15 Ιουλίου 1965: Όταν το Παλάτι ανέτρεψε τη λαϊκή εντολή – Η «Αποστασία» που άνοιξε τον δρόμο στη δικτατορία

Δεκαεννέα χρόνια μετά τον Εμφύλιο και μόλις δύο χρόνια πριν από τη δικτατορία της 21ης Απριλίου, η 15η Ιουλίου 1965 καταγράφηκε ως μία από τις πιο σκοτεινές ημερομηνίες της μεταπολεμικής ελληνικής πολιτικής ιστορίας.

Τα «Ιουλιανά» δεν αποτέλεσαν απλώς μία κυβερνητική κρίση. Ήταν η στιγμή που η λαϊκή ετυμηγορία υπονομεύθηκε από ένα πλέγμα παλατιανών παρεμβάσεων, πολιτικών αποστασιών και εξωθεσμικών κέντρων εξουσίας, ανοίγοντας τον δρόμο για την πιο σκοτεινή εκτροπή της νεότερης Ελλάδας.

Η κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου είχε λάβει το 1964 μία από τις ισχυρότερες λαϊκές εντολές της μεταπολίτευσης της εποχής, με ποσοστό που ξεπερνούσε το 52%. Η σύγκρουσή της με τον νεαρό βασιλιά Κωνσταντίνο (Γκλύξμπουργκ) για τον έλεγχο του υπουργείου Εθνικής Άμυνας εξελίχθηκε σε μείζονα συνταγματική και πολιτική κρίση. Όταν ο πρωθυπουργός αρνήθηκε να αποδεχθεί τους περιορισμούς που επιχειρούσε να του επιβάλει το Παλάτι, οδηγήθηκε ουσιαστικά στην έξοδο.

Αυτό που ακολούθησε έμεινε στην ιστορία ως «Αποστασία». Βουλευτές της Ένωσης Κέντρου εγκατέλειψαν το κόμμα τους και, με τη στήριξη του Παλατιού και της τότε ΕΡΕ, σχημάτισαν κυβερνήσεις που δεν είχαν την πολιτική νομιμοποίηση της λαϊκής ψήφου. Για τους αντιπάλους τους δεν ήταν απλώς πολιτικές μετακινήσεις. Ήταν η οργανωμένη ανατροπή μιας εκλεγμένης κυβέρνησης μέσω παρασκηνιακών συμφωνιών και προσωπικών ανταλλαγμάτων.

Πρώτος πρωθυπουργός των αποστατών ορκίστηκε, λίγες μόλις ώρες μετά την απομάκρυνση του Γεωργίου Παπανδρέου, ο μέχρι τότε πρόεδρος της Βουλής Γεώργιος Αθανασιάδης-Νόβας. Η κυβέρνησή του στηρίχθηκε σε βουλευτές της Ένωσης Κέντρου που αποχώρησαν από το κόμμα τους και στη στήριξη της ΕΡΕ, χωρίς όμως να καταφέρει να λάβει ψήφο εμπιστοσύνης.

Στην πρώτη αυτή κυβέρνηση συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ο Δημήτρης Παπασπύρου, ο Ιωάννης Τούμπας, ο Ιάκωβος Διαμαντόπουλος, ο Σταύρος Κωστόπουλος, ο Γεώργιος Μελάς και άλλα στελέχη που εγκατέλειψαν την κοινοβουλευτική πλειοψηφία της Ένωσης Κέντρου.

Η κυβέρνηση Νόβα κατέρρευσε μέσα σε λίγες εβδομάδες, χωρίς να εξασφαλίσει την εμπιστοσύνη της Βουλής. Ακολούθησε η επίσης αποτυχημένη προσπάθεια σχηματισμού κυβέρνησης από τον Ηλία Τσιριμώκο. Τελικά, τον Σεπτέμβριο του 1965, ο Στέφανος Στεφανόπουλος κατάφερε να συγκροτήσει κυβέρνηση που έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης, χάρη στη σύμπραξη των αποστατών, της ΕΡΕ του Παναγιώτη Κανελλόπουλου και του κόμματος των Προοδευτικών του Σπύρου Μαρκεζίνη. Για την Αριστερά και την Κεντροαριστερά της εποχής, η εξέλιξη αυτή θεωρήθηκε η οριστική επικράτηση της «Αποστασίας» απέναντι στη λαϊκή ετυμηγορία του 1964.

Η λέξη «αποστάτης» δεν γεννήθηκε τυχαία. Έγινε πολιτικός χαρακτηρισμός που ακολούθησε για δεκαετίες όσους εγκατέλειψαν την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, ενώ το σύνθημα «114» και οι καθημερινές διαδηλώσεις εξέφρασαν την απαίτηση για σεβασμό στο Σύνταγμα και στη δημοκρατική νομιμότητα. Χιλιάδες πολίτες κατέβηκαν στους δρόμους επί εβδομάδες, θεωρώντας ότι δεν ανατρεπόταν απλώς μία κυβέρνηση, αλλά επιχειρούνταν η ακύρωση της λαϊκής κυριαρχίας.

Οι συγκρούσεις με την Αστυνομία υπήρξαν σφοδρές. Ο θάνατος του 22χρονου φοιτητή Σωτήρη Πέτρουλα στις διαδηλώσεις μετατράπηκε σε σύμβολο της αντίστασης απέναντι στην αυταρχική διολίσθηση. Για την ελληνική Αριστερά και τον ευρύτερο δημοκρατικό χώρο, ο Πέτρουλας δεν ήταν απλώς ένα θύμα των επεισοδίων. Ήταν το πρόσωπο μιας γενιάς που πίστευε ότι η Δημοκρατία κινδύνευε.

Από εκείνη τη σκοπιά, τα Ιουλιανά δεν αντιμετωπίζονται ως μία συνηθισμένη πολιτική κρίση ούτε ως αποτέλεσμα προσωπικών συγκρούσεων ανάμεσα στον βασιλιά και τον πρωθυπουργό. Θεωρούνται ο κρίκος μιας αλυσίδας που ξεκινούσε από το μετεμφυλιακό «βαθύ κράτος», περνούσε μέσα από τις παρεμβάσεις του Παλατιού, των ανακτόρων, των μηχανισμών ασφαλείας και των ισχυρών εξωθεσμικών κέντρων και κατέληγε στην κατάρρευση της κοινοβουλευτικής ομαλότητας.

Η άποψη αυτή ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο μετά την επιβολή της χούντας το 1967. Για πολλές δεκαετίες κυριάρχησε και δικαίως, η αντίληψη ότι η δημοκρατική εκτροπή δεν ξεκίνησε τη νύχτα της 21ης Απριλίου, αλλά δύο χρόνια νωρίτερα, όταν αποδείχθηκε πως μια εκλεγμένη κυβέρνηση μπορούσε να ανατραπεί χωρίς εκλογές, μέσω πολιτικών μετακινήσεων που διευκολύνθηκαν από το Παλάτι και ισχυρούς μηχανισμούς του κράτους.

Η ιστορική συζήτηση έχει μάλλον κριθεί. Όσοι επιχείρησαν να αποδώσουν μεγαλύτερη βαρύτητα στις εσωτερικές αντιφάσεις της Ένωσης Κέντρου ή στην υπόθεση «Ασπίδα», δεν επιβεβαιώθηκαν. Τον καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν οι επιλογές του Παλατιού και η αδυναμία εμπέδωσης της αρχής ότι η κυβέρνηση λογοδοτεί αποκλειστικά στη Βουλή και όχι στον μονάρχη.

Το συμπέρασμα παραμένει σχεδόν αδιαπραγμάτευτο: τα Ιουλιανά υπήρξαν η πιο κατάφωρη παραβίαση της λαϊκής κυριαρχίας. Η στιγμή που οι θεσμοί υποχώρησαν μπροστά στις εξωθεσμικές παρεμβάσεις, οι κοινοβουλευτικοί συσχετισμοί αλλοιώθηκαν χωρίς τη γνώμη των πολιτών και η Δημοκρατία τραυματίστηκε βαθιά.

Εξήντα ένα χρόνια μετά, η επέτειος δεν λειτουργεί μόνο ως ιστορική υπενθύμιση. Υπενθυμίζει ότι η δημοκρατική νομιμοποίηση δεν εξαντλείται στις τυπικές διαδικασίες, αλλά προϋποθέτει σεβασμό στη λαϊκή εντολή, θεσμικά αντίβαρα απέναντι σε κάθε εξωθεσμική επιρροή και πολιτική κουλτούρα που δεν αντιμετωπίζει τη βούληση των πολιτών ως διαπραγματεύσιμο μέγεθος. Αυτή είναι, άλλωστε, η κληρονομιά που οι προοδευτικές δυνάμεις εξακολουθούν να αναγνωρίζουν στα Ιουλιανά: όχι μόνο μια ιστορική πληγή, αλλά μια διαρκή προειδοποίηση για το πόσο εύθραυστη μπορεί να αποδειχθεί η Δημοκρατία όταν η λαϊκή εντολή συγκρούεται με τα κέντρα ισχύος.

Διαβάστε επίσης:

Εκδήλωση της γαλλικής πρεσβείας για την Ημέρα της Βαστίλης: «Η ελληνογαλλική σχέση αποτελεί συμμαχία για το μέλλον»

Θρίλερ στην Επανομή: Αγνοείται 69χρονος μετά από ανατροπή σκάφους

Ανεστίδης: Αν ο Σαμαράς ιδρύσει κόμμα θα είμαι υποψήφιος, παραμένουν δεσμευμένοι οι λογαριασμοί μου 

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.