Πώς η Μέρκελ και ο Μερτς έχασαν την ανατολική Γερμανία από το AfD

Ο Ούλριχ Ζίγκμουντ, επικεφαλής υποψήφιος του ακροδεξιού κόμματος Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD), ανέβηκε στη σκηνή στην κεντρική πλατεία της πόλης Νάουμπουργκ και διακήρυξε ότι μια νέα «αφύπνιση» συντελείται στην ανατολική Γερμανία.

Ενόψει μιας κρίσιμης εκλογικής αναμέτρησης στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ την Κυριακή — όπου ο Ζίγκμουντ βρίσκεται σε απόσταση αναπνοής από το να γίνει ο πρώτος ακροδεξιός ηγέτης που θα κυβερνήσει γερμανικό κρατίδιο από το 1945 — η επίκληση της ανατολικογερμανικής ταυτότητας βρήκε ευήκοα ώτα.

Ένας νεαρός άνδρας δίπλα μου φώναζε «Ανατολική Γερμανία!», παρότι ήταν πολύ μικρός για να έχει ζήσει στη σοσιαλιστική Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία. «Εκεί ήταν πιο αγνά», μου εξήγησε. «Πιο γερμανικά. Όχι Αμερικανο-Γερμανία όπως στη Δύση».

Λουκάνικα και μπράτσα

Ορισμένα στοιχεία της νέας «αφύπνισης» του Ζίγκμουντ θύμιζαν την παλιά Ανατολή, ενώ η ομιλία του σίγουρα θα είχε απήχηση στο Κρεμλίνο. Καταδίκασε την ανοησία της στήριξης μιας «διεφθαρμένης» Ουκρανίας και τάχθηκε υπέρ της επιστροφής στις προμήθειες πετρελαίου και φυσικού αερίου από τη Ρωσία.

Η Ανατολική Γερμανία διαλύθηκε επισήμως το 1990, αλλά δεν εξαφανίστηκε. Οι δυσκολίες της να διαμορφώσει την ταυτότητά της μέσα στο διευρυμένο γερμανικό ομοσπονδιακό σύστημα, με την εξουσία συγκεντρωμένη στο Βερολίνο, έχουν τροφοδοτήσει την άνοδο της ακροδεξιάς.

Αν το AfD εξασφαλίσει πράγματι μια καθαρή νίκη αυτό το Σαββατοκύριακο, θα τεθούν σοβαρά ερωτήματα για το πώς καγκελάριοι όπως ο Χέλμουτ Κολ, η Άνγκελα Μέρκελ και ο Φρίντριχ Μερτς απέτυχαν να διαχειριστούν τη μετάβαση μετά την επανένωση και να εμποδίσουν μεγάλα τμήματα της Ανατολής να ακολουθήσουν μια πολιτική πορεία προς την ακροδεξιά.

Σε μια γενικά εύθυμη ουρά για λουκάνικα και μπίρα στο Νάουμπουργκ, υπήρχαν και κάποιοι λιγότερο χαμογελαστοί τύποι, με μπλουζάκια και σύμβολα νεοναζιστικού χαρακτήρα. Ένας από τους συγκεντρωμένους μου είπε ότι η κυβέρνηση στο Βερολίνο «στέλνει τα φορολογικά μας χρήματα στους Εβραίους στο Ισραήλ και στον [Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ] Ζελένσκι, αντί να τα ξοδεύει εδώ».

Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι η ανατολικογερμανική πολιτική ταυτότητα δεν είναι απλώς μια μονόχρωμη νοσταλγία για την Ανατολική Γερμανία. Το AfD, άλλωστε, επαναχρησιμοποιεί το σύνθημα των διαδηλώσεων του 1989 κατά του κομμουνισμού — «Wir sind das Volk», «Εμείς είμαστε ο λαός» — για τους δικούς του σκοπούς.

Με τον τρόπο αυτό αγγίζει τις αναμνήσεις από τις πορείες για την ελευθερία κατά τις τελευταίες ημέρες του σοσιαλιστικού κράτους.

«Και τώρα θα το ξαναδείξουμε στον κόσμο», μου είπε ο Ντιρκ Χούζενλαουμπ, μεταλλεργάτης με τις μπλε φόρμες εργασίας του, τον οποίο συνάντησα σε μια ακόμη προεκλογική στάση στην κοντινή πόλη Λύτσεν.

Έχει τα καταφέρει καλά ως αυτοαπασχολούμενος, προμηθεύοντας πολλές τοπικές επιχειρήσεις. Προσθέτει, όμως, ότι «οι άνθρωποι στην κορυφή δεν θέλουν να τα πηγαίνουμε καλά — μας κρατούν πίσω επίτηδες». Ακολούθησε ένας καταιγισμός διαδικτυακών θεωριών συνωμοσίας, μεταξύ άλλων και η άποψη ότι ο Μερτς και η προκάτοχός του Μέρκελ «μας πρόδωσαν — κινδυνεύουμε να καταρρεύσει η χώρα μας όπως κατέρρευσε η παλιά Ανατολική Γερμανία».

Πέρα από την ευθυμία της ουράς για τα λουκάνικα, το κλίμα μπορεί να χαλάσει πολύ γρήγορα — όπως διαπίστωσα όταν επιχείρησα να μιλήσω με τον Ζίγκμουντ στο Λύτσεν και πληροφορήθηκα ότι ο «κατεστημένος» Τύπος δεν ήταν ευπρόσδεκτος.

Με έσπρωξαν βίαια στην άκρη και ένας σωματώδης άνδρας που βρισκόταν δίπλα στον Ζίγκμουντ — φορούσε ακουστικό και είχε τον λαιμό του καλυμμένο με περίτεχνα τατουάζ — μου έστριψε το χέρι.

«Κάνε στην άκρη ή θα σε πάω στην αστυνομία», γρύλισε.

Ακολούθησε μια σύντομη και άκαρπη συζήτηση για το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα της ελεύθερης δημοσιογραφικής κάλυψης σε δημόσιους χώρους.

Ένα ακόμη βίαιο στρίψιμο του χεριού και ένα σπρώξιμο ακολούθησαν, με αποτέλεσμα να σκοντάψω πάνω σε ένα κράσπεδο και να με σύρουν μέχρι ένα περιπολικό. Κανείς δεν φάνηκε ιδιαίτερα ενοχλημένος από όσα συνέβαιναν.

«Αυτή η γυναίκα δεν συνεργάζεται», γρύλισε ο σωματοφύλακας.

Στην επόμενη στάση, στο Νάουμπουργκ, ένας ακόμη αστυνομικός που παρακολουθούσε στενά τα πράγματα μου συνέστησε να μείνω μακριά από τη «Ζώνη Ασφαλείας 1» — δηλαδή από οπουδήποτε κοντά στη σκηνή.

Και τότε ήρθε η πιο ανατριχιαστική προειδοποίηση.

«Είναι για τη δική σας ασφάλεια», πρόσθεσε. «Καλύτερα να θυμάστε ότι, σε αυτή τη ζώνη, το AfD κάνει κουμάντο».

Μέρκελ και η αντίδραση στη μεταναστευτική πολιτική

Οι δύο τελευταίοι καγκελάριοι — ο Μερτς και η Μέρκελ — έχουν προκαλέσει ισχυρές αντιδράσεις στην ανατολική Γερμανία.

Για τη Μέρκελ, τα πράγματα θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί πολύ πιο θετικά. Η ίδια καταγόταν από την Ανατολή και είχε συμμετάσχει ενεργά στη Wende, δηλαδή στη «στροφή» μακριά από τον κομμουνισμό. Κληρονόμησε από τον Κολ τη δέσμευση για τη δημιουργία «ανθηρών τοπίων» στα «νέα ομόσπονδα κρατίδια».

Εγκαταλελειμμένες κωμοπόλεις και πόλεις αναστηλώθηκαν, η ατμοσφαιρική ρύπανση από την παραγωγή ενέργειας με λιγνίτη περιορίστηκε, ενώ οι γεμάτοι λακκούβες δρόμοι είναι πλέον αρκετά καλοί ώστε να μπορεί κανείς να τους διασχίζει με ταχύτητα με μια Mercedes ή μια BMW.

Ωστόσο, η Ανατολή αντέδρασε πολύ πιο αρνητικά στην απόφαση της Μέρκελ να επιτρέψει τη μαζική εισροή αιτούντων άσυλο από τη Συρία και τη Βόρεια Αφρική το 2015 και το 2016.

Το αναγνώρισε αυτό σε μια συζήτησή μας το 2018, λέγοντάς μου ότι κατανοούσε τον πόνο των Ανατολικογερμανών που έβλεπαν τις κοινότητές τους να αδειάζουν δημογραφικά και τις παραδοσιακές θέσεις εργασίας να εξαφανίζονται.

«Φυσικά, αυτές οι δύσκολες προσωπικές εμπειρίες επηρεάζουν τους ανθρώπους και αφήνουν βαθιά σημάδια — πρέπει να το κατανοήσουμε», μου είπε.

Ωστόσο, οι απαντήσεις της Μέρκελ δεν ήταν αρκετές για όσους ανησυχούσαν για την ταχύτητα των κοινωνικών αλλαγών. Και από το 2015 το AfD άρχισε να απογειώνεται.

Η περίοδος της Covid βάθυνε επίσης τις διαιρέσεις: μια εκστρατεία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απαιτούσε την εισαγωγή του ρωσικού εμβολίου Sputnik V, πριν ακόμη υπάρξουν καλύτερες επιλογές. Αυτό ανέδειξε ένα σύνθετο μείγμα αντιλήψεων που μέχρι σήμερα αποτελεί βασικό στοιχείο της αφήγησης του AfD: δυσπιστία απέναντι στον δυτικό καπιταλισμό και αποδοχή της Ρωσίας.

Ο βετεράνος κοινωνιολόγος Ντέτλεφ Πόλακ κάνει λόγο για μια «μυθολογία του θύματος», την οποία οι δυτικοί πολιτικοί δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν χωρίς να ακούγονται απόμακροι και συγκαταβατικοί.

Τα τρία τέταρτα των ψηφοφόρων που κλίνουν προς το AfD πιστεύουν ότι η ενωμένη Γερμανία τούς έχει στερήσει όσα δικαιούνταν, έναντι δύο πέμπτων του πληθυσμού της παλιάς Ανατολικής Γερμανίας.

Η απογοήτευση χαρακτήρισε τις προσπάθειες της Μέρκελ και του διαδόχου της, Μερτς, να μιλήσουν για το κλίμα που επικρατεί στην παλιά Ανατολή.

«Δεν έχει νόημα να προσπαθώ να σας πείσω (για την αναγκαιότητα αποδοχής περισσότερων από ενός εκατομμυρίου προσφύγων)», είπε σε προεκλογική συγκέντρωση που παρακολούθησα στην τελευταία της εκλογική εκστρατεία, το 2017, στη βιομηχανική πόλη Μπίτερφελντ, ενώ ένα εχθρικό πλήθος γιούχαρε και κορνάριζε για να μην την αφήσει να ακουστεί. Στα παρασκήνια κουνούσε το κεφάλι της, εμφανώς εξοργισμένη.

Όσο περισσότερο αποθεωνόταν ως μια σύγχρονη Γκλοριάνα της διεθνούς φιλελεύθερης δημοκρατίας για τη σθεναρή στάση της απέναντι στον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, τόσο περισσότερο αποξενωνόταν από τους κοινωνικά συντηρητικούς Ανατολικογερμανούς.

Το AfD έμαθε επίσης από το κίνημα MAGA πώς να ενώνει διαφορετικές τάσεις και αντιλήψεις σε προεκλογικά μηνύματα, αναμειγνύοντάς τα με δόσεις ψευδών ή υπερβολικών ιστοριών.

Η άνοδος του Μερτς — ενός δυτικογερμανού πολιτικού που δεν διαθέτει ιδιαίτερα ανεπτυγμένες επικοινωνιακές δεξιότητες — σε συνδυασμό με τα προβλήματα της ευρύτερης γερμανικής οικονομίας, όπως το συμβολικό πλήγμα από τις τεράστιες προβλεπόμενες απώλειες θέσεων εργασίας στο εργοστάσιο της VW στο Βόλφσμπουργκ, κοντά στα παλιά σύνορα, έχουν περιορίσει ακόμη περισσότερο τη γοητεία του μοντέλου ευημερίας της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας.

Η Ανατολή μένει πίσω

Μια αξιολόγηση του Ινστιτούτου Οικονομικών Ερευνών του Χάλε σημειώνει ότι, μετά τη δεκαετία του 1990, «η αρχική δυναμική σύγκλισης σταμάτησε. Έκτοτε, η οικονομία της Ανατολικής Γερμανίας έχει αναπτυχθεί ως επί το πλείστον ακόμη πιο αργά από εκείνη της Δυτικής Γερμανίας».

Το Ινστιτούτο αποδίδει την κατάσταση στην «έλλειψη παραγωγικότητας των ανατολικογερμανικών επιχειρήσεων», καθώς και στη μακροχρόνια διαρροή ανθρώπινου δυναμικού και στον χαμηλό ρυθμό ίδρυσης νέων επιχειρήσεων.

Ένας Γερμανός αξιωματούχος στον τομέα της άμυνας, στον οποίο δόθηκε άδεια να μιλήσει εμπιστευτικά στο POLITICO, πρόσθεσε: «Σε συντριπτικό βαθμό, οι νέες αμυντικές βιομηχανίες που θα αποτελέσουν κινητήρα ευημερίας και ασφάλειας βρίσκονται στην παλιά Ομοσπονδιακή Δημοκρατία. Αυτό σημαίνει ότι η Ανατολή έχει μικρότερο ενδιαφέρον να εξοπλιστεί απέναντι στη Ρωσία — είναι ένα διπλό πλήγμα που πρέπει να αντιμετωπίσουμε».

Η Μέρκελ έχει ζητήσει περισσότερο «θάρρος» για να «αγωνιστούμε για τη δημοκρατία», ανασύροντας τη δική της εκδοχή της νοσταλγίας για το 1989.

Τα μηνύματα αυτά ενθαρρύνουν τους αντιπάλους του AfD, μεταξύ των οποίων και πιστούς της εκκλησίας που κινητοποιούνται σήμερα όπως είχαν κινητοποιηθεί εναντίον του καθεστώτος το 1989.

Προβληματικά, όμως, οι εκκλήσεις της μπορεί επίσης να εκληφθούν ως «Bevormundung» — ως πατερναλιστική, αφ’ υψηλού αντιμετώπιση — με τους Ανατολικογερμανούς να αισθάνονται ότι τους φέρονται με υπεροπτική συγκατάβαση.

Ο Μερτς προειδοποιεί ότι μια ακροδεξιά κυβέρνηση στη Σαξονία-Άνχαλτ θα σήμαινε πως «οι ξένοι επενδυτές θα αποφεύγουν το κρατίδιο στο μέλλον» και ότι το κρατίδιο «θα αντιμετωπίσει σημαντικά προβλήματα».

Μένει να φανεί αν αυτή η τακτική του φόβου θα αποδειχθεί πειστική.

(Ο Ζίγκμουντ, από την πλευρά του, έχει απομακρυνθεί από τα μίζερα συνθήματα άλλων στελεχών του AfD. «Θεέ μου, τι όμορφες γυναίκες έχει αυτή η πόλη», τον άκουσα να λέει σε γυναίκες που γελούσαν και ζητούσαν να βγάλουν μαζί του selfie στο Λύτσεν. «Καλύτερα να μην το πω στη γυναίκα μου»).

Ο Μερτς επίσης δεν δείχνει ιδιαίτερο προσωπικό ενδιαφέρον για την Ανατολή, πέρα από το ότι τη βλέπει ως ένα πρόβλημα που πρέπει να παραμένει υπό έλεγχο.

Ελάχιστα μέλη του υπουργικού του συμβουλίου προέρχονται από αυτό το τμήμα της Γερμανίας — αν και το κόμμα επικαλείται την άνοδο μιας νέας γενιάς Ανατολικογερμανών στην επόμενη βαθμίδα υπουργικών θέσεων.

Αυτό ίσως χρειαστεί να επιταχυνθεί σύντομα, προκειμένου να αντιμετωπιστεί το διογκούμενο αίσθημα αποξένωσης.

Φτάνοντας τη Δευτέρα για μια σύντομη προεκλογική επίσκεψη με στόχο να στηρίξει τον Σβεν Σούλτσε, υποψήφιο του κόμματός του για πρωθυπουργό του κρατιδίου, ο καγκελάριος καταδίκασε «τους ανθρώπους που επενδύουν στον θυμό».

Βγήκε, μάλιστα, ανάμεσα στους ψηφοφόρους — κάτι που πολλοί κορυφαίοι πολιτικοί αποφεύγουν.

Η Σαξονία-Άνχαλτ είναι ένα μικρό κρατίδιο πληθυσμιακά, με λίγο περισσότερους από 2 εκατομμύρια κατοίκους. Είναι όμως επίσης η κοιτίδα της λουθηρανικής παράδοσης αμφισβήτησης των ισχυρών — ένα θέμα που οι πιο ιστορικά ευαισθητοποιημένοι συμμετέχοντες στις συγκεντρώσεις έθεσαν στις συζητήσεις τους μαζί μου.

Όπως το θέτει ο Ζίγκμουντ: «Ακόμη κι αν δεν φτάσουμε εκεί (στην απόλυτη πλειοψηφία), δεν πρόκειται να φύγουμε».

Κι αυτό ήταν επίσης ένα πεισματάρικο σύνθημα που ακούστηκε στους δρόμους στα τέλη του 1989.

Και το 2026, προκάλεσε τεράστιες επευφημίες στην αγορά του Νάουμπουργκ, καλύπτοντας ακόμη και τις φωνές των αντιδιαδηλωτών.

Την Κυριακή, το AfD θα δοκιμαστεί στην κάλπη.

Το ίδιο θα συμβεί και με το γερμανικό πολιτικό κατεστημένο, το οποίο κέρδισε την επανένωση — μόνο και μόνο για να χάσει μεγάλο μέρος της επιρροής του πάνω στη δύναμη του λαού.

Διαβάστε επίσης

Πέθανε η Gloria Steinem – Δημοσιογράφος, συγγραφέας και σύμβολο του φεμινιστικού κινήματος στις ΗΠΑ

Γερμανία: Κι αν συμβεί το αδιανόητο; – Τι σημαίνει για τον Μερτς νίκη του AfD στη Σαξονία – Άνχαλτ

Παράνοια στο Πεντάγωνο: Ο Χέγκσεθ επιβάλλει έλεγχο… τεστοστερόνης στους άνω των 30 ετών

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.