Βιβλίο: Τι πήγε λάθος στην ερμηνεία του Ισραήλ

Omer Bartov
Ισραήλ: Τι πήγε λάθος;
Πρόλογος: Σταύρος Ζουμπουλάκης
Μετάφραση: Στέφανος Καβαλιεράτος
Εκδόσεις: Μεταίχμιο
Σελ.: 352

Ο τίτλος «Ισραήλ: Τι πήγε λάθος;» αποκαλύπτει από την πρώτη στιγμή τόσο την αρετή όσο και τη βασική αδυναμία του βιβλίου του Ομέρ Μπάρτοφ. Το ερώτημα «τι πήγε λάθος;» προσφέρει στην αφήγηση έναν καθαρό άξονα, αλλά περιέχει ήδη μιαν ετυμηγορία: ότι κάποια στιγμή το Ισραήλ εκτροχιάστηκε από την αρχική του υπόσχεση. Ο συγγραφέας αναζητεί αυτή τη στιγμή στη Νάκμπα -την «Καταστροφή», όπως ονομάζουν οι Παλαιστίνιοι τον μαζικό εκτοπισμό και την προσφυγιά εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων κατά τον πόλεμο του 1948-, στην κατοχή μετά το 1967, στους εποικισμούς, στην αποτυχία της ειρηνευτικής διαδικασίας, στην πολιτική χρήση του Ολοκαυτώματος, στη συνταγματική ιδιομορφία του κράτους και, τελικά, στον πόλεμο της Γάζας. Τα γεγονότα οργανώνονται σε μια ενιαία ιστορική διαδρομή, η οποία αρχίζει με τη γέννηση του σιωνισμού και καταλήγει στη σημερινή κρίση.

Η παρέμβαση αποκτά ιδιαίτερο βάρος λόγω της ταυτότητας του συγγραφέα. Ο Μπάρτοφ συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους ιστορικούς του Ολοκαυτώματος και της γενοκτονίας. Γεννήθηκε στο Ισραήλ, μεγάλωσε σε οικογένεια με σιωνιστικές καταβολές και πολέμησε στον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ. Γράφει επομένως ως άνθρωπος που αισθάνεται ότι η χώρα του απομακρύνθηκε από τις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε. Το βιβλίο του αποτελεί έργο γνώσης και γνήσιας αγωνίας, όχι εξωτερική καταγγελία ή πολιτικό λίβελο. Ακριβώς γι’ αυτό αξίζει να συζητηθεί με ιστορικά επιχειρήματα και όχι με συνθήματα.

Η βασική του θέση είναι σαφής. Ο σιωνισμός, ένα κίνημα που γεννήθηκε ως απάντηση στον ευρωπαϊκό αντισημιτισμό και επεδίωξε τη χειραφέτηση του εβραϊκού λαού, μετασχηματίστηκε κατά τον συγγραφέα σταδιακά σε κρατική ιδεολογία εθνοτικού αποκλεισμού. Η δύναμη του βιβλίου βρίσκεται στην καθαρότητα με την οποία αναπτύσσεται αυτή η θέση. Η ίδια καθαρότητα γεννά, ωστόσο, ένα σοβαρό μεθοδολογικό πρόβλημα. Η ιστορία του Ισραήλ διαβάζεται αναδρομικά σαν μια αδιάκοπη πορεία προς τη Γάζα. Το παρόν γίνεται το ερμηνευτικό κλειδί του παρελθόντος και κάθε προηγούμενο γεγονός αποκτά σημασία κυρίως επειδή φαίνεται να προαναγγέλλει το επόμενο.

Πρόκειται για μια τελεολογική ανάγνωση της ιστορίας. Το 1948 εμφανίζεται ως απαρχή της κατοχής του 1967, η κατοχή ως προετοιμασία της αποτυχίας του Όσλο και όλες μαζί οι προηγούμενες καμπές ως στάδια που οδηγούσαν στη σημερινή καταστροφή. Με αυτόν τον τρόπο περιορίζεται η αβεβαιότητα που χαρακτηρίζει κάθε πραγματική ιστορική στιγμή. Η ίδρυση του Ισραήλ, ο Πόλεμος των Έξι Ημερών, οι Συμφωνίες του Όσλο και η αποχώρηση από τη Γάζα περιείχαν διαφορετικές δυνατότητες, πολιτικές επιλογές και συγκρουόμενες στρατηγικές. Καμία από αυτές τις στιγμές δεν οδηγούσε αναγκαστικά στην επόμενη. Όταν το τέλος γράφει εκ νέου την αρχή, η ιστορία αποκτά εντυπωσιακή συνοχή, αλλά χάνει την πολυπλοκότητα του παρελθόντος.

Η ίδια τάση διακρίνεται στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται ο σιωνισμός. Στο βιβλίο τείνει να αποκτήσει τη μορφή μιας ενιαίας και σταθερής ιδεολογίας, της οποίας η σημερινή ισραηλινή πολιτική αποτελεί σχεδόν τη φυσική ολοκλήρωση. Στην πραγματικότητα, ο σιωνισμός υπήρξε περισσότερο μια οικογένεια ανταγωνιστικών κινημάτων. Ο πολιτικός σιωνισμός του Χερτσλ διέφερε από τον εργατικό σιωνισμό του Μπεν Γκουριόν, ο πολιτιστικός σιωνισμός του Αχάντ Χαάμ από τον αναθεωρητισμό του Ζαμποτίνσκι, ενώ στο εσωτερικό του εβραϊκού κόσμου συνυπήρχαν θρησκευτικές, κοσμικές και αντισιωνιστικές παραδόσεις. Οι διαφορές αφορούσαν τον χαρακτήρα του κράτους, τη σχέση με τους Άραβες, τα σύνορα, τη δημοκρατία και τον ρόλο της θρησκείας. Η υποχώρηση αυτής της πολυφωνίας διευκολύνει την αφήγηση, αποδυναμώνει όμως την ερμηνευτική της ακρίβεια. Το Ισραήλ του 1948, το Ισραήλ του 1967, εκείνο της επικράτησης του Λικούντ το 1977 και το Ισραήλ των Συμφωνιών του Όσλο αποτελούν διαφορετικές ιστορικές πραγματικότητες, όχι απλές φάσεις της ανάπτυξης ενός αμετάβλητου ιδεολογικού πυρήνα.

Ανάλογη μονομέρεια εμφανίζεται στην προσέγγιση του 1948. Για τους Ισραηλινούς πρόκειται για τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Για τους Παλαιστινίους, για τη Νάκμπα. Ο Μπάρτοφ οργανώνει την ερμηνεία του γύρω από τον εκτοπισμό των Παλαιστινίων, αντιμετωπίζοντάς τον ως τη θεμελιώδη πράξη αποκλεισμού πάνω στην οποία οικοδομήθηκε το κράτος. Για να κατανοηθεί όμως το 1948, πρέπει να ληφθούν υπόψη όσα είχαν προηγηθεί. Το Σχέδιο Διαμελισμού, που ενέκρινε η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ τον Νοέμβριο του 1947, προέβλεπε τη λήξη της Βρετανικής Εντολής και τη δημιουργία δύο ανεξάρτητων κρατών, ενός εβραϊκού και ενός αραβικού, με την Ιερουσαλήμ υπό διεθνές καθεστώς.

Η εβραϊκή ηγεσία αποδέχθηκε την πρόταση, ενώ η παλαιστινιακή αραβική ηγεσία και τα αραβικά κράτη την απέρριψαν. Η απόρριψη του σχεδίου ακολουθήθηκε από ένοπλη σύγκρουση ανάμεσα στην εβραϊκή και την παλαιστινιακή αραβική κοινότητα στην υπό «βρετανική εντολή» Παλαιστίνη και, μετά την ανακήρυξη του Ισραήλ τον Μάιο του 1948, από την επέμβαση των στρατών των γειτονικών αραβικών κρατών. Το 1948 αποτέλεσε ακόμη την αφετηρία μιας ευρύτερης περιφερειακής αναδιάταξης, στην οποία εντάσσεται και η έξοδος εκατοντάδων χιλιάδων Εβραίων από τις αραβικές χώρες. Οι δύο τραγωδίες ούτε ταυτίζονται ούτε συμψηφίζονται, ανήκουν όμως στην ίδια ιστορική σύγκρουση και καμία σοβαρή ερμηνεία δεν μπορεί να φωτίζει αποκλειστικά τη μία πλευρά.

Ισχυρό είναι και το επιχείρημα του Μπάρτοφ για την άλυτη αντίφαση ανάμεσα στον εβραϊκό χαρακτήρα του κράτους και στη δημοκρατική ισότητα. Η απουσία γραπτού Συντάγματος παρουσιάζεται ως η αρχική θεσμική εκκρεμότητα που επέτρεψε τη σταδιακή υπερίσχυση του εθνοτικού στοιχείου. Το ζήτημα είναι πραγματικό, όμως η απουσία ενιαίου Συντάγματος ισοδυναμεί μόνο εν μέρει με συνταγματικό κενό. Το Ισραήλ ανέπτυξε Θεμελιώδεις Νόμους, ισχυρή κοινοβουλευτική παράδοση και σημαντική νομολογία του Ανώτατου Δικαστηρίου. Επιπλέον, η νέα πολιτεία συγκροτήθηκε μέσα σε πόλεμο, ενώ ταυτόχρονα οικοδομούσε διοίκηση και στρατό και απορροφούσε τεράστια προσφυγικά κύματα. Η θεσμική της ιδιομορφία υπήρξε προϊόν ιδεολογικών αντιθέσεων αλλά και έκτακτων ιστορικών συνθηκών. Το ουσιαστικό ερώτημα αφορά λιγότερο τη δυνατότητα συνύπαρξης εθνικής ταυτότητας και δημοκρατίας και περισσότερο την πραγματική εγγύηση ίσων δικαιωμάτων για όλους τους πολίτες. Πολλά δημοκρατικά κράτη διαθέτουν έντονα εθνικά ή θρησκευτικά χαρακτηριστικά. Η κρίση αρχίζει όταν αυτά μετατρέπονται σε βάση πολιτικής ανισότητας.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί και η θέση περί εργαλειοποίησης του Ολοκαυτώματος. Κάθε συλλογική μνήμη αποκτά πολιτική λειτουργία και οι ισραηλινές κυβερνήσεις έχουν πράγματι χρησιμοποιήσει τη μνήμη της εξόντωσης των Εβραίων για να καλλιεργήσουν την αίσθηση υπαρξιακής απειλής ή να νομιμοποιήσουν επιλογές τους. Για την ισραηλινή κοινωνία, όμως, το Ολοκαύτωμα υπήρξε κάτι βαθύτερο από ένα κρατικό αφήγημα. Εκατοντάδες χιλιάδες επιζώντες εγκαταστάθηκαν στο νέο κράτος, μεταφέροντας μαζί τους το προσωπικό τραύμα αφανισμένων οικογενειών. Η ανασφάλεια ενισχύθηκε αργότερα από πολέμους, τρομοκρατικές επιθέσεις και διακηρυγμένες επιδιώξεις καταστροφής του Ισραήλ. Χρειάζεται επομένως διάκριση ανάμεσα στην πολιτική χρήση της μνήμης και στην ίδια τη μνήμη ως οργανικό τμήμα της κοινωνικής ταυτότητας. Η πρώτη υπόκειται σε κριτική· η δεύτερη δύσκολα περιορίζεται σε μηχανισμό χειραγώγησης.

Η μεγαλύτερη ένταση συγκεντρώνεται στον χαρακτηρισμό των επιχειρήσεων στη Γάζα ως γενοκτονίας. Η ιδιότητα του Μπάρτοφ προσδίδει στη θέση του ιδιαίτερο κύρος, αλλά καθιστά ακόμη αυστηρότερη την απαίτηση για ακρίβεια. Η γενοκτονία αποτελεί συγκεκριμένο νομικό όρο και προϋποθέτει την απόδειξη πρόθεσης εξόντωσης μιας προστατευόμενης ομάδας ως τέτοιας. Η κρίσιμη επιφύλαξη αφορά λιγότερο την τελική αποδοχή ή απόρριψη του χαρακτηρισμού και περισσότερο τη χρήση του ως αφετηρίας για την ερμηνεία ολόκληρης της ισραηλινής ιστορίας. Μόλις η γενοκτονία θεωρηθεί δεδομένη, το 1948, η κατοχή, οι εποικισμοί, η μνήμη του Ολοκαυτώματος και η άνοδος της Δεξιάς αναδιοργανώνονται αναδρομικά ως στάδια μιας ενιαίας διαδικασίας. Η νομική και ηθική ετυμηγορία προηγείται έτσι της ιστορικής έρευνας.

Καθοριστικότερες ακόμη είναι οι απουσίες του βιβλίου. Ο περιφερειακός στρατηγικός περίγυρος παραμένει σε δεύτερο πλάνο: η πολιτική του Ιράν, η χρηματοδότηση και ο εξοπλισμός της Χεζμπολάχ και της Χαμάς, το δίκτυο των πληρεξουσίων γύρω από το Ισραήλ και η ισλαμιστική ιδεολογία. Περιορισμένη παραμένει και η εξέταση της Χαμάς ως αυτόνομου πολιτικού δρώντος με δική της στρατηγική και ευθύνη. Παρόμοια υποβαθμίζονται οι αποτυχίες της ειρηνευτικής διαδικασίας, το Καμπ Ντέιβιντ, η Δεύτερη Ιντιφάντα, η αποχώρηση από τη Γάζα το 2005 και η σύγκρουση Φατάχ – Χαμάς. Η 7η Οκτωβρίου αντιμετωπίζεται περισσότερο ως συνέχεια της προηγούμενης ιστορίας και λιγότερο ως τομή που μεταμόρφωσε ριζικά την ισραηλινή αντίληψη της ασφάλειας. Η αναγνώριση αυτών των παραγόντων αποκαθιστά την ιστορική αιτιότητα, επειδή παρουσιάζει και τους υπόλοιπους δρώντες ως πολιτικά υποκείμενα με δικές τους επιλογές.

Εδώ βρίσκεται τελικά η βασική ένσταση απέναντι στο βιβλίο. Το πρόβλημα εντοπίζεται κυρίως στην αναλογία των αιτίων. Όταν το μεγαλύτερο μέρος της ιστορικής ευθύνης συγκεντρώνεται στην εσωτερική λογική του Ισραήλ, η γεωπολιτική δυναμική της Μέσης Ανατολής, οι στρατηγικές των αραβικών κρατών, ο ισλαμισμός και οι παλαιστινιακές διαιρέσεις υποχωρούν. Ακόμη και ακριβή γεγονότα μπορούν να συγκροτήσουν μιαν ελλιπή εικόνα όταν άλλα, εξίσου κρίσιμα, απουσιάζουν από το κάδρο. Η ιστορία είναι τέχνη της ερμηνείας, αλλά και τέχνη της αναλογίας.

Ο Μπάρτοφ γράφει με ηθική ευαισθησία και η ιστοριογραφία έχει ανάγκη από αυτήν. Το όριο εμφανίζεται όταν η ηθική αγωνία μετατρέπεται σε οργανωτική αρχή της αφήγησης. Υπάρχει ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στην ιστορία που οδηγεί σε μιαν ηθική κρίση και στην ιστορία που συγκροτείται για να επιβεβαιώσει μιαν ήδη διαμορφωμένη ετυμηγορία. Στην πρώτη περίπτωση οι αντιφάσεις και οι χαμένες δυνατότητες παραμένουν ορατές. Στη δεύτερη, η πολυπλοκότητα υποχωρεί μπροστά στη συνοχή και το ανοιχτό ιστορικό ερώτημα μετατρέπεται σταδιακά σε κατηγορητήριο.

Οι επιφυλάξεις αυτές παραμένουν ακέραιες έως την τελευταία σελίδα. Η επιστημονική γνώση του Μπάρτοφ και η ηθική ένταση της παρέμβασής του δεν θεραπεύουν τη βασική αδυναμία του βιβλίου: το παρόν εξακολουθεί να υπαγορεύει την ανάγνωση του παρελθόντος, οι ιστορικές αιτίες να κατανέμονται άνισα και η έρευνα να συγκλίνει προς μια ετυμηγορία που έχει ουσιαστικά προηγηθεί. Η μεγαλύτερη ευθύνη του ιστορικού είναι να διατηρεί ανοιχτή την έρευνα, να αποκαθιστά τις εναλλακτικές δυνατότητες του παρελθόντος και να αντιστέκεται στη μονοσήμαντη αφήγηση. Όταν η ιστορία μετατρέπεται σε δικαστήριο, η κατανόηση παραχωρεί τη θέση της στην ετυμηγορία.

Τέλος, ο πρόλογος του Σταύρου Ζουμπουλάκη ενισχύει ακριβώς αυτή την τάση του βιβλίου. Αντί να παρουσιάσει την ερμηνεία του Μπάρτοφ ως μία δεκτή, αλλά αμφισβητούμενη ιστοριογραφική θέση, την υιοθετεί σχεδόν εξ ολοκλήρου: ο σιωνισμός εμφανίζεται ως πορεία προς έναν αποκλειστικό «εθνοτικό εθνικισμό», η ιστορία του Ισραήλ ως διαρκής ηθική έκπτωση και η σημερινή κρίση ως φυσική κατάληξη. Η συμφωνία του προλογίζοντος με τον συγγραφέα είναι απολύτως θεμιτή. Εκείνο που λείπει είναι η επίγνωση των άλλων σοβαρών ερμηνειών και της έντονης διεθνούς ιστοριογραφικής αντιπαράθεσης. Ο αναγνώστης εισέρχεται έτσι στο βιβλίο έχοντας ήδη λάβει το συμπέρασμα. Πρόκειται για ένα ευρύτερο πρόβλημα της σύγχρονης δημόσιας συζήτησης: μια ιστορική ερμηνεία αποκτά προνομιακή θέση επειδή παρουσιάζεται ως ηθικά ορθή, ενώ η διαφωνία κινδυνεύει να εκληφθεί ως ηθικό ελάττωμα. Η ιστοριογραφία, όμως, υπηρετεί καλύτερα την αλήθεια όταν αντιστέκεται στην πρόωρη βεβαιότητα και αφήνει τα δύσκολα ερωτήματα ανοιχτά.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Το υπουργείο της πιο αθόρυβης κρίσης

Έξι ελληνικά βιβλία για το φετινό καλοκαίρι

Βιβλίο: Η γνώση και η εθνική στρατηγική

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.