Politico: Η Ελλάδα υπονομεύει τα ίδια της τα σχέδια για την αντιστροφή του brain drain των επιστημόνων

Η προσπάθεια της Ελλάδας να προσελκύσει κορυφαίους επιστήμονες πίσω στην πατρίδα τους, μετά το πλήγμα που προκάλεσε η οικονομική κρίση, έχει ουσιαστικά παγώσει, καθώς ένα φιλόδοξο πρόγραμμα για την αντιστροφή του brain drain κατέληξε σε φιάσκο.

Αυτό αναφέρει σε δημοσίευμά του το Politico φιλοξενώντας δηλώσεις ομάδας καθηγητών που ήλπιζε να φέρει πίσω νέους ερευνητές μέσω ενός πολυδιαφημισμένου προγράμματος, χρηματοδοτούμενου από ευρωπαϊκά κονδύλια.

Τώρα, μιλούν για «απογοήτευση» και «προδοσία» καθώς διαπιστώνουν ότι το πρόγραμμα δεν πρόκειται να υλοποιηθεί.

«Όλη αυτή η συζήτηση για το “brain gain” δεν είναι απλώς ένα αστείο· αποτελεί ένα τεράστιο βήμα προς τα πίσω», δήλωσε ο Αριστείδης Χατζής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, υπήρχε ένας τομέας στον οποίο επενδύονταν χρήματα: η έρευνα, καθώς η Ε.Ε. την είχε θέσει σε προτεραιότητα. Τώρα δεν υπάρχει τίποτα· βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο των κυβερνητικών προτεραιοτήτων — πρόκειται για πλήρη εγκατάλειψη».

Υπολογίζεται ότι περίπου 500.000 άνθρωποι έφυγαν στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια της ελληνικής οικονομικής κρίσης, η οποία ξεκίνησε το 2008. Η κρίση συρρίκνωσε την οικονομία της χώρας κατά περίπου ένα τέταρτο και εκτόξευσε την ανεργία στο 28%. Η Ελλάδα είχε γνωρίσει μαζική μετανάστευση και στο παρελθόν, μεταξύ άλλων και τις δεκαετίες μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτή τη φορά, όμως, μεγάλο μέρος όσων έφυγαν ήταν πολίτες με υψηλό μορφωτικό επίπεδο και εξειδικευμένες δεξιότητες.

Το «Brain Regain», πρωτοβουλία της Νέας Δημοκρατίας για την αντιστροφή της μαζικής εξόδου επιστημόνων και επαγγελματιών, περιλαμβάνει μια σειρά μέτρων, μεταξύ των οποίων φορολογική απαλλαγή 50% για επτά χρόνια. Παράλληλα, η πρωτοβουλία επεκτείνεται και σε θέσεις υψηλής εξειδίκευσης στον δημόσιο τομέα.

Σε γενικές γραμμές, πάντως, η κατάσταση έχει βελτιωθεί σε σχέση με την περίοδο της κρίσης.

Σύμφωνα με την έρευνα OECD Diaspora Review Greece, από το 2021 και μετά καταγράφεται σταθερή αύξηση του αριθμού των πολιτών που επιστρέφουν στην Ελλάδα. Το 2023 αποτέλεσε έτος-ορόσημο, καθώς, για πρώτη φορά από την έναρξη της κρίσης, περισσότεροι άνθρωποι επέστρεψαν στη χώρα απ’ όσους έφυγαν. Συγκεκριμένα, κατά τη διετία 2023–2024, 69.000 Έλληνες έφυγαν από τη χώρα, ενώ 98.000 επέστρεψαν.

Ωστόσο, σε ό,τι αφορά τους επιστήμονες, το πρόβλημα παραμένει σημαντικό.

Ένα πρόγραμμα που οδηγήθηκε στην ακύρωση

Η οργή πολλών ερευνητών και επιστημόνων επικεντρώνεται σε ένα κυβερνητικό πρόγραμμα με την ονομασία «Trust your Stars», ένα ερευνητικό πρόγραμμα χρηματοδότησης ύψους 80 εκατομμυρίων ευρώ, το οποίο στηριζόταν σε πόρους του ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάκαμψης μετά την πανδημία, του Recovery and Resilience Facility (RRF).

Οι ερευνητικές ομάδες κλήθηκαν να υποβάλουν προτάσεις και από τις συνολικά 1.241 αιτήσεις επιλέχθηκαν 145. Έπειτα από 13 μήνες και μετά από αρκετές διαμαρτυρίες για την καθυστέρηση, ο κατάλογος των επιλεγμένων έργων δημοσιεύθηκε τελικά στις 22 Ιουλίου 2025.

Από εκείνο το σημείο και μετά, η κατάσταση άρχισε να περιπλέκεται.

Όσοι δεν επιλέχθηκαν για χρηματοδότηση αντέδρασαν έντονα, καταθέτοντας περίπου 203 ενστάσεις και ζητώντας επανεξέταση. Παράλληλα, επιστήμονες εξέφρασαν αμφιβολίες για την ίδια τη διαδικασία αξιολόγησης, ενώ ορισμένοι προχώρησαν ακόμη και σε καταγγελίες προς την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.

Τον Ιανουάριο του 2026, το ελληνικό υπουργείο Ανάπτυξης ανακοίνωσε ότι είχαν ήδη καταβληθεί περίπου 40 εκατομμύρια ευρώ, ενώ το υπόλοιπο ποσό του προγράμματος προβλεπόταν να διατεθεί έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029.

Οι αντιδράσεις, όμως, δεν σταμάτησαν. Ορισμένοι από τους επιστήμονες των οποίων οι προτάσεις είχαν επιλεγεί απέστειλαν επίσημες εξώδικες διαμαρτυρίες στο υπουργείο Παιδείας, ζητώντας να μάθουν πού είχαν διατεθεί τα χρήματα, καθώς το πρόγραμμα δεν είχε ακόμη ξεκινήσει.

Το Trust your Stars δεν θα λάμβανε τελικά τα ευρωπαϊκά κονδύλια.

Στη συνέχεια ήρθε η μεγάλη ανατροπή:

Σε ανακοίνωση που δημοσιεύθηκε τον Μάιο, το υπουργείο Παιδείας ανέφερε ότι το υπουργείο Οικονομικών αποφάσισε να «αφαιρέσει το έργο κατά την αναθεώρηση του Ελληνικού Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας».

Αργότερα έγινε γνωστό ότι την ίδια ημέρα που δημοσιεύθηκε επίσημα ο κατάλογος των επιλεγμένων προτάσεων, η κυβέρνηση είχε επίσης αφαιρέσει το πρόγραμμα από το Σχέδιο Ανάκαμψης. Παρ’ όλα αυτά, οι υποψήφιοι δεν ενημερώθηκαν για την εξέλιξη αυτή για 10 ολόκληρους μήνες.

«Τελικά δεν κατέστη δυνατό να υλοποιηθεί το έργο “Trust your Stars” εντός του χρονικού πλαισίου που προβλεπόταν από το RRF», δήλωσε αξιωματούχος του υπουργείου Παιδείας. «Για τον λόγο αυτό, το έργο αφαιρέθηκε στο πλαίσιο της αναθεώρησης του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης».

«Όσον αφορά τα κονδύλια που συνδέονταν με τις συγκεκριμένες δράσεις, αυτά ανακατευθύνθηκαν για τη χρηματοδότηση άλλων δράσεων του RRF και του υπουργείου Παιδείας. Κατά συνέπεια, σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε απώλεια πόρων από το RRF», πρόσθεσε ο αξιωματούχος.

Διαψευσμένες προσδοκίες

Στις 15 Ιουλίου, το υπουργείο Οικονομικών ανακοίνωσε ότι προσπαθεί να εξασφαλίσει χρηματοδότηση «για την κάλυψη τυχόν εκκρεμών οικονομικών υποχρεώσεων που προκύπτουν από νομικές δεσμεύσεις οι οποίες αναλήφθηκαν κατά τον χρόνο ανάκλησης του προγράμματος».

Η ανακοίνωση αυτή αναζωπύρωσε τις ελπίδες ότι μπορεί να βρεθεί κάποια λύση. Ο Χατζής, ωστόσο, υποστηρίζει ότι πρόκειται περισσότερο για ένα νομικό τέχνασμα, καθώς το υπουργείο Παιδείας δεν έχει ουσιαστική νομική υποχρέωση, αφού δεν υπογράφηκαν συμβάσεις μετά την αρχική ανακοίνωση των επιλεγμένων προτάσεων.

«Αυτό που συνέβη παραβιάζει μια θεμελιώδη αρχή, μια αρχή ιερή στα κράτη δικαίου: την “εμπιστοσύνη”, τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη του πολίτη προς το κράτος», ανέφερε. «Μπορεί να μην υπάρχει συμβατική ευθύνη, αφού δεν υπογράψαμε συμφωνία, όμως υπάρχει πολιτική, ηθική και ακόμη και νομική υποχρέωση. Πολλοί νέοι άνθρωποι απέρριψαν άλλες προτάσεις ή δεν ανέλαβαν θέσεις αλλού, επειδή περίμεναν ότι θα χρηματοδοτούνταν μέσω του προγράμματος».

«Αν είσαι νέος επιστήμονας στο εξωτερικό, μείνε εκεί»

Ο Χατζής πρόσθεσε ότι ο τρόπος με τον οποίο χειρίστηκε η κυβέρνηση την υπόθεση κατάφερε να στρέψει εναντίον της ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα, τόσο εκείνους που είχαν επιλεγεί όσο και εκείνους που δεν είχαν επιλεγεί.

«Αν είσαι νέος επιστήμονας και βρίσκεσαι στο εξωτερικό, μείνε εκεί! Αν είσαι νέος επιστήμονας και σκέφτεσαι να φύγεις στο εξωτερικό, φύγε. Μην περιμένεις ούτε λεπτό!» έγραψε σε εκτενή ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Ο Παντελής Κάμμας, αναπληρωτής καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και συν-επικεφαλής μιας ομάδας της οποίας η πρόταση είχε επιλεγεί, χαρακτήρισε το πρόγραμμα «ένα χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου».

«Η αντίληψη μέσα στην επιστημονική κοινότητα ήταν ότι επρόκειτο για χρήματα της Ε.Ε. και ότι θα μπορούσαν να διανεμηθούν βιαστικά, μέσω μη διαφανών διαδικασιών. Υπήρχε ένα αίσθημα δυσπιστίας, επειδή επρόκειτο για ένα έκτακτο πρόγραμμα που θα γινόταν μόνο μία φορά», δήλωσε ο Κάμμας.

«Το υπουργείο δεν διέθετε οργανωμένο πλαίσιο αξιολόγησης, ενώ οι αντιδράσεις της ακαδημαϊκής κοινότητας βασίζονταν σε αυτές τις γνωστές αδυναμίες. Παράλληλα, τα μέσα ενημέρωσης που επιδιώκουν να αντιπολιτεύονται την κυβέρνηση έσπευσαν να εκμεταλλευτούν την κατάσταση. Ήταν η τέλεια καταιγίδα και έτσι η κυβέρνηση αποφάσισε να κάνει πίσω και να ακυρώσει το πρόγραμμα».

Ο Πέτρος Μπουράς-Βαλλιανάτος, αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, είχε συγκροτήσει μια ομάδα 25 νέων επιστημόνων με σκοπό να έρθουν στην Ελλάδα από χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία. Στόχος τους ήταν να μελετήσουν φάρμακα που χρησιμοποιούνταν κατά τη βυζαντινή περίοδο, με την προοπτική η έρευνα να συμβάλει στην ανάπτυξη νέων φαρμακευτικών σκευασμάτων.

Ευτυχώς, οι επιστήμονες δεν είχαν ταξιδέψει ακόμη όταν το πρόγραμμα ακυρώθηκε.

«Το πιο προσβλητικό είναι ότι η κυβέρνηση δεν μπήκε ποτέ στον κόπο να συναντηθεί μαζί μας ή να μας δώσει μια λογική εξήγηση για το τι συνέβη», δήλωσε, επισημαίνοντας ότι ο χειρισμός της υπόθεσης από την κυβέρνηση δημιούργησε ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα στις σχέσεις της με την επιστημονική κοινότητα.

Ο ίδιος ο Μπουράς-Βαλλιανάτος επέστρεψε στην Ελλάδα το 2022, έπειτα από 15 χρόνια καριέρας στο Εδιμβούργο. Δεν έχει μετανιώσει για την απόφασή του, καθώς ήθελε να μεγαλώσει τα παιδιά του στην πατρίδα του.

Ωστόσο, όπως σημειώνει, πολλοί άλλοι θα ήθελαν επίσης να επιστρέψουν στην Ελλάδα, αλλά οι κατάλληλες συνθήκες για να το κάνουν δεν έχουν δημιουργηθεί. Ορισμένοι επιστρέφουν, όπως λέει, μόνο για συναισθηματικούς ή προσωπικούς λόγους.

«Δεν υπήρξε ποτέ σοβαρή πολιτική από το ελληνικό κράτος για να επιστρέψουν οι επιστήμονές του».

Σύμφωνα με προκαταρκτικά στοιχεία, οι δαπάνες για την έρευνα στην Ελλάδα μειώθηκαν το 2025, φτάνοντας τα 1,27 δισ. ευρώ, ή το 0,51% του ΑΕΠ, από 1,30 δισ. ευρώ το 2024.

«Η χρηματοδότηση και οι χαμηλοί μισθοί αποτελούν μεγάλο πρόβλημα», συνέχισε ο Μπουράς-Βαλλιανάτος. «Θα πρέπει να δημιουργηθεί ένας ανεξάρτητος φορέας, ο οποίος θα κατανέμει τα κονδύλια για την έρευνα και θα εφαρμόζει διεθνή πρότυπα όσον αφορά την αξιολόγηση. Είμαστε μια μικρή χώρα· γνωριζόμαστε όλοι μεταξύ μας, επομένως ένα μεγάλο ποσοστό των αξιολογητών θα πρέπει να προέρχεται από το εξωτερικό».

Διαβάστε επίσης

Προϋπολογισμός: Η ακρίβεια γεμίζει τα κρατικά ταμεία – Πώς οι υψηλές τιμές φουσκώνουν φόρους και πλεόνασμα

Le Point: «Κυριάκος Πιερρακάκης, ο Έλληνας που θέλει να ξυπνήσει την Ευρώπη»

Θερινές εκπτώσεις 2026: Πότε ολοκληρώνονται – Τι πρέπει να προσέχουν οι καταναλωτές

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.