Βιβλίο: Όσα η κάθε μέρα αφήνει πίσω της

Μάκης Παπούλιας
Όταν κατεβαίνω στο χωριό γράφω… Ημερολόγιο, Ιούλιος 2018 – Ιούνιος 2025
Εκδόσεις: Ευώνυμος
Σελ.: 334

Κάποτε αρκετοί άνθρωποι κρατούσαν ημερολόγιο χωρίς να πιστεύουν ότι η ζωή τους είχε κάτι το εξαιρετικό. Κατέγραφαν μια συνάντηση, έναν θάνατο, ένα ταξίδι, μιαν οικογενειακή σκηνή, ακόμη και όσα είχαν φάει ή ξοδέψει μέσα στην ημέρα. Παρόμοια λειτουργούσε και η αλληλογραφία. Οι άνθρωποι έγραφαν για να διατηρήσουν μια σχέση, να αφηγηθούν όσα μεσολάβησαν, να εμπιστευθούν σε κάποιον μια σκέψη που δύσκολα θα έλεγαν από κοντά. Και οι δύο αυτές μορφές γραφής έχουν σχεδόν εκλείψει. Σήμερα ανταλλάσσουμε καθημερινά περισσότερα λόγια από οποιαδήποτε προηγούμενη εποχή. Ωστόσο, τα περισσότερα γράφονται για να διαβαστούν αμέσως και να ξεχαστούν λίγο αργότερα.

Το ημερολόγιο του Μάκη Παπούλια ανήκει σε αυτή την παλαιότερη συνήθεια της καταγραφής, δίχως όμως να στρέφεται νοσταλγικά προς έναν κόσμο που χάθηκε. Το βλέμμα του παραμένει προσηλωμένο σε όσα συμβαίνουν τώρα: στο χωριό που ερημώνει, στους ανθρώπους που φεύγουν, στην οικογένεια που μεγαλώνει, στο σώμα που κουράζεται, στα σχέδια που προχωρούν ή εγκαταλείπονται. Γράφει για να συγκρατήσει τη ζωή, την ώρα που περνά. Και αυτή η απλή ανάγκη είναι τελικά πολύ πιο ενδιαφέρουσα από οποιαδήποτε νοσταλγία.

Ο τίτλος δίνει από την αρχή το κλειδί. Ο συγγραφέας γράφει όταν κατεβαίνει στο χωριό, όχι επειδή αναζητεί εκεί ένα καταφύγιο αναμνήσεων, αλλά επειδή ο τόπος τού επιτρέπει να παρατηρεί καλύτερα. Μακριά από τη βουή της Αθήνας, η κίνηση των πραγμάτων γίνεται πιο ευδιάκριτη: ένα μαγαζί κλείνει, ένας φίλος αρρωσταίνει, ένας άνθρωπος πεθαίνει, ο κήπος μένει αφρόντιστος, το πανηγύρι συγκεντρώνει ξανά τον κόσμο, τα εγγόνια γεμίζουν για λίγες ημέρες το σπίτι. Το χωριό λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός του χρόνου. Όσα στην πόλη χάνονται μέσα στην ταχύτητα, εκεί αποκτούν όνομα, πρόσωπο και συνέπεια.

Σε ποιον μιλά ο ημερολογιογράφος; Για ποιον γράφει; Η απάντηση αλλάζει από σελίδα σε σελίδα. Άλλοτε μοιάζει να απευθύνεται στον μελλοντικό εαυτό του, άλλοτε στους νεκρούς φίλους, στον πατέρα που έχασε νωρίς, στα παιδιά και στα εγγόνια του, στους συγχωριανούς ή σε μια κοινότητα που αραιώνει. Συχνά γράφει χωρίς ορατό παραλήπτη. Και ακριβώς τότε αρχίζει να μιλά σε όλους. Η εξομολόγηση αποκτά ενδιαφέρον όταν παύει να αφορά αποκλειστικά εκείνον που εξομολογείται. Μια προσωπική ανησυχία για τα γηρατειά, μια νύχτα αϋπνίας, η αμηχανία μπροστά στον θάνατο ενός φίλου, η χαρά μιας οικογενειακής συγκέντρωσης μετατρέπονται σταδιακά σε εμπειρίες αναγνωρίσιμες από τον αναγνώστη.

Το ημερολόγιο εκτείνεται σε περίπου επτά χρόνια, όμως ο χρόνος του κυλά με έναν εντελώς ιδιαίτερο ρυθμό. Άλλοτε συμπυκνώνεται σε λίγες λέξεις και άλλοτε απλώνεται σε πολιτικές σκέψεις, αναμνήσεις, αποσπάσματα από εφημερίδες και φράσεις συγγραφέων. Η εισβολή στην Ουκρανία, ο Τραμπ, οι πυρκαγιές, ένα σιδηροδρομικό δυστύχημα, η εγκατάλειψη της ελληνικής περιφέρειας, η λειτουργία ενός συλλόγου, μια ιατρική εξέταση και το μεσημεριανό φαγητό μπορούν να βρεθούν στις ίδιες σελίδες. Αυτή η συνύπαρξη ίσως φαίνεται αρχικά άτακτη. Είναι όμως η πραγματική τάξη της ζωής. Κανένας άνθρωπος δεν σκέφτεται σε θεματικά κεφάλαια. Η μεγάλη Ιστορία φτάνει πάντοτε ανακατεμένη με τους λογαριασμούς, τις αρρώστιες, τα οικογενειακά νέα και τις μικρές υποχρεώσεις της επόμενης ημέρας.

Ο Παπούλιας ενσωματώνει συχνά στη γραφή του λόγια άλλων. Μαντέλα, Καμύ, Καζαντζάκης, Μπρεχτ, Μίσσιος, δημοσιογράφοι, πολιτικοί, γιατροί και φίλοι περνούν από τις σελίδες του. Το βιβλίο αποκτά έτσι κάτι από τη μορφή των παλαιών σημειωματαρίων, όπου ο αναγνώστης αντέγραφε μια φράση για να την κρατήσει κοντά του. Οι φράσεις αυτές λειτουργούν ως στηρίγματα της προσωπικής σκέψης. Ο ημερολογιογράφος αναζητεί στους άλλους τις λέξεις που θα τον βοηθήσουν να καταλάβει όσα αισθάνεται ο ίδιος.

Στον πυρήνα του βιβλίου βρίσκεται η φθορά. Ο θάνατος επανέρχεται με ονόματα: Πολυνείκης, φίλοι, συγγενείς, συγχωριανοί, γνωστά πρόσωπα της δημόσιας ζωής. Οι νεκροί διατηρούν την ιδιότητά τους, μια χειρονομία, μια κουβέντα, τον τρόπο με τον οποίο κάθονταν στο καφενείο ή υποδέχονταν έναν φίλο. Έτσι διασώζονται από τη γενίκευση. Ο άνθρωπος που πεθαίνει, γράφει ο Παπούλιας, εξακολουθεί να υπάρχει μέσα στα ίχνη που άφησε. Ολόκληρο το ημερολόγιο υπηρετεί κατά βάθος αυτή την πεποίθηση: ό,τι καταγράφεται αποκτά μια μικρή παράταση ζωής.

Παράλληλα, ο χρόνος αποκτά υπόσταση. Στις πρώτες σελίδες κυριαρχούν τα σχέδια, οι διαδρομές, οι παρεμβάσεις για το χωριό. Αργότερα πληθαίνουν οι αναφορές στην ηλικία, στα κιλά, στα βήματα, στο σάκχαρο, στις εξετάσεις, στη διατροφή, στην αϋπνία και στην κόπωση. Οι λεπτομέρειες αυτές, που απομονωμένες θα έμοιαζαν ασήμαντες, συγκροτούν ένα δεύτερο ημερολόγιο μέσα στο πρώτο: το ημερολόγιο του σώματος. Ο συγγραφέας μετρά τις αποστάσεις που ακόμη μπορεί να διανύσει, παρακολουθεί τις αντοχές του, διαπραγματεύεται με τη μελαγχολία και επιμένει να εργάζεται. Η ηλικία παύει να είναι ένας αριθμός και γίνεται καθημερινή εμπειρία.

Απέναντι στη φθορά ορθώνεται η δράση. Η «Αρκαδιανή», το Μουσείο Δημοτικού Σχολείου, ο σύλλογος, οι γιορτές, οι καλλιέργειες και οι προσπάθειες να παραμείνει ζωντανός ο τόπος αποτελούν σταθερά πεδία συλλογικής μέριμνας. Το χωριό παρουσιάζεται με κλειστά μαγαζιά, λιγοστούς κατοίκους, διοικητική αδιαφορία και εσωτερικές έριδες. Ο Παπούλιας, ωστόσο, αρνείται τον ρόλο του επισκέπτη που περιορίζεται να θρηνεί όσα χάθηκαν. Επισκευάζει, οργανώνει, φυτεύει, προτείνει, συγκρούεται, απογοητεύεται και ξαναρχίζει. Ακόμη και όταν δηλώνει κουρασμένος από τους συλλόγους και τις μικρότητές τους, επιστρέφει στην κοινή προσπάθεια. Το χωριό γίνεται έτσι ένα μικρό εργαστήριο πολιτικής συμμετοχής: ένας τόπος όπου οι μεγάλες ιδέες κρίνονται από το αν μπορούν να κρατήσουν ανοιχτό ένα μουσείο, να οργανώσουν ένα πανηγύρι ή να δημιουργήσουν μερικές θέσεις εργασίας.

Αυτή ακριβώς η επανάληψη προσφέρει στο βιβλίο τη συγκίνησή του. Οι ίδιες διαδρομές, τα ίδια τραπέζια, οι ίδιες αγωνίες για το χωριό και την «Αρκαδιανή», οι επιστροφές στην Αθήνα, οι θάνατοι και τα μνημόσυνα θα μπορούσαν να κουράσουν. Σταδιακά όμως ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι παρακολουθεί τη μεταβολή μέσα από όσα φαίνονται αμετάβλητα. Κάθε επιστροφή συναντά κάποιον απόντα, ένα σχέδιο που προχώρησε ή ναυάγησε, ένα σώμα λίγο πιο κουρασμένο, ένα παιδί που μεγάλωσε. Η επανάληψη είναι ο αληθινός ρυθμός του βίου. Μόνο εκ των υστέρων καταλαβαίνουμε πόσα άλλαξαν ανάμεσα σε δύο φαινομενικά όμοιες ημέρες.

Η γραφή του Παπούλια παραμένει άνιση, αποσπασματική, άλλοτε εξομολογητική και άλλοτε σχεδόν τηλεγραφική. Αυτή η ασυνέχεια αποτελεί μέρος της αλήθειας της. Το ημερολόγιο καταγράφει τη ζωή προτού εκείνη τακτοποιηθεί σε αφήγηση. Διασώζει την εναλλαγή ανάμεσα στη γενναιότητα και στην αποθάρρυνση, στη διάθεση για συμμετοχή και στην επιθυμία να αποσυρθεί, στη χαρά της οικογένειας και στον φόβο της μοναξιάς. Ο άνθρωπος που επαναλαμβάνει ότι κουράστηκε, συνεχίζει να σχεδιάζει την επόμενη κίνηση. Εκείνος που γράφει πως θέλει «να μην κάνει τίποτα», αδυνατεί να ζήσει χωρίς έναν σκοπό.

Προς το τέλος, η κόπωση γίνεται βαρύτερη. «Αδιέξοδα ζωής, κουράστηκα πραγματικά», σημειώνει τον Ιούνιο του 2025. Ακολουθούν όμως νέες συνομιλίες για την ερήμωση των χωριών, σχέδια, πολιτικές σκέψεις, αναμνήσεις του πατέρα, τραγούδια και φράσεις που θέλει να περισώσει. Η γραφή εξακολουθεί να λειτουργεί ως η τελευταία μορφή συμμετοχής. Το ενδιαφέρον του βιβλίου βρίσκεται τελικά σε όσα ο συγγραφέας επιλέγει να υπομνηματίσει, να διηγηθεί και να διασώσει. Ο Παπούλιας ξεκινά καταγράφοντας τη δική του καθημερινότητα και καταλήγει, ίσως χωρίς να το επιδιώκει συστηματικά, να καταγράφει την αγωνία μιας ολόκληρης γενιάς: να παραμείνει χρήσιμη, παρούσα και δημιουργική τη στιγμή που ο χρόνος στενεύει. Ένα ημερολόγιο άλλωστε σπάνια διαθέτει πραγματικό τέλος. Σταματά σε μια ημερομηνία, ενώ η ζωή εξακολουθεί να εκκρεμεί. Αυτή η εκκρεμότητα κρύβει και μια βαθύτερη συγκίνηση.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Το υπουργείο της πιο αθόρυβης κρίσης

Έξι ελληνικά βιβλία για το φετινό καλοκαίρι

Βιβλίο: Η γνώση και η εθνική στρατηγική

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.