Η σύγχρονη κληρονομιά της ισλαμικής αποικιοκρατίας

Οι αυτοκρατορίες σπάνια πεθαίνουν τη στιγμή που καταρρέουν. Οι στρατοί διαλύονται, οι σημαίες κατεβαίνουν από τα τείχη και οι δυναστείες χάνονται μέσα στις σελίδες της ιστορίας, όμως οι κοινωνίες που διαμόρφωσαν εξακολουθούν να ζουν. Συνεχίζουν να μιλούν τις ίδιες γλώσσες, να θυμούνται τις ίδιες νίκες και τις ίδιες ταπεινώσεις, να οργανώνουν την καθημερινότητά τους σύμφωνα με παλαιότερες παραδόσεις και να αντιλαμβάνονται τον κόσμο μέσα από τα όρια που χάραξαν προηγούμενοι αιώνες. Η ιστορία δεν εγκαταλείπει εύκολα τους ανθρώπους. Παραμένει παρούσα, ακόμη και όταν οι περισσότεροι αγνοούν την παρουσία της.

Το ίδιο συνέβη και στον ισλαμικό κόσμο. Όταν οι ευρωπαϊκές αποικιακές αυτοκρατορίες άρχισαν να αποσύρονται κατά τον 20ό αιώνα, δεν παρέδωσαν λευκούς χάρτες πάνω στους οποίους θα μπορούσαν να οικοδομηθούν νέα κράτη από την αρχή. Παρέδωσαν κοινωνίες που είχαν ήδη διαμορφωθεί από περισσότερους από δώδεκα αιώνες ισλαμικής επέκτασης, εξισλαμισμών, μετακινήσεων πληθυσμών, εμπορικών δικτύων και τοπικών ισορροπιών. Οι Ευρωπαίοι πρόσθεσαν νέα σύνορα και νέες διοικητικές δομές, όμως κάτω από αυτές εξακολουθούσε να υπάρχει ένας πολύ παλαιότερος κόσμος. Πολλές από τις συγκρούσεις που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη Μέση Ανατολή, τη βόρεια Αφρική και τμήματα της Ασίας δεν γεννήθηκαν τον εικοστό αιώνα. Ο εικοστός αιώνας τις κληρονόμησε.

Η Αλγερία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ιστορικής διαστρωμάτωσης. Για αιώνες υπήρξε τμήμα του ισλαμικού κόσμου και αργότερα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, πριν περάσει το 1830 υπό γαλλική κυριαρχία. Η γαλλική κατοχή διήρκεσε περισσότερο από έναν αιώνα και μεταμόρφωσε βαθιά τη χώρα, χωρίς όμως να εξαφανίσει τις παλαιότερες δομές. Οι αραβικοί και βερβερικοί πληθυσμοί διατήρησαν τις ιδιαίτερες ταυτότητές τους, οι φυλετικές σχέσεις παρέμειναν ισχυρές και το Ισλάμ συνέχισε να λειτουργεί ως βασικό στοιχείο κοινωνικής συνοχής.

Όταν ο πόλεμος της ανεξαρτησίας έληξε το 1962, πολλοί πίστεψαν ότι η ιστορία άνοιγε μια νέα σελίδα. Στην πραγματικότητα, η νέα αλγερινή πολιτεία κλήθηκε να ενώσει κοινωνίες που κουβαλούσαν διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες. Οι εντάσεις ανάμεσα στην κρατική εξουσία, τις τοπικές κοινότητες, τους ισλαμιστές και τον στρατό, οι οποίες κορυφώθηκαν με τον αιματηρό εμφύλιο πόλεμο της δεκαετίας του 1990, δεν μπορούν να ερμηνευθούν μόνο ως συνέπειες της γαλλικής αποικιοκρατίας. Ανήκαν σε μια πολύ βαθύτερη ιστορική διαδρομή, όπου διασταυρώνονταν η οθωμανική διοίκηση, οι παλαιότερες ισλαμικές παραδόσεις και οι κοινωνικές ισορροπίες της βόρειας Αφρικής.

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της ινδικής υποηπείρου. Επί πολλούς αιώνες, μουσουλμανικές δυναστείες κυβέρνησαν εκτεταμένες περιοχές χωρίς ποτέ να εξαφανίσουν την εξαιρετική πολιτισμική ποικιλία της Ινδίας. Η παρουσία τους δημιούργησε ισχυρές μουσουλμανικές κοινότητες, νέες διοικητικές δομές και μια ιδιαίτερη πολιτική ταυτότητα, χωρίς όμως να καταργήσει τις τοπικές γλώσσες, τις κάστες και τις παλαιότερες θρησκευτικές παραδόσεις.

Όταν οι Βρετανοί αποφάσισαν το 1947 να χωρίσουν την αποικία τους σε δύο κράτη, την Ινδία και το Πακιστάν, προσπάθησαν να επιλύσουν με μια συνοριακή γραμμή ένα ζήτημα που είχε διαμορφωθεί επί οκτώ αιώνες. Το αποτέλεσμα υπήρξε καταστροφικό. Εκατομμύρια άνθρωποι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους, ολόκληρες πόλεις άλλαξαν πληθυσμό μέσα σε λίγες εβδομάδες και η βία συνόδευσε τη μεγαλύτερη ίσως αναγκαστική μετακίνηση πληθυσμών του εικοστού αιώνα. Οι πόλεμοι για το Κασμίρ, οι επαναλαμβανόμενες κρίσεις ανάμεσα στην Ινδία και το Πακιστάν και η τελική δημιουργία του Μπανγκλαντές το 1971 δείχνουν ότι οι ιστορικές ταυτότητες δεν ανασυντίθενται εύκολα όταν μετατρέπονται ξαφνικά σε κρατικά σύνορα.

Το Σουδάν προσφέρει μια διαφορετική αλλά εξίσου αποκαλυπτική εικόνα. Στον βορρά, ο εξισλαμισμός υπήρξε βαθύς και μακρόχρονος, καθώς αραβικά φύλα και ισλαμικά βασίλεια διαμόρφωσαν επί αιώνες τη φυσιογνωμία της περιοχής. Ο νότος, αντίθετα, ακολούθησε εντελώς διαφορετική πορεία. Εκεί διατηρήθηκαν αφρικανικές παραδόσεις, τοπικές θρησκείες και, αργότερα, ισχυρή χριστιανική παρουσία. Ανάμεσα στους δύο αυτούς κόσμους αναπτύχθηκαν σχέσεις άνισες, στις οποίες η δουλεία, οι επιδρομές και η πολιτική κυριαρχία άφησαν βαθιές πληγές.

Όταν δημιουργήθηκε το ανεξάρτητο κράτος του Σουδάν, οι δύο περιοχές βρέθηκαν μέσα στα ίδια σύνορα χωρίς να έχουν ποτέ αποκτήσει κοινή ιστορική εμπειρία. Οι εμφύλιοι πόλεμοι που ακολούθησαν, η ανθρωπιστική καταστροφή στο Νταρφούρ και, τελικά, η απόσχιση του Νοτίου Σουδάν το 2011 δεν αποτελούν μόνο αποτυχίες της μεταποικιακής πολιτικής. Αντανακλούν μια πολύ παλαιότερη ιστορική πραγματικότητα, στην οποία ο εξισλαμισμός υπήρξε βαθύς στον βορρά και περιορισμένος στον νότο, δημιουργώντας δύο διαφορετικούς κόσμους που δεν κατάφεραν ποτέ να συγκροτήσουν μια κοινή πολιτική ταυτότητα.

Αν υπάρχει όμως μια περιοχή όπου τα στρώματα της ιστορίας παραμένουν περισσότερο ορατά από οπουδήποτε αλλού, αυτή είναι ο Λεβάντες. Από τη Μεσοποταμία έως τις ακτές της ανατολικής Μεσογείου διασταυρώθηκαν επί αιώνες αυτοκρατορίες, θρησκείες και λαοί. Η αραβική κατάκτηση δεν εξαφάνισε τις παλαιότερες κοινότητες. Σουνίτες και σιίτες, χριστιανοί διαφόρων εκκλησιών, Δρούζοι, Αλαουίτες, Κούρδοι και πολλές ακόμη ομάδες συνέχισαν να συνυπάρχουν μέσα σε ένα εξαιρετικά σύνθετο κοινωνικό τοπίο.

Η οθωμανική διοίκηση διατήρησε αυτή την πολυμορφία, ενώ οι ευρωπαϊκές δυνάμεις, μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, χάραξαν νέα σύνορα που συχνά αγνοούσαν τις ιστορικές ισορροπίες. Οι εμφύλιες συγκρούσεις στον Λίβανο, οι διαδοχικοί πόλεμοι στο Ιράκ, η συριακή τραγωδία και η άνοδος του Ισλαμικού Κράτους δεν μπορούν να κατανοηθούν αποκλειστικά μέσα από τα γεγονότα των τελευταίων δεκαετιών. Κάτω από κάθε σύγχρονη κρίση διακρίνονται ιστορικές διαιρέσεις που διαμορφώθηκαν επί πολλούς αιώνες και επιβίωσαν ακόμη και όταν άλλαξαν οι αυτοκρατορίες που τις δημιούργησαν.

Όσο περισσότερο εξετάζει κανείς τον σύγχρονο ισλαμικό κόσμο, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται ότι οι συγκρούσεις του δεν γεννήθηκαν σε μια μόνο εποχή. Στα σύνορα της βόρειας Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και της νότιας Ασίας συμπλέκονται δύο μεγάλες ιστορικές κληρονομιές. Η πρώτη διαμορφώθηκε από τη μακρά ισλαμική επέκταση, που δημιούργησε νέες θρησκευτικές, πολιτισμικές και πολιτικές πραγματικότητες. Η δεύτερη προήλθε από την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία, η οποία επιχείρησε να μετατρέψει αυτές τις πολύπλοκες κοινωνίες σε σύγχρονα κράτη με νέα σύνορα και νέους θεσμούς. Οι δύο αυτές ιστορικές διαδικασίες δεν διαδέχθηκαν απλώς η μία την άλλη αλλά αλληλοεπικαλύφθηκαν.

Γι’ αυτό και πολλές από τις κρίσεις του 20ού και του 21ου αιώνα μοιάζουν σύγχρονες μόνο ως προς τη μορφή τους. Οι βαθύτερες αιτίες τους βρίσκονται πολύ πιο πίσω στον χρόνο, εκεί όπου οι αυτοκρατορίες δεν χάραζαν μόνο σύνορα πάνω στη γη αλλά και διαχωριστικές γραμμές στη μνήμη των ανθρώπων. Η ιστορία μπορεί να αλλάζει πρωταγωνιστές, όμως οι γεωγραφίες που δημιούργησε εξακολουθούν να καθορίζουν τις επιλογές των κοινωνιών για πολλές γενιές μετά την εξαφάνιση των ίδιων των αυτοκρατοριών.

Διαβάστε επίσης:

Ο κλιματισμός είναι κόστος

Προσωπική αντιπαράθεση Σαμαρά – Μητσοτάκη

Η «μάχη των αριθμών»: Το νέο «μοντέλο» αντιπαράθεσης Τσίπρα που φέρνει νεύρα στη Ν.Δ.

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.