέπουν τις μαχήτριες να κάνουν την πλύση για τους μαχητές «εθελοντικά», γιατί «Και εμείς το καλλιεργούσαμε αυτό» (Τρικαλινού 20.7.1995). Το «εμείς» αφορά τον Π.Ε. και την υπεύθυνη, που ήταν μέλη του Κόμματος.

Πέρα από την προτροπή, έμπαινε και ως καθήκον. Τον Οκτώβρη του 1948, στη σύσκεψη των μαχητριών της 107 Ταξιαρχίας, ανάμεσα στους δέκα στόχους που καθορίστηκαν για τις μαχήτριες ήταν να πλένουν τα ρούχα των μαχητών του λόχου και να καθαρίζουν τους καταυλισμούς και τα καταφύγια (Τόλια 2019: 509). Η Δήμητρα θυμάται ότι όταν το τάγμα ξεκουραζόταν, έβαζαν τις μαχήτριες να πλένουν τα ρούχα των ανταρτών. Αυτές δεν είχαν ανάγκη από ξεκούραση. Και είχε ακούσει να λένε: «Άντε, μωρέ, ρε κατσίκες, που θέλετε ίσα δικαιώματα» (Παυλίδου).

Το «αχαΐρευτο» ανδρικό γένος

Οι πιο ευγενείς, όπως ο αντιστράτηγος Κ. Καραγιώργης, σύμφωνα με το παραπάνω μότο, θα αναφερθούν στο «αχαΐρευτο» ανδρικό γένος· ο Hegel έκανε λόγο για πολεμιστές από τη μια και για ευγενικές ψυχές από την άλλη. Το γεγονός ότι οι γυναίκες ήταν και πολεμίστριες δεν ανέτρεπε τα δεδομένα, δεν ήταν ικανό να ραγίσει τη στερεοτυπική εικόνα (Elshtain 1982). Στη μεγάλη μάχη του Γράμμου, μια μέρα που είχαν ανάπαυλα, οι μαχήτριες έπλυναν τα ρούχα των ανταρτών. Και ενώ τα στέγνωναν, κατέβηκε ορμητικό το ποτάμι και τα πήρε όλα· και τα όπλα (Μάστορα 1995: 63-65). Η φύση είχε τους δικούς της κανόνες.

Τα νεότερα κορίτσια, όπως η Μαρίκα, έθεταν ως προτεραιότητα τον τρόπο που θα της το ζητούσαν. «Αν ερχόταν κανένα αγόρι και έλεγε: “Σε παρακαλώ, θα μου πλύνεις κι εμένα το πουκάμισο;” Το πλέναμε». Εάν κάποιος το απαιτούσε με σκαιότητα, δεν το έπλεναν.

Η παροχή φροντίδας των γυναικών προς τους άντρες, εντέλει η πατριαρχία, δεν ήταν πια αυτονόητη· είχε τεθεί υπό διαπραγμάτευση. Γι’ αυτό συνήθως οι μαχητές έλεγαν: «Εγώ θα φυλάω σήμερα τη σκοπιά σου, εάν εσύ θέλεις να με πλύνεις. Πήγαιναν αυτοί σκοπιά και εμείς τους πλέναμε. Είχαμε συμφωνίες, καλές συμφωνίες είχαμε». Η Μαρίκα θεωρεί τη συμφωνία καλή, γιατί η σκοπιά, κυρίως η νυχτερινή, της φαινόταν πιο δύσκολη από το πλύσιμο των ρούχων, για το οποίο όλες είχαν εκπαιδευτεί από μικρές. Η ίδια είχε υποφέρει σε μια νυκτερινή σκοπιά· άκουσε έναν θόρυβο και προβληματιζόταν εάν θα πυροβολούσε. Δεν πυροβόλησε, γιατί θα ξεσήκωνε το τμήμα, και φοβόταν ότι «εάν δεν είναι τίποτα, θα με δικάσουν». Έζησε δύο ώρες αγωνίας.

Η ταραχή της ήταν τόσο έντονη, που ο αντικαταστάτης της τη ρώτησε: «”Γιατί είσαι έτσι;”. Έφυγε η ψυχή μου. “Με φόβισε ένας λαγός” [γελάει]. Τι να πεις; Δύσκολα ήταν. Δύσκολα» (Μπουνέφσκα).

* Το κείμενο είναι απόσπασμα από το βιβλίο της Τασούλας Βερβενιώτη «Οι μαχήτριες του Δημοκρατικού Στρατού 1946-1949», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κουκκίδα

Διαβάστε επίσης:

Ο κλιματισμός είναι κόστος

Προσωπική αντιπαράθεση Σαμαρά – Μητσοτάκη

Η «μάχη των αριθμών»: Το νέο «μοντέλο» αντιπαράθεσης Τσίπρα που φέρνει νεύρα στη Ν.Δ.

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.