Από τον Όλυμπο με αγάπη…

Η ένταξη του Ολύμπου από την UNESCO στον κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς αποτελεί επιβεβαίωση του κύρους ενός βουνού που με σύγχρονους όρους βρίσκεται κοντά στα ορειβατικά πρότυπα. Από την κυβέρνηση έχουμε θριαμβολογίες, όμως από την άλλη πλευρά περισσεύουν οι αναφορές σε μέτρα που μέχρι στιγμής δεν πάρθηκαν και που στοιχειοθετούν ανεπαρκή προστασία.

Ο Όλυμπος έχει κηρυχθεί εθνικός δρυμός από το 1938, έχει προταθεί για τη δημιουργία μιας αρχαίας πόλης από τον επιχειρηματία Πισάνο, έχει υποστεί τον κατατρεγμό ιδιωτών από διάφορες επεμβάσεις στην περίμετρό του. Μάλιστα, την τελευταία περίοδο (2010-2012) προκάλεσε την παρέμβαση της Εθελοντικής Ομάδας Δράσης Νομού Πιερίας, που κατήγγειλε τη διείσδυση τζιπ όχι απλώς μέσα στα όρια του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου, αλλά και σε αρχαιολογική περιοχή, που επιπλέον είναι και περιοχή Natura!

Παρ’ όλα αυτά, ο Όλυμπος αποτελεί μέσο για την προώθηση μιας ολοκληρωμένης ή πολυδιάστατης φυσιογνωμίας του τουρισμού, που επιτρέπει τον τουρισμό των τεσσάρων εποχών και ταυτόχρονα δημιουργεί κύρος από τα αρχαιολογικά ευρήματα και τους σχολιασμούς πάνω σε αυτά.

Ευρωπαϊκή ορειβασία

Στην Ευρώπη η ορειβασία, ως δραστηριότητα αναστοχασμού των εγκοσμίων, είχε διαφημιστεί από την ιστορική ανάβαση του Ιταλού ποιητή Πετράρχη στο όρος Βεντού των Άλπεων το σωτήριον έτος 1336.

Στη συνέχεια, επί ελλαδικού χώρου, έρχεται μια σημαντική προσπάθεια με την ανάβαση του Γάλλου περιηγητή Σονινί, το 1780, στον Όλυμπο. Ο Σονινί προσφεύγει σε αρκετά τεχνάσματα για να παρακάμψει μια συμμορία ληστών, που λυμαινόταν τις υπώρειες του βουνού, και να ξεκινήσει με κατεύθυνση τις κορυφές του στα μέσα Ιουλίου. Εκεί, στο κατακαλόκαιρο, θα αντιμετωπίσει την κυριαρχία του χιονιού και του πάγου και θα «υποχωρήσει» κάνοντας μια παρατήρηση στο βιβλίο του «Ταξίδι στην Ελλάδα και στην Τουρκία»: «Δεν είναι απορίας άξιο το ότι οι Έλληνες έβαλαν την κατοικία των θεών σε ένα περίοπτο μέρος, όπου οι θνητοί δεν μπορούν να φθάσουν»…

Από το βιβλίο «Όλυμπος» του Νίκου Νέζη απογράφουμε μια μεγάλη συνέχεια εξερευνητών που επιχείρησαν ανάβαση στο «Βουνό των θεών»: Είναι ο Άγγλος αξιωματικός William Leake (1806), o Γάλλος περιηγητής Francois Pouqueville (1810), είναι ο Άγγλος διπλωμάτης David Urquhart (1830), ο Γερμανός βοτανολόγος Theodor Heldreich (1851) και πολλοί άλλοι, που δεν επιτυγχάνουν τον σκοπό τους έως το 1913.

Όμως τότε τα πράγματα θα έλθουν αλλιώτικα. Τότε, μαζί με τον Μπουασονά, είναι οι Daniel Baud-Bovy και Χρήστος Κάκαλος, που πραγματοποιούν την πρώτη ανάβαση στον Όλυμπο. Στιγμές από την τελική φάση αφηγείται ο ίδιος ο Μπουασονά στο περιοδικό «Βουνό», τεύχος 27 του 1936.

Ο Αύγουστος του 1913 απείχε ελάχιστο χρόνο από τη συμπερίληψη όλου του Ολύμπου στο ελληνικό κράτος μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους… Όμως ως κανονικό σπορ οι επιχειρήσεις ανάβασης σε όλα εν γένει τα βουνά είχαν ξεκινήσει πριν κάτι δεκαετίες, με πρωτοπόρο το εγγλέζικο Αλπικό Κλαμπ, που άρχισε να συσπειρώνει τζέντλεμεν ορεο-λατρικών διαθέσεων το 1858…

Παράλληλα, στη Γερμανία ιδρύεται λίγα χρόνια αργότερα (1869) η Γερμανική Ορειβατική Ομοσπονδία.

Στην Ελλάδα οι πρώτοι ορειβατικοί – περιηγητικοί σύνδεσμοι ξεκινούν από τα τέλη του 19ου αιώνα, ενώ το 1928 μια διάσημη παρέα ορειβατών, οι επονομαζόμενοι «κούκοι», θα αποτελέσουν τον πυρήνα του Ελληνικού Ορειβατικού Συνδέσμου. Αντίθετα, η ευρύτερη ελληνική κοινωνία, με τη σχετική ανυπαρξία συστηματικών αθλητικών δραστηριοτήτων και την πλειοψηφικά υπερέχουσα χειρωνακτική εργασία, ήταν μάλλον άσχετη με την ορειβασία.

Για την αμέσως μεταπολεμική περίοδο έγραφαν δύο φτασμένοι ορειβάτες, οι Πολυκράτης και Βασιλόπουλος: «Ήταν σχεδόν αδύνατο να πείσεις και τον πιο καλόπιστο νοικοκύρη ότι νέοι άνθρωποι σαν κι εμάς ήταν δυνατόν να ανεβοκατεβαίνουμε τα βουνά, να σκαρφαλώνουμε σε κάθετα βράχια, να περπατάμε σε χιονοθύελλες, σε βαθιές χαράδρες… χωρίς να μας το επιβάλλουν πατριωτικοί ή επαγγελματικοί λόγοι ή χωρίς να μας κυνηγάνε…».

Τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα η εξερεύνηση της χερσαίας επιφάνειας του πλανήτη «σε πλάτος» ήταν σχεδόν ολοκληρωμένη, καθώς η Ανταρκτική και η Αρκτική είχαν μόλις υποκύψει στην «κατακτητική» επίθεση των Αντμούνσεν και Πήρυ.

Απέμενε μόνο η κορυφαία των κορυφών, το μεγαλειώδες μπαλκόνι του κόσμου των 8.848 μέτρων, που άκουγε στα δυτικά αυτιά στο όνομα Έβερεστ – από το όνομα του Άγγλου στρατιωτικού και τοπογράφου Τζωρτζ Έβερεστ, γνωστού για την εκτίμηση των υψών της κορυφής με τριγωνομετρικές μεθόδους από το 1841.

Η κορυφή αυτή θα γινόταν το «άγιο δισκοπότηρο» μιας πολύμορφης και πολυεθνικής εκστρατείας, με 18 θανατηφόρες αποτυχίες μέχρι τον Μάιο του 1953: Τότε που ο Έντμουντ Χίλαρυ, μαζί με τον παραγκωνισμένο από τα διεθνή μίντια Τένζινγκ Νοργκάι, ορεσίβιο της φυλής των Σέρπα, πατούσαν το υψηλότερο σημείο του πλανήτη, χάρις στον συνδυασμό της δικής τους παθιασμένης αποφασιστικότητας και της ευνοϊκής μετεωρολογικής συγκυρίας…

Παράλληλα, και σε αντίθεση με αυτή τη στοχαστική περιήγηση του ορεινού χώρου, αναπτύχθηκε μια «κατορθωματική» λογική, που έδινε έμφαση στις επιδόσεις και στα ακραία σπορ.

Ο πιο ακραιφνής εκπρόσωπος αυτής της λογικής, ο Denis Bertrand, θα γράψει κάτω από τον τίτλο «Ζήτω το βουνό»: «Γοητευτικό σε ομορφιά, σκληρό σε αυστηρότητα, το βουνό μένει αδιάφορο στον θάνατο που σκορπάει κάποτε… Το να ζεις το βουνό είναι σαν να συμβιβάζεις την αποδοχή της εχθρικότητας μαζί με κάποια βούληση επιβίωσης».

Από την άλλη, όμως, πλευρά αναπτύσσεται μια συμβατική λογική «κατανάλωσης» του ορεινού χώρου, η οποία συνδέεται με «ευπρεπή» σαλέ «αναρτημένα» σε απότομες κορυφές, με ορειβατικές πίστες απολύτως δολοφονικές για τη βλάστηση, με τελεφερίκ στο οπουδήποτε, με οδοποιία σοβαρών περιβαλλοντικών επιπτώσεων, με υπερπτήσεις ελικοπτέρων σε εθνικούς δρυμούς, ακόμα και με heliskiing – δηλαδή με τη χρησιμοποίηση ελικοπτέρων για την άνοδο γκλαμουράτων σκιέρ στα υψηλότερα σημεία του βουνού…

Η μεγάλη απήχηση του Ολύμπου θα ανοίξει τον δρόμο για περιηγήσεις, για τη δημιουργία καταφυγίων, για τη διάνοιξη και συντήρηση των μονοπατιών. Ταυτόχρονα όμως θα εκθρέψει απειλές και θα οδηγήσει ή θα εμπνεύσει επεμβάσεις που πλήττουν τη συνοχή του τοπίου και «εξημερώνουν» τον χώρο, υποβαθμίζοντας την οικολογική και μνημειακή αξία του… Πρώτος ο φωτογράφος Μπουασονά θα μιλήσει το 1936 για τους κινδύνους μιας καταστρεπτικής εκμετάλλευσης.

Η ευαίσθητη οπτική του Ελβετού καλλιτέχνη διαβλέπει πρώιμους κινδύνους, όμως η κατάσταση στον Μεσοπόλεμο παραμένει σχετικά πρωτόγονη για αναχωρητές των εγκοσμίων. Ένας από αυτούς είναι και ο ζωγράφος Ιθακήσιος, που θα «εποικίσει» τον Όλυμπο το 1928 και θα παραμείνει με διακοπές σε μια σπηλιά στα 1.800 μέτρα, επί 20 χρόνια, σαν πρώιμος χίπι – ζωγραφίζοντας και «φιλεύοντας» τους επισκέπτες του.

Μισό αιώνα αργότερα, το 1977, ο Ιθακήσιος είναι πλέον τρόφιμος γηροκομείου, όμως αδυνατεί να αντισταθεί σε ένα κύμα νοσταλγίας και ένα βράδυ εκπονεί σχέδιο απόδρασης: σηκώνεται από το κρεβάτι, φοράει την ορειβατική του εξάρτηση και προσπαθεί να διαφύγει από το παράθυρο του ισόγειου δωματίου του για να επανακάμψει στα 1.800 μέτρα της σπηλιάς του. Όμως το ενάμισι μέτρο ύψος και η αδυναμία των 99 χρόνων τον οδηγούν στην πτώση και στον θάνατο…

Αντίσταση

Στην περίοδο της Εθνικής Αντίστασης ο Όλυμπος μετατρέπεται σε βιότοπο του ανταρτικού κινήματος, δίνοντας το όνομά του ως προμετωπίδα του ελασίτικου ύμνου: «Βροντάει ο Όλυμπος κι αστράφτει η Γκιώνα/ κουνιώνται τ’ Άγραφα, σειέται η στεριά/ στ’ άρματα, στ’ άρματα, εμπρός στον αγώνα…». Όμως η σημασία της περιοχής θα αναδειχθεί ακόμη περισσότερο στην περίοδο του εμφυλίου πολέμου.

Το Λιτόχωρο, σταθμός της πιο σημαντικής διαδρομής προς τις κορυφές του Ολύμπου μέσα από την κοιλάδα του ποταμού Ενιπέα και την τοποθεσία «Πριόνια», γίνεται τον Μάρτιο του 1946 πεδίο μεγάλης επίθεσης του Δημοκρατικού Στρατού εναντίον του σταθμού χωροφυλακής.

Τον Δεκέμβριο του 1946, στο μοναστήρι της Αγίας Τριάδας του Νοτίου Ολύμπου (πάνω από το χωριό Σπαρμός), εκδίδεται με πολύγραφο το πρώτο φύλλο της εφημερίδας «Εξόρμηση», που ήταν όργανο του Γενικού Αρχηγείου των ανταρτών.

Το αρχαιολατρικό κιτς δεν θα ευδοκιμήσει σε αυτή τη συγκυρία και το βουνό θα παραμείνει διαθέσιμο για ήπιες σχετικά επεμβάσεις, που δεν τραυματίζουν την ιδιαίτερα ευάλωτη πανίδα μέσα στο πλαίσιο του «Εθνικού Δρυμού Ολύμπου». Ο καιρός όμως θα δείξει, καθώς τα δέκα εκατομμύρια που χορηγούνται από την κυβέρνηση προς το ΥΠΕΧΩΔΕ για την «ανάπλαση» του Ολύμπου έχουν αμφίβολους και ασαφείς στόχους.

Από τον « Όλυμπο» του Νίκου Νέζη σημειώνουμε μερικά είδη που υπάρχουν στην περιοχή: είναι το τσακάλι, ο λύκος, το ζαρκάδι, η αγριόγατα, ο σκαντζόχοιρος, ο λαγός, η βίδρα. Από τη χλωρίδα υπάρχουν 48 είδη δένδρων, 39 είδη θάμνων και θαμνοειδών, 55 είδη φρυγάνων, 47 αγριολούλουδων, 36 ορχεοειδών – και τέλος 25 είδη ενδημικών, που αναπτύσσονται μόνο στην περιοχή του Ολύμπου…

* O Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

ΠΗΓΕΣ

– Γιάννης Σχίζας, «Τα βουνά του κόσμου», εκδόσεις Οικοτοπία, 2003

– Νίκος Νέζης, «Όλυμπος», εκδόσεις Ανάβαση, 2003

– «Όλυμπος: Κείμενα και εικόνες δυο αιώνων», εκδόσεις Πιερική Αναπτυξιακή, 2001, σε επιμέλεια Σάκη Κουρουζίδη

Διαβάστε επίσης:

Ηλιουπολίτης ομογενής

Χαμένος τουριστικός χρόνος

Θρησκευτικό φεστιβάλ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.